पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) आजच्या डिजिटल युगात तंत्रज्ञानाने आपल्या जीवनातील प्रत्येक क्षेत्रात आपले पाय घट्ट रोवले आहेत. शिक्षण क्षेत्रही या बदलाला अपवाद नाही. कोरोना महामारीच्या काळात जेव्हा संपूर्ण जगाची घडी विस्कटली होती आणि शाळा-महाविद्याले बंद ठेवावी लागली होती, तेव्हा शिक्षणाचा प्रवाह अखंडित ठेवण्यासाठी भारत सरकारने एक दूरगामी पाऊल उचलले. मे २०२० मध्ये केंद्रीय मंत्रालयाद्वारे पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) ची घोषणा करण्यात आली.
पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) म्हणजे नेमके काय?
पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) ही भारत सरकारच्या शिक्षण मंत्रालयाची एक सर्वसमावेशक मोहीम आहे. या पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) चा मूळ उद्देश देशातील सर्व विद्यार्थ्यांना मग ते शहरी भागातील असोत वा अत्यंत दुर्गम ग्रामीण भागातील डिजिटल, ऑनलाइन आणि ऑन-एयर (टेलीविजन आणि रेडिओ) माध्यमातून उच्च दर्जाची शिक्षण सामग्री उपलब्ध करून देणे हा आहे.
पारंपारिक वर्गखोल्यांच्या पलीकडे जाऊन ‘वन नेशन, वन डिजिटल प्लॅटफॉर्म’या संकल्पनेला प्रत्यक्षात आणण्याचे काम या योजनेने केले आहे. याद्वारे शिक्षणातील असमानता दूर करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे, जेणेकरून आर्थिक किंवा भौगोलिक परिस्थितीमुळे एकाही विद्यार्थ्याचे शिक्षण अडू नये.
पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) चे प्रमुख घटक आणि वैशिष्ट्ये पाहूया .
या पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) ची व्याप्ती खूप मोठी असून ती अनेक स्तरांवर काम करते. योजनेचे मुख्य घटक खालीलप्रमाणे आहेत:
- वन क्लास, वन चॅनल
- या उपक्रमांतर्गत इयत्ता १ ली ते १२ वी पर्यंतच्या प्रत्येक वर्गासाठी एक समर्पित टीव्ही चॅनल उपलब्ध करून देण्यात आले आहे.
- २०० हून अधिक डीटीएच चॅनल्स: आज देशभरात २०० पेक्षा जास्त डीटीएच टीव्ही चॅनल्सच्या माध्यमातून थेट शैक्षणिक प्रसारण केले जाते.
- प्रादेशिक भाषांचा समावेश: हे शिक्षण केवळ हिंदी किंवा इंग्रजीपुरते मर्यादित नसून विविध प्रादेशिक भाषांमध्ये उपलब्ध आहे, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांना त्यांच्या मातृभाषेत शिकणे सोपे जाते.
- दीक्षा पोर्टल
- ‘दीक्षा’ हे या पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) चे मुख्य डिजिटल व्यासपीठ आहे.
- ई-पाठ्यपुस्तके: या पोर्टलमते देशभरातील शाळांसाठी डिजिटल स्वरूपात पाठ्यपुस्तके उपलब्ध आहेत.
- क्यूआर कोड तंत्रज्ञान: पुस्तकांवर छापील क्यूआर कोड स्कॅन करून विद्यार्थी त्या पाठाशी संबंधित व्हिडिओ, प्रश्नमंजुषा आणि अधिक माहिती थेट मोबाईल वा टॅबलेटवर पाहू शकतात.
- शिक्षक प्रशिक्षण: हे केवळ विद्यार्थ्यांसाठीच नाही, तर शिक्षकांसाठी देखील मार्गदर्शक ठरत आहे.
- स्वयं आणि स्वयं प्रभा
- स्वयं : या प्लॅटफॉर्मवर नववीपासून ते पदव्युत्तर स्तरापर्यंतचे मोफत ऑनलाइन कोर्सेस उपलब्ध आहेत. यामध्ये देशातील सर्वोत्तम प्राध्यापकांचे व्हिडिओ लेक्चर्स, असाइनमेंट्स आणि परीक्षांची सोय असते.
- स्वयं प्रभा: हा शैक्षणिक डीटीएच चॅनल्सचा समूह आहे, जो २४ तास उच्च दर्जाचे शैक्षणिक कार्यक्रम प्रसारित करतो.
विशेष आवश्यकता असलेले बालक पाहूया .
- पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) त दिव्यांग विद्यार्थ्यांच्या गरजांची विशेष काळजी घेण्यात आली आहे.
- दृष्टिहीन किंवा कर्णबधिर विद्यार्थ्यांसाठी विशेष ई-संवर्द्धन सामग्री तयार करण्यात आली आहे.
- अभ्यासक्रमासाठी ऑडिओबुक्स आणि साईन लँग्वेज मधील व्हिडिओंची निर्मिती केली गेली आहे, ज्यामुळे सर्वसमावेशक शिक्षणाला चालना मिळाली आहे.
- विद्यार्थ्यांना कधीही आणि कुठेही अभ्यास करता यावा, यासाठी अधिकृत मोबाईल ॲप विकसित करण्यात आले आहे. हे ॲप गुगल प्ले स्टोअर किंवा ॲपल ॲप स्टोअर वरून सहज डाऊनलोड करता येते.
पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) चे विद्यार्थ्यांवर व पालकांवर होणारे सकारात्मक परिणाम जाणून घेउया .
आर्थिक भार कमी होतो: महागडे खाजगी क्लास किंवा मार्गदर्शिका परवडत नसलेल्या गरीब कुटुंबांमधील मुलांना मोफत आणि उच्च दर्जाचे डिजिटल शिक्षण मिळते.
शिक्षणातील सातत्य: आपत्तीच्या काळात, बंदच्या काळात किंवा तब्येत बरी नसतानाही मुले घρι बसूनच शिक्षणाशी जोडलेली राहू शकतात.
गुणवत्ता सुधारणा: सर्वोत्तम शिक्षक आणि तंत्रज्ञाना आधारित शिक्षणा,मुळे विद्यार्थ्यांची संकल्पना स्पष्ट होण्यास मदत होते.
आधुनिक भारताच्या जडणघडणीत पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) एक मैलाचा दगड ठरली आहे. २०२६ च्या या काळात तंत्रज्ञान हे शिक्षणाचे नवे माध्यम बनले असून, या पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) ने शहरी आणि ग्रामीण भागातील दरी कमी करण्याचे महत्त्वपूर्ण काम केले आहे. जर आपण आपल्या मुलांना डिजिटल युगासाठी तयार करत असू, तर अशा पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) ची माहिती असणे आणि त्यांचा लाभ घेणे अत्यंत गरजेचे आहे.
स्वयं प्रभा टीव्ही चॅनल्सची रचना जाणून घेउया .
वन क्लास, वन चॅनल: या उपक्रमांतर्गत इयत्ता १ ली ते १२ वी पर्यंतच्या प्रत्येक वर्गासाठी एक स्वतंत्र आणि समर्पित टीव्ही चॅनल उपलब्ध आहे.
सध्या या पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) अंतर्गत २०० हून अधिक डीटीएच चॅनल्स कार्यरत आहेत, जे डीडी फ्री डिश , डिश टीव्ही आणि जिओ टीव्ही यांसारख्या प्लॅटफॉर्मवर पाहता येतात.
हे चॅनल्स २४ तास सुरू असतात, ज्यामुळे विद्यार्थी आपल्या सोयीनुसार अभ्यासाची वेळ निवडू शकतात.
मोबाईल ॲप आणि डिजिटल पोर्टल प्रक्रिया जाणून घेउया .
दीक्षा पोर्टल : गुगल प्ले स्टोअर किंवा ॲपल ॲप स्टोअरवरून ‘DIKSHA’ ॲप डाऊनलोड करून विद्यार्थी शाळेच्या पुस्तकांवर दिलेला स्कॅन करू शकतात। यामुळे त्या पाठाशी संबंधित व्हिडिओ, ई-पुस्तके आणि सराव प्रश्नपत्रिका मोबाईलवरच मिळतात।
स्वयं कोर्सेस: नववी ते बारावी तसेच उच्च शिक्षणासाठी मोफत ऑनलाइन कोर्सेस उपलब्ध करून दिले जातात। यामध्ये गृहपाठ, परीक्षा आणि नामांकित प्राध्यापकांच्या मार्गदर्शनाचा समावेश असतो।
इंटरनेट नसलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी रेडिओ आणि पॉडकास्ट समजून घेऊया .
- ज्या भागांमध्ये इंटरनेट किंवा टीव्हीची योग्य सोय नाही, अशा दुर्गम भागातील विद्यार्थ्यांसाठी आकाशवाणी , सामुदायिक रेडिओ आणि पॉडकास्ट (उदा. शिक्षा वाणी) यांच्या माध्यमातून शिक्षणाचे प्रसारण केले जाते। प्राथमिक स्तरावरील (१ ली ते ५ वी) मुलांसाठी हा पर्याय अत्यंत प्रभावी ठरला आहे.
दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी विशेष तरतूद समजून घेऊया .
- दृष्टीबाधित विद्यार्थ्यांसाठी विशेष ऑडिओ बुक्स आणि कर्णबधिर विद्यार्थ्यांसाठी भारतीय सांकेतिक भाषा मधील व्हिडिओ सामग्री तयार करण्यात आली आहे, जेणेकरून शिक्षणापासून कोणीही वंचित राहणार नाही.
स्पर्धा परीक्षांसाठी मोफत मार्गदर्शन पाहूया .
पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) चा विस्तार केवळ शालेय शिक्षणापुरता मर्यादित नसून उच्च शिक्षण आणि स्पर्धा परीक्षांसाठीही केला गेला आहे:
साथी : शिक्षण मंत्रालयाने IIT कायद्याच्या सहकार्याने हा उपक्रम सुरू केला आहे. याद्वारे JEE, NEET, CUET, SSC यांसारख्या महत्त्वाच्या स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना मोफत ऑनलाइन लाईव्ह लेक्चर्स, तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन आणि सराव प्रश्नसंच मिळतात.
IIT-PAL : अकरावी आणि बारावीच्या विद्यार्थ्यांना विज्ञान आणि गणिताचे कठीण विषय सोप्या पद्धतीने समजण्यासाठी IIT प्राध्यापकांच्या विशेष व्याख्यानांची सोय या पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) नेअंतर्गत केली जाते.
प्रसारण वेळापत्रक आणि पुनरावृत्ती पाहूया .
प्रत्येक चॅनेलवर २४ तास शैक्षणिक कार्यक्रम प्रसारित होतात.
मुख्य अभ्यासक्रमाचे सत्र दिवसातून किमान दोनदा प्रसारित केले जाते (जसे की सकाळी ठराविक सत्रात नवीन अभ्यासक्रम आणि दुपारी/संध्याकाळी त्याची पुनरावृत्ती), ज्यामुळे विद्यार्थ्यांचे कोणतेही धडा चुकल्यास त्यांना तो पुन्हा पाहण्याची संधी मिळते.
भारतीय सांकेतिक भाषा समर्पित चॅनल जाणून घेउया .
- कर्णबधिर आणि ऐकण्यात अडचण असलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी तसेच विशेष शिक्षकांसाठी सरकारने चॅनल ३१ ची सुरुवात केली आहे.
- या माध्यमातून भारतीय सांकेतिक भाषेतून शैक्षणिक सामग्री आणि प्रशिक्षण उपलब्ध करून दिले जाते.
AI आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर जाणून घेउया .
२०२६ मधील अपडेटेड प्रणालीनुसार, दीक्षा आणि स्वयं प्लॅटफॉर्मवर कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित वैशिष्ट्ये जोडण्यात आली आहेत.
यामुळे विद्यार्थ्यांना त्यांच्या गरजेनुसार वैयक्तिक अभ्यास पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) प्रगतीचे विश्लेषक आणि खेळ आधारित शिक्षण अनुभव मिळतो.
उच्च शिक्षण आणि प्रवेश परीक्षांसाठी ‘साथी’ पोर्टल पाहूया .
केंद्रीय शिक्षण मंत्रालयाने IIT कानपूरच्या सहकार्याने पोर्टल सुरू केले आहे.
याद्वारे JEE, NEET, CUET यांसारख्या मोठ्या स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना मोफत लाईव्ह कोचींग, व्हिडिओ लेक्चर्स आणि स्वयं-मुल्यांकनाची सुविधा मिळते. हे प्लॅटफॉर्म स्वयं प्रभाच्या निवडक टीव्ही चॅनल्सवरही प्रसारित केले जाते.
महाराष्ट्र शासनाचे मासिक वेळापत्रक पाहूया .
महाराष्ट्रातील विद्यार्थ्यांना त्यांच्या शालेय अभ्यासक्रमानुसार टीव्हीवर अभ्यास करता यावा, यासाठी SCERT महाराष्ट्र (maa.ac.in) च्या अधिकृत संकेतस्थळावर दरमहा पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) वाहिन्यांचे सविस्तर वेळापत्रक विनामूल्य पीडीएफ स्वरूपात उपलब्ध करून दिले जाते.
यामध्ये कोणती इयत्ता, कोणत्या विषयाचा आणि किती वाजता टीव्ही चॅनलवर अभ्यास घेतला जाईल, याची आगाऊ नोंद असते.
स्वयं प्रभा चॅनल्सचा विस्तार जाणून घेउया .
सध्या देशात स्वयं प्रभा पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) अंतर्गत शैक्षणिक वाहिन्यांची संख्या वाढवून ती ४८ डीटीएच चॅनल्स पर्यंत पोहोचवण्यात आली आहे, ज्यामुळे विविध प्रादेशिक भाषांमध्ये एकाच वेळी अनेक वर्ग आणि विषयांचे शिक्षण घेणे शक्य झाले आहे.
ही सर्व चॅनल्स डीडी फ्री डिश आणि प्रमुख डीटीएच सेवांवर पूर्णपणे मोफत पाहता येतात.
‘साथी’ मधील कृत्रिम बुद्धिमत्ता वैशिष्ट्ये जाणून घेउया .
JEE, NEET, CUET आणि SSC यांसारख्या स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी आयआयटी कानपूरच्या सहकार्याने चालवल्या जाणाऱ्या साथी पोर्टलवर आता कृत्रिम बुद्धिमत्ता फीचर्स जोडले गेले आहेत.
याद्वारे विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या अभ्यासाचे नियोजन , प्रगतीचा अहवाल आणि गेमफाइड लर्निंग सारखे आधुनिक अनुभव मिळतात.
स्वयं प्रभा चॅनल्सचा विस्तार समजून घेऊया .
४८ हून अधिक डीटीएच चॅनल्स: सध्या या योजनेअंतर्गत ४८ समर्पित डीटीएच चॅनल्स कार्यरत आहेत, जे ‘डीडी फ्री डिश’ आणि प्रमुख डीटीएच प्लॅटफॉर्मवर पूर्णपणे मोफत उपलब्ध आहेत .
भारतीय सांकेतिक भाषा चॅनल: विशेष प्राधान्यक्रमातून कर्णबधिर व विशेष विद्यार्थ्यांसाठी चॅनल ३१ सुरू करण्यात आले आहे, ज्याद्वारे सांकेतिक भाषेतून शिक्षण आणि प्रशिक्षण दिले जाते.
दीक्षा आणि स्वयं प्लॅटफॉर्मची व्याप्ती समजून घेऊया .
दीक्षा पोर्टल: या मुख्य डिजिटल मंचावर देशभरात २ कोटींहून अधिक नोंदणीकृत वापरकर्ते जोडले गेले असून, याद्वारे क्यूआर कोडयुक्त डिजिटल पुस्तके आणि ई-सामग्री सहज उपलब्ध होते।
स्वयं प्लॅटफॉर्म: भारताच्या या स्वदेशी ऑनलाइन शिक्षण मंचावर ५.८० कोटींहून अधिक विद्यार्थी विविध कोर्सेससाठी नावनोंदणी करून शिक्षण घेत आहेत।
स्पर्धा परीक्षांसाठी ‘साथी’ पोर्टल पाहूया .
- शिक्षण मंत्रालयाने IIT कानपूरच्या सहकार्याने पोर्टल सुरू केले आहे .
- याद्वारे JEE, NEET, CUET, SSC यांसारख्या मोठ्या स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना मोफत लाईव्ह लेक्चर्स, तज्ज्ञ प्राध्यापकांचे मार्गदर्शन आणि ८०,००० पेक्षा जास्त सराव प्रश्नांचा संच मिळतो.
अधिकृत मोबाईल ॲप आणि इतर संसाधने पाहूया .
- गुगल प्ले स्टोअरवर ‘PM eVidya’ अधिकृत ॲप उपलब्ध आहे, ज्याद्वारे एकाच ठिकाणी दीक्षा, स्वयं, स्वयं प्रभा आणि इतर सर्व शैक्षणिक दुवे मिळतात।
- इंटरनेट नसलेल्या दुर्गम भागातील विद्यार्थ्यांसाठी रेडियो, सामुदायिक रेडिओ आणि पॉडकास्ट (उदा. मुक्ता विद्या वाणी) द्वारे ऑडिओ शिक्षणाची सोय केली जाते।
‘साथी’ पोर्टल आणि उच्च शिक्षण मार्गदर्शन पाहूया .
आयआयटी कानपूरचा सहभाग: केंद्रीय शिक्षण मंत्रालयाने भारतीय तंत्रज्ञान संस्था कानपूरच्या सहकार्याने SATHEE हे विशेष प्लॅटफॉर्म सुरू केले आहे.
स्पर्धा परीक्षांची तयारी: हे पोर्टल प्रामुख्याने JEE, NEET, CUET, SSC यांसारख्या मोठ्या व राष्ट्रीय स्तरावरील प्रवेश परीक्षांची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी वरदान ठरले आहे.
अत्याधुनिक वैशिष्ट्ये: यामध्ये आयआयटी आणि एम्स तज्ज्ञ प्राध्यापकांचे रेकॉर्डेड व लाईव्ह लेक्चर्स, ८०,००० पेक्षा अधिक सराव प्रश्नांचा संच ऑल इंडिया मॉक टेस्ट सिरीज आणि शंका निरसनासाठी विशेष सत्रे उपलब्ध आहेत. तसेच विद्यार्थ्यांना वैयक्तिक अभ्यास योजना बनवण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता ची मदत घेतली जाते.
रेडिओ, पॉडकास्ट आणि ‘मुक्ता विद्या वाणी’ जाणून घेउया .
इंटरनेट नसलेल्या भागांसाठी सोय: ज्या ग्रामीण व दुर्गम भागात इंटरनेट किंवा टीव्हीची कनेक्टिव्हिटी नाही, अशा भागातील विद्यार्थ्यांसाठी रेडिओचा प्रभावी वापर केला जातो.
मुक्ता विद्या वाणी : नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ ओपन स्कूलिंग द्वारे चालवली जाणारी ही एक शैक्षणिक वेब रेडिओ सेवा आहे, जी माध्यमिक, उच्च माध्यमिक आणि व्यावसायिक अभ्यासक्रमांसाठी लाईव्ह आणि संवादात्मक ऑडिओ स्ट्रिमिंग पुरवते.
शिखा वाणी : सीबीएससी द्वारे पॉडकास्ट आणि ऑडिओ माध्यमांतून धडे आणि भाषा शिकवण्याचे उपक्रम राबवले जातात.
राष्ट्रीय शिक्षक प्रशिक्षण मोहीम ‘निष्ठा’ जाणून घेउया .
- पीएम ई-विद्या योजनेचा एक भाग म्हणून शिक्षकांसाठी हा एकात्मिक शिक्षक प्रशिक्षण कार्यक्रम राबवला जातो.
- याद्वारे देशभरातील प्राथमिक व माध्यमिक स्तरावरील शिक्षकांना डिजिटल साधनांचा वापर करून विद्यार्थ्यांना शिकवण्याचे आधुनिक प्रशिक्षण दिले जाते.
मानददर्पण उपक्रम समजून घेऊया .
- विद्यार्थ्यांची शैक्षणिक गुणवत्ता वाढवण्यासोबतच त्यांच्या मानसिक आरोग्याची काळजी घेणे हा देखील पीएम ई-विद्या योजनेचा एक महत्त्वाचा उद्देश आहे.
- याद्वारे विद्यार्थ्यांना, शिक्षकांना आणि पालकांना तज्ज्ञ समुपदेशकांचे मार्गदर्शन आणि मानसिक आरोग्यविषयक सहाय्य उपलब्ध करून दिले जाते.
पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) चे दूरगामी उद्दिष्ट आणि मूल्ये समजून घेऊया .
शैक्षणिक असमानता दूर करणे: शहरी आणि ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणातील दरी मिटवणे हा या योजनेचा मुख्य गाभा आहे. तंत्रज्ञानाचा वापर करून तज्ज्ञ शिक्षकांचे मार्गदर्शन शेवटच्या घटकातील विद्यार्थ्यापर्यंत पोहोचवले जाते.
सर्वसमावेशक शिक्षण : या पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) नेअंतर्गत आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल, दुर्गम भागातील आणि विशेष गरजा असलेल्या मुलांनाही शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी विशेष तरतुदी केल्या गेल्या आहेत.
डिजिटल सामग्री आणि पाठ्यपुस्तकांचे डिजिटायझेशन जाणून घेउया .
एनसीईआरटी आणि राज्य पाठ्यपुस्तके: दीक्षा प्लॅटफॉर्मवर केवळ केंद्रीय अभ्यासक्रमच नाही, तर विविध राज्यांच्या (जसे की महाराष्ट्र राज्य शिक्षण मंडळ) पाठ्यपुस्तकांचा डिजिटल स्वरूपात समावेश करण्यात आला आहे.
ई-बुक्स आणि मल्टीमीडिया सामग्री: पुस्तकांसोबतच ॲनिमेशन व्हिडिओ, ऑडिओ क्लिप्स आणि प्रयोगांचे व्हिडिओ जोडले गेल्यामुळे विद्यार्थ्यांची संकल्पना अधिक चांगल्या प्रकारे स्पष्ट होते.
विद्यार्थी आणि पालकांसाठी फायदे जाणून घेउया .
वेळ आणि पैशांची बचत: विद्यार्थ्यांना घराबाहेर न जाता मोफत डिजिटल शिक्षण मिळाल्यामुळे खासगी शिकवण्यांवरील खर्च वाचतो.
पालकांसाठी सुलभता: पालकांना आपल्या मुलांच्या अभ्यासावर आणि प्रगतीवर लक्ष ठेवण्यासाठी हे डिजिटल माध्यम अत्यंत उपयुक्त ठरते.
डिजिटल मंचांची सद्यस्थिती आणि प्रगती जाणून घेउया .
दीक्षा पोर्टल : पीएम ई-विद्या पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) चा कणा असलेल्या या डिजिटल मंचावर देशभरात २ कोटींहून अधिक नोंदणीकृत वापरकर्ते जोडले गेले आहेत, ज्याद्वारे विद्यार्थी आणि शिक्षक मोफत ई-पुस्तके, डिजिटल अभ्यासक्रम आणि क्यूआर कोड आधारित सामग्री वापरत आहेत.
स्वयं प्लॅटफॉर्म : भारताच्या या स्वदेशी ऑनलाइन शिक्षण मंचावर ५.८० कोटींहून अधिक विद्यार्थ्यांचे नामांकन झाले असून, शालेय स्तरापासून ते उच्च शिक्षणापर्यंतचे हजारो मोफत कोर्सेस उपलब्ध आहेत.
स्वयं प्रभा डीटीएच वाहिन्या: दूरदर्शन आणि फ्री डिशच्या माध्यमातून आता ४८ हून अधिक समर्पित डीटीएच वाहिन्या २४ तास शैक्षणिक कार्यक्रम प्रसारित करत आहेत, ज्यामुळे इंटरनेट नसलेल्या ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना मोठा फायदा होत आहे.
विशेष आणि सर्वसमावेशक शिक्षण पाहूया .
सांकेतिक भाषा चॅनल : कर्णबधिर व विशेष विद्यार्थ्यांसाठी चॅनल ३१ पूर्णपणे भारतीय सांकेतिक भाषेत शैक्षणिक सामग्री पुरवण्यासाठी कार्यरत आहे.
ऑडिओ आणि पॉडकास्ट सेवा: ज्या विद्यार्थ्यांना वाचण्यात किंवा पाहण्यात अडचण येते, त्यांच्यासाठी ‘मुक्ता विद्या वाणी’ आणि ‘शिक्षा वाणी’ सारख्या वेब रेडिओ व पॉडकास्ट प्लॅटफॉर्म्सद्वारे ऑडिओ स्वरूपात अभ्यासक्रम शिकवला जातो.
‘साथी’ पोर्टलद्वारे स्पर्धा परीक्षांचे मोफत प्रशिक्षण पाहूया .
आयआयटी कानपूरचा सहभाग: उच्च शिक्षणासाठी आणि प्रवेश परीक्षांच्या तयारीसाठी SATHEE पोर्टलवर JEE, NEET, CUET, SSC यांसारख्या परीक्षांचे वर्ग घेतले जातात.
विशेष वैशिष्ट्ये: यामध्ये ८०,००० पेक्षा जास्त सराव प्रश्नांचा संच ऑल इंडिया मॉक टेस्ट सिरीज, आणि आयआयटी/एम्सच्या तज्ज्ञ प्राध्यापकांचे मार्गदर्शन विनामूल्य मिळते.
डिजिटल इन्फ्रास्ट्रक्चर आणि पीएम ई-विद्याचे गव्हर्नन्स जाणून घेउया .
केंद्रीय व राज्य समन्वय: केंद्र सरकारचे शिक्षण मंत्रालय आणि राज्य शासनांचे शिक्षण विभाग संयुक्तपणे या योजनेची अंमलबजावणी करतात. राज्यांचे एससीईआरटी आणि समग्र शिक्षा अभियान याद्वारे स्थानिक अभ्यासक्रमांचे व्हिडिओ आणि ई-सामग्री तयार करून ती स्वयंप्रभा चॅनल्स आणि दीक्षा पोर्टलवर अपलोड केली जाते.
क्लाउड-आधारित डिजिटल रिपॉझिटरी: सर्व राज्यांचा अभ्यासक्रम, डिजिटल पाठ्यपुस्तके, प्रश्नसंच आणि व्हिडिओ एकाच केंद्रीय क्लाउड सर्व्हरवर सुरक्षित ठेवले जातात, जेणेकरून देशभरातील विद्यार्थी कोणत्याही अडथळ्याशिवाय ते वापरू शकतील.
शिक्षक सक्षमीकरण आणि डिजिटल कौशल्य जाणून घेउया .
आयसीटी प्रशिक्षण: केवळ विद्यार्थ्यांनाच नव्हे, तर शिक्षकांना आधुनिक डिजिटल साधनांचा वापर करून शिकवण्याचे प्रशिक्षण देण्यासाठी विशेष मॉड्यूल तयार करण्यात आले आहेत.
दीक्षा माध्यमातून प्रमाणपत्र कोर्सेस: शिक्षक दीक्षा पोर्टलवर स्वतः नोंदणी करून डिजिटल शिक्षणशास्त्र ऑनलाइन मूल्यमापन आणि व्हर्च्युअल क्लासरूम मॅनेजमेंटचे मोफत कोर्सेस पूर्ण करू शकतात आणि प्रमाणपत्र मिळवू शकतात.
मूल्यमापन आणि प्रगती अहवाल समजून घेऊया .
सतत आणि सर्वसमावेशक मूल्यांकन : दीक्षा आणि स्वयं प्लॅटफॉर्मवर प्रत्येक धड्याच्या शेवटी ऑनलाइन क्विझ असाइनमेंट्स आणि चाचण्या घेतल्या जातात, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या समजण्याची क्षमता तपासता येते.
डॅशबोर्ड मॉनिटरिंग: शिक्षण मंत्रालयाकडे एकात्मिक डॅशबोर्ड उपलब्ध आहे, ज्याद्वारे कोणत्या चॅनलवर कोणता कार्यक्रम सुरू आहे, किती विद्यार्थ्यांनी ॲप किंवा पोर्टलवर भेट दिली आणि कोणत्या भागातील विद्यार्थ्यांना अधिक मार्गदर्शनाची गरज आहे, याचे रिअल-टाइम निरीक्षण केले जाते.
मोफत डिजिटल शिक्षण आणि सामाजिक समता जाणून घेउया .
सर्वसमावेशक डिजिटल प्रवेश: पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) चा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे समाजातील आर्थिकदृष्ट्या पिछाडीवर असलेल्या घटकांना आणि ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना कोणतीही फी न भरता उच्च दर्जाचे शिक्षण मिळणे शक्य झाले आहे.
शाळाबाह्य मुलांना शिक्षणाशी जोडणे: ज्यामुले विविध कारणांमुळे नियमित शाळेत जाऊ शकत नाहीत, त्यांना टीव्ही, रेडिओ आणि मोबाईल ॲपच्या माध्यमातून पुन्हा शिक्षणाच्या प्रवाहात आणण्यात या पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) ने मोठी भूमिका बजावली आहे.
शैक्षणिक तंत्रज्ञानाचा शाश्वत वापर जाणून घेउया .
हायब्रिड लर्निंग मॉडेल: पारंपारिक वर्गखोल्यांच्या शिक्षणाला डिजिटल साधनांची जोड देऊन शाळांमध्ये ‘हायब्रिड लर्निंग’ संस्कृती रुजवण्यात आली आहे.
भविष्यातील शिक्षणाचा पाया: २०२६ च्या शिक्षण प्रणालीत विद्यार्थी आता केवळ पुस्तकी ज्ञानावर अवलंबून न राहता डिजिटल व्हिडिओ, क्यूआर कोड ॲनिमेशन आणि ऑनलाइन सिम्युलेशनच्या मदतीने विज्ञान आणि गणिताचे कठीण प्रयोग समजून घेत आहेत.
भविष्यातील शिक्षणासाठी डिजिटल साक्षरता जाणून घेउया .
भविष्याभिमुख कौशल्ये: पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) योजनेमुळे विद्यार्थ्यांमध्ये अगदी लहान वयातच डिजिटल साक्षरता रुजण्यास मदत होत आहे. संगणक, मोबाईल आणि इंटरनेटचा वापर केवळ मनोरंजनासाठी नसून ज्ञानाच्या अर्जनासाठी कसा करावा, हे मुले शिकत आहेत.
स्वावलंबी शिक्षण : विद्यार्थी आता केवळ शिक्षकांनी वर्गात शिकवलेल्या घटकांवरच अवलंबून न राहता, स्वयं आणि दीक्षा पोर्टलच्या माध्यमातून स्वतःच्या गतीने देशाच्या आर्थिक आणि सामाजिक विकासात योगदान
गुणवत्तापूर्ण मानवी संसाधन: देशातील प्रत्येक भागातील मुलाला समान दर्जाचे शिक्षण मिळाल्यामुळे भविष्यात एक अत्यंत कुशल आणि सक्षम मानवी संसाधन तयार होण्यास मदत होईल.
डिजिटल दरी संपवणे : ग्रामीण आणि शहरी भागातील विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणातील जी जुनी दरी होती, ती या योजनेमुळे खूप मोठ्या प्रमाणावर भरून निघाली आहे.
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणाशीसुसंगतता समजून घेऊया .
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० (NEP 2020) चा अंमलबजावणी पाया: पीएम ई-विद्या योजना (pm e vidya yojana) ही नवीन राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणाच्या डिजिटल आणि ऑनलाइन शिक्षən या उद्दिष्टाला थेट बळ देणारी सर्वात मोठी मोहीम ठरली आहे.