पीएम श्री योजना (pm shri yojana) भारताच्या शैक्षणिक क्षेत्रात एक ऐतिहासिक पाऊल म्हणून ‘पीएम श्री योजना (pm shri yojana) या योजनेकडे पाहिले जाते. आजच्या डिजिटल युगात आणि झपाट्याने बदलणाऱ्या जगात आपल्या देशातील सरकारी शाळांमधील शिक्षणपद्धती अधिक आधुनिक, तंत्रज्ञानयुक्त आणि जागतिक दर्जाची बनवण्यासाठी केंद्र सरकारने ही मोहीम हाती घेतली आहे.
पीएम श्री योजना (pm shri yojana) काय आहे आणि तिची पार्श्वभूमी?
- पीएम श्री योजना (pm shri yojana) ही भारत सरकारची एक केंद्र प्रायोजित योजना आहे.
- सुरुवात: या पीएम श्री योजना (pm shri yojana) ची घोषणा सप्टेंबर २०२२ मध्ये करण्यात आली होती.
- कालावधी: ही योजना वर्ष २०२२-२३ ते २०२६-२७ या ५ वर्षांच्या कालावधीसाठी लागू करण्यात आली आहे.
- ध्येय: या पीएम श्री योजना (pm shri yojana) नेअंतर्गत देशभरातील सुमारे १४,५०० हून अधिक विद्यमान सरकारी शाळा (ज्यामध्ये केंद्र/राज्य सरकार, स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या शाळांचा समावेश आहे) अपग्रेड करून त्यांना ‘पीएम श्री शाळा’ म्हणून विकसित केले जात आहे.
मुख्य वैशिष्ट्ये आणि आधुनिक सुविधा जाणून घेऊया .
पीएम श्री योजना (pm shri yojana) शाळांमध्ये विद्यार्थ्यांना कॉर्पोरेट शाळांच्या तोडीस तोड किंवा त्याहूनही चांगल्या सुविधा मोफत मिळतात. या योजनेची प्रमुख वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:
- आधुनिक पायाभूत सुविधा : शाळांमध्ये स्मार्ट क्लासरूम्स , डिजिटल लायब्ररी, उच्च दर्जाच्या विज्ञान प्रयोगशाळा , संगणक कक्ष आणि खेळाचे आधुनिक साहित्य उपलब्ध करून दिले जाते.
- व्या व्यावसायिक शिक्षण : विद्यार्थ्यांना शालेय स्तरावरच कौशल्य विकासाचे शिक्षण दिले जाते, जेणेकरून भविष्यात त्यांना रोजगार किंवा स्वयंरोजगारासाठी मदत होईल. यामध्ये आयटी, इलेक्ट्रॉनिक्स, कृषी आणि इतर ट्रेडचा समावेश असतो.
- हरित शाळा संकल्पना : पर्यावरण रक्षणाचा संदेश देत शाळांना इको-फ्रेंडली बनवले जात आहे. यात सौर ऊर्जा पॅनेल वर्षा जल संचयन कचरा व्यवस्थापन आणि एलईडी लाईट्सचा वापर केला जातो.
- सर्वसमावेशक शिक्षण: विशेष गरजा असलेल्या दिव्यांग मुलांसाठी अनुकूल असे शाळांचे वातावरण तयार केले जाते, जेणेकरून शिक्षणापासून कोणीही वंचित राहणार नाही.
- विद्यार्थी-केंद्रित मूल्यमापन: पाठांतराच्या शिक्षणाला फाटा देऊन संकल्पना समजून घेण्यावर आणि क्षमता-आधारित मूल्यमापनावर भर दिला जातो.
वित्तपोषण आणि निधीची रचना जाणून घेऊया .
या पीएम श्री योजना (pm shri yojana) नेसाठी होणारा खर्च केंद्र आणि राज्य सरकारांद्वारे ठराविक गुणोत्तरामध्ये वाटून घेतला जातो:
- सामान्य राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश: यामध्ये केंद्र आणि राज्य सरकारचा हिस्सा ६०:४० असा असतो (म्हणजेच ६०% खर्च केंद्र सरकार आणि ४०% खर्च राज्य सरकार करते).
- पूर्वोत्तर राज्ये, हिमालयीन राज्ये आणि जम्मू-कश्मीर: या दुर्गम भागांसाठी केंद्र सरकारचा हिस्सा ९०% आणि राज्य सरकारचा हिस्सा केवळ १०% असतो.
- विधानसभा नसलेले केंद्रशासित प्रदेश: अशा केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये प्रकल्पाचा १००% खर्च केंद्र सरकार उचलते.
विद्यार्थ्यांवर आणि समाजावर होणारा सकारात्मक परिणाम समजून घेऊया .
दर्जेदार शिक्षणात वाढ: ग्रामीण आणि निमशहरी भागातील विद्यार्थ्यांना आता शहरांसारख्या उच्च दर्जाच्या आधुनिक सुविधा त्यांच्याच गावात किंवा परिसरात उपलब्ध होत आहेत.
गळतीत घट: शाळा आकर्षक आणि तंत्रज्ञानयुक्त झाल्यामुळे विद्यार्थ्यांची शाळेतील उपस्थिती वाढली असून शिक्षणातील गळतीचे प्रमाण कमी होत आहे.
शिक्षक प्रशिक्षण: या शाळांमधील शिक्षकांसाठी विशेष प्रशिक्षण कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते, जेणेकरून ते आधुनिक अध्यापन पद्धती आत्मसात करू शकतील.
पीएम श्री योजना (pm shri yojana) २०२६ ही केवळ शाळांच्या रंगरंगोटीची योजना नाही, तर ती भारताच्या भावी पिढीला २१ व्या शतकातील आव्हानांसाठी तयार करणारी एक पायाभूत चळवळ आहे. सरकारी शिक्षण व्यवस्थेवर लोकांचा विश्वास पुनरुज्जीवित करण्यात ही योजना अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे.
आर्थिक तरतूद आणि बजेट जाणून घेऊया .
- संपूर्ण भारतभरात ५ वर्षांच्या (२०२२-२३ ते २०२६-27) कालावधीसाठी या योजनेचा एकूण खर्च सुमारे २७,३६० कोटी रुपये इतका आहे.
- यामध्ये केंद्र सरकारचा हिस्सा १८,१२८ कोटी रुपये तर राज्य सरकारांचा हिस्सा ९,२३२ कोटी रुपये निश्चित करण्यात आला आहे.
- प्रत्येक निवडलेल्या शाळेला तिच्या आधुनिकीकरणासाठी सरासरी २ कोटी रुपयांपेक्षा अधिक निधी टप्प्याटप्प्याने दिला जातो.
राष्ट्रीय स्तरावरील व्याप्ती आणि शाळांचे प्रकार जाणून घेऊया .
या पीएम श्री योजना (pm shri yojana) त केवळ राज्यांच्या शाळाच नव्हे, तर खालील केंद्रीय शिक्षण संस्थांमधील शाळांचाही समावेश केला गेला आहे:
- केंद्री विद्यालय
- जवाहर नवोदय विद्यालय
- कस्तुरबा गांधी बालिका विद्यालय
- स्थानिक स्वराज्य संस्था व राज्य शासनाचे जिल्हा परिषद/नगरपालिकांचे सरकारी विद्यालय
विद्यार्थ्यांना मिळणारे प्रत्यक्ष लाभ पाहूया .
डिजिटल शिक्षण: विद्यार्थ्यांना उच्च दर्जाचे डिजिटल बोर्ड, टॅब्लेट्स/लॅपटॉप आणि ‘दीक्षा’ सारख्या सरकारी डिजिटल प्लॅटफॉर्मचा मोफत लाभ मिळतो.
कौशल्य आणि करिअर मार्गदर्शन: इयत्ता ६ वी पासूनच विद्यार्थ्यांसाठी व्यावसायिक प्रशिक्षण आणि विशेष करिअर काउन्सेलिंगची सोय केली जाते.
विद्यार्थी ट्रॅकिंग आयडी : प्रत्येक विद्यार्थ्याची शैक्षणिक प्रगती आणि उपस्थिती ट्रॅक करण्यासाठी त्यांना एक विशेष युनिक आयडी दिला जातो.
शाळांची गुणवत्ता आणि मूल्यमापन समजून घेऊया .
गुणांकन आणि रँकिंग: या पीएम श्री योजना (pm shri yojana) समाविष्ट असलेल्या शाळांची गुणवत्ता टिकवून ठेवण्यासाठी दरवर्षी किंवा विशिष्ट कालावधीनंतर त्यांचे मूल्यमापन केले जाते.
शाळांनी ठरवून दिलेले निकष (उदा. शैक्षणिक प्रगती, स्वच्छता, हरित ऊर्जा वापर इ.) पूर्ण केले की नाही, हे तपासले जाते आणि त्यानुसार त्यांना ‘पीएम श्री योजना (pm shri yojana) ‘ मानांकन दिले जाते.
सामाजिक समता आणि समावेशकता जाणून घेऊया .
- या पीएम श्री योजना (pm shri yojana) चा उद्देश केवळ उच्चभ्रू शाळांसारख्या सुविधा देणे हा नसून, समाजातील शेवटच्या घटकातील आणि ग्रामीण भागातील मुलांना समान संधी देणे हा आहे.
- विशेषतः मुलींचे शिक्षण , मागासवर्गीय मुले आणि विशेष प्राविण्य किंवा दिव्यांग विद्यार्थ्यांना शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात टिकवून ठेवण्यासाठी या शाळांमध्ये विशेष सहकार्य कक्ष तयार केले जातात.
शाश्वत विकास उद्दिष्टे आणि पर्यावरण शिक्षण जाणून घेऊया .
हरित शाळा संकल्पनेअंतर्गत विद्यार्थ्यांना लहानपणापासूनच पर्यावरण संवर्धनाचे महत्त्व शिकवले जाते.
शाळेशी संबंधित मुले स्वतः वृक्षारोपण करणे, पाण्याच्या बचतीचे महत्त्व समजून घेणे, प्लास्टिकमुक्त परिसर राखणे यांसारख्या उपक्रमांमध्ये प्रत्यक्ष सहभाग घेतात. यामुळे विद्यार्थी भविष्यात जबाबदार नागरिक म्हणून घडतात.
सोशल ऑडिट आणि पारदर्शकता पाहूया .
- या पीएम श्री योजना (pm shri yojana) च्या निधीचा योग्य वापर होत आहे की नाही, हे तपासण्यासाठी सामाजिक परीक्षण केले जाते.
- यामध्ये स्थानिक ग्रामपंचायत, पालक आणि शाळा व्यवस्थापन समिती यांचा सक्रिय सहभाग असतो, ज्यामुळे संपूर्ण प्रकल्पात पूर्ण पारदर्शकता राहते.
पालक आणि समुदाय सहभाग जाणून घेऊया .
- पीएम श्री योजना (pm shri yojana) शाळांमध्ये केवळ शिक्षक आणि विद्यार्थीच नव्हे, तर पालकांचा सहभाग वाढवण्यावर भर दिला जातो.
- शाळेच्या विकासात पालकांना जोडण्यासाठी नियमित बैठका, खुली चर्चा सत्रे आणि ‘पालक-शिक्षक संवाद’ आयोजित केले जातात, जेणेकरून विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीवर संयुक्तपणे लक्ष ठेवता येईल.
क्रीडा आणि शारीरिक विकास समजून घेऊया .
- आधुनिक शिक्षणासोबतच खेळांनाही या शाळांमध्ये मोठे स्थान दिले जाते. विद्यार्थ्यांना राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर खेळण्यासाठी प्रेरित केले जाते.
- शाळांमध्ये आधुनिक क्रीडा साहित्य , खेळाची मैदाने आणि योग शिक्षणाची विशेष सोय केली जाते, जेणेकरून विद्यार्थ्यांचा शारीरिक आणि मानसिक विकास उत्तम प्रकारे होईल.
शिक्षक क्षमता बांधणी आणि नेतृत्व विकास पाहूया .
विशेष प्रशिक्षण: या पीएम श्री योजना (pm shri yojana) नेअंतर्गत केवळ शाळांचे भौतिक रूप बदलले जात नाही, तर शिक्षकांची गुणवत्ता सुधारण्यावरही मोठा भर दिला जातो. शिक्षकांसाठी देशभरातील नामांकित संस्थांमध्ये विशेष प्रशिक्षण कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. खेळातून शिक्षण आणि तंत्रज्ञानाचा वापर करून शिकवण्याचे प्रशिक्षण घेतात.
नेतृत्व विकास: शाळेचे मुख्याध्यापक आणि प्राचार्य यांच्यासाठी ‘नेतृत्व विकास कार्यक्रम’ राबवले जातात, जेणेकरून ते शाळेचा कारभार अधिक कार्यक्षमतेने चालवू शकतील.
शाळांचे त्रयपक्षीय मूल्यमापन जाणून घेऊया .
- पीएम श्री योजना (pm shri yojana) शाळांच्या कामात कोणतीही कमतरता राहू नये म्हणून, तिसऱ्या म्हणजेच स्वतंत्र यंत्रणेमार्फत या शाळांचे नियमित मूल्यमापन केले जाते.
- या सर्वेक्षणात विद्यार्थ्यांचे शिक्षण लेव्हल, पायाभूत सुविधांचा वापर, स्वच्छता, डिजिटल शिक्षणाची अंमलबजावणी आणि स्थानिक समुदायाचा सहभाग या सर्व घटकांची कसून तपासणी केली जाते.
भविष्यकालीन उद्दिष्टे आणि तंत्रज्ञान एकात्मता समजून घेऊया .
आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स आणि कोडिंग: बदलत्या तंत्रज्ञानाच्या युगाला डो пе ठेवून, भविष्यात या शाळांमधील विद्यार्थ्यांना बेसिक कोडिंग, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि रोबोटिक्सच्या प्राथमिक ओळखीचे शिक्षण देण्यावर भर दिला जात आहे.
आंतरराष्ट्रीय दृष्टिकोन: विद्यार्थ्यांना जागतिक स्तरावरील स्पर्धांसाठी तयार करणे, त्यांना आधुनिक डिजिटल प्लॅटफॉर्मशी जोडणे आणि त्यांच्यात वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजवणे हे या योजनेचे अंतिम ध्येय आहे.
विद्यार्थ्यांची सर्वांगीण प्रगती आणि ‘हलिस्टिक रिपोर्ट कार्ड’ पाहूया .
२१ व्या शतकातील कौशल्ये: या शाळांमध्ये विद्यार्थ्यांच्या केवळ गुणपत्रिकेवर भर न देता त्यांच्या वैचारिक, सामाजिक, भावनिक आणि शारीरिक विकासाचे मूल्यमापन केले जाते.
३६0-डिग्री मूल्यांकन: राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणांतर्गत या शाळांमध्ये विद्यार्थ्यांचे ‘हलिस्टिक प्रोग्रेस कार्ड’ तयार केले जाते, ज्यामध्ये विद्यार्थी स्वतःचे, त्याचे सहपाठी आणि शिक्षक अशा तिन्ही बाजूंनी मूल्यांकन करतात.
करिअर मार्गदर्शन आणि प्लेसमेंट सपोर्ट पाहूया .
- स्किल हब्स: अनेक पीएम श्री योजना (pm shri yojana) शाळांना स्थानिक औद्योगिक क्षेत्राशी जोडले जाते, जेणेकरून विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष उद्योगांना भेटी देऊन तिथली कार्यपद्धती अनुभवता येईल.
- व्यावसायिक समुपदेशन: नववी ते बारावीच्या विद्यार्थ्यांना त्यांच्या आवडीनुसार पुढील उच्च शिक्षण डिजिटल साक्षरता आणि ऑनलाइन लर्निंग प्लॅटफॉर्म समजून घेऊया .
- स्मार्ट लर्निंग: केंद्र सरकारच्या ‘दीक्षा’ , ‘स्वयं’ आणि इतर डिजिटल पोर्टलचा प्रभावी वापर करण्यासाठी शाळांमधील विद्यार्थ्यांना आणि शिक्षकांना विशेष प्रशिक्षण दिले जाते.
- ई-कंटेंटचा वापर: विद्यार्थ्यांना पुस्तकांव्यतिरिक्त डिजिटल शिक्षण साहित्य, व्हिडिओ मॉड्यूल्स आणि इंटरएक्टिव्ह लर्निंग टूल्स उपलब्ध करून दिले जातात, ज्यामुळे क्लिष्ट संकल्पना समजणे सोपे जाते.
कौशल्य भारत मिशनसोबत अभिसरण जाणून घेऊया .
व्यावसायिक शिक्षणाची जोड: पीएम श्री योजना (pm shri yojana) शाळांमध्ये ‘स्किल इंडिया’ आणि ‘प्रधानमंत्री कौशल विकास योजना’ यांच्या समन्वयाने विद्यार्थ्यांना शालेय स्तरावरच कौशल्य प्रशिक्षणाचे प्रमाणपत्र दिले जाते.
स्थानिक बाजारपेठेची गरज: ज्या भागात जी उद्योगधंदे किंवा शेतीची वैशिष्ट्ये आहेत, त्यानुसार विद्यार्थ्यांना तिथल्या स्थानिक कौशल्यांचे प्रशिक्षण दिले जाते, जेणेकरून त्यांना स्थानिक पातळीवर रोजगाराच्या संधी सहज उपलब्ध होऊ शकतील.
विद्यार्थ्यांची सुरक्षा आणि आरोग्य विमा पाहूया .
पीएम श्री योजना (pm shri yojana) शाळांमधील विद्यार्थ्यांची नियमित आरोग्य तपासणी केली जाते. यामध्ये डोळे, दात, पोषण आणि मानसिक आरोग्याची काळजी घेतली जाते.
सुरक्षित वातावरण: शाळेच्या आवारात सीसीटीव्ही कॅमेरे, सुरक्षित पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था, अग्निशामक यंत्रे आणि मुलींसाठी स्वतंत्र व सुरक्षित स्वच्छतागृहांची उत्तम सुविधा उपलब्ध करून दिली जाते.
पुस्तके आणि शालेय साहित्याची उपलब्धता पाहूया .
- राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणांतर्गत तयार करण्यात आलेली नवीन आणि आकर्षक पाठ्यपुस्तके या शाळांमध्ये प्राधान्याने उपलब्ध करून दिली जातात.
- विद्यार्थ्यांना चित्रमय, रंजक आणि समजायला सोप्या असलेल्या पुस्तकांद्वारे शिक्षण दिले जाते, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांवरील अभ्यासाचा ताण कमी होतो.
डिजिटल मॉनिटरिंग आणि डॅशबोर्ड जाणून घेऊया .
पारदर्शक कारभार: या योजनेच्या अंमलबजावणीवर आणि प्रगतीवर थेट केंद्र सरकारकडून लक्ष ठेवण्यासाठी एक विशेष डायल-इन डॅशबोर्ड आणि पोर्टल तयार करण्यात आले आहे.
रिअल-टाइम अपडेट्स: देशभरातून कोणत्या शाळेत कोणत्या सुविधांवर काम सुरू आहे, किती निधी खर्च झाला आणि विद्यार्थ्यांची प्रगती कशी आहे, याची रिअल-टाइम माहिती या डॅशबोर्डवर उपलब्ध असते.
माजी विद्यार्थी नेटवर्क आणि सहभाग पाहूया .
प्रेरणादायी सहभाग: पीएम श्री शाळांमध्ये ‘अलुमनी नेटवर्क’ तयार करण्यावर भर दिला जातो.
शाळेतून शिकून मोठे अधिकारी, डॉक्टर, इंजिनिअर, उद्योजक किंवा खेळाडू झालेले माजी विद्यार्थी पुन्हा आपल्या शाळेत येऊन सध्याच्या विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करतात आणि त्यांना प्रेरणा देतात.
नाविन्यपूर्ण शिक्षण आणि ‘बॅगलेस डे’ जाणून घेऊया .
दप्तराविना दिवस: विद्यार्थ्यांना केवळ पुस्तकी किड्यांसारखे न ठेवता त्यांच्यातील उपजत कलागुणांना वाव देण्यासाठी महिन्यातून काही दिवस ‘बॅगलेस डे’ पाळले जातात.
या दिवसांमध्ये विद्यार्थ्यांना बागकाम, सुतारकाम, मातीची भांडी बनवणे, कोडिंग, शास्त्रीय संगीत, नाटक आणि स्थानिक कलांचे प्रत्यक्ष प्रशिक्षण दिले जाते.
शाळांचा ‘ग्रीन स्कूल’ मानांकनासाठी पुरस्कार आणि प्रोत्साहन जाणून घेऊया .
पर्यावरणपूरक संस्कृती: या पीएम श्री योजना (pm shri yojana) नेअंतर्गत ज्या शाळा पर्यावरण संवर्धनाच्या क्षेत्रात उत्कृष्ट कामगिरी करतात (जसे की शंभर टक्के सौर ऊर्जा वापर, शून्य कचरा निर्मिती, प्लास्टिकमुक्त परिसर), त्यांना विशेष ‘ग्रीन स्कूल’ मानांकन आणि पुरस्कार दिले जातात.
यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये लहानपणापासूनच निसर्गाबद्दल आदर आणि पर्यावरणाची काळजी घेण्याची भावना निर्माण होते.
विशेष बालकांच्या शिक्षणासाठी ‘समावेशक शिक्षण’ पाहूया .
विशेष गरजा असलेली बालके : या शाळांमध्ये दिव्यांग किंवा विशेष गरजा असलेल्या मुलांसाठी विशेष रॅम्प्स, ब्रेल लिपीतील पुस्तके, ऑडिओ-व्हिज्युअल साहित्य आणि प्रशिक्षित विशेष शिक्षक उपलब्ध करून दिले जातात.
यामुळे प्रत्येक बालकाला भेदभावाशिवाय शिक्षणात समान संधी मिळते.
कला, क्रीडा आणि सांस्कृतिक महोत्सवांचे आयोजन समजून घेऊया .
- कला आणि संस्कृती जोपासना: विद्यार्थ्यांच्या उपजत कलागुणांना वाव देण्यासाठी या शाळांमध्ये राष्ट्रीय आणि राज्य स्तरावर चित्रकला, संगीत, नाटक, नृत्य आणि विज्ञान प्रदर्शनांचे आयोजन केले जाते.
- खेळांना प्रोत्साहन: स्थानिक आणि पारंपरिक खेळांपासून ते आधुनिक ऑलिम्पिक खेळांपर्यंतच्या स्पर्धा आयोजित करून खेळाडूंना शालेय स्तरावरूनच तयार केले जाते.
स्थानिक हस्तकला आणि पारंपरिक संस्कृतीशी जोडणी समजून घेऊया .
स्थानिक कलाकारांचे मार्गदर्शन: विद्यार्थ्यांना केवळ पुस्तकी ज्ञान न देता, त्यांच्या भागातील पारंपारिक हस्तकला, लोककला, शेतीपद्धती आणि स्थानिक संस्कृतीची ओळख करून देण्यासाठी स्थानिक जाणकार व कलाकारांना शाळेत आमंत्रित केले जाते.
‘एक भारत श्रेष्ठ भारत’ उपक्रम: या पीएम श्री योजना (pm shri yojana) योजनेंतर्गत विविध राज्यांमधील शाळांची जोडणी केली जाते, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांना इतर राज्यांची भाषा, संस्कृती, सण आणि जीवनशैली समजून घेण्याची मोठी संधी मिळते.
डिजिटल पुस्तके आणि ‘ई-लायब्ररी’ पाहूया .
वाचनाची आधुनिक सवय: विद्यार्थ्यांना केवळ छापील पुस्तकांवर अवलंबून न राहता डिजिटल युगाशी जोडण्यासाठी आधुनिक ‘ई-लायब्ररी’ची सुविधा दिली जाते.
यामध्ये राष्ट्रीय डिजिटल पुस्तकालय आणि इतर शैक्षणिक प्लॅटफॉर्म्सच्या माध्यमातून हजारो ई-बुक्स, शैक्षणिक व्हिडिओ आणि क्विझ सहज उपलब्ध होतात.
आपत्ती व्यवस्थापन आणि सुरक्षा प्रशिक्षण समजून घेऊया .
सुरक्षिततेचे शिक्षण: कोणत्याही आपत्कालीन किंवा नैसर्गिक आपत्तीच्या प्रसंगी स्वतःचा आणि इतरांचा बचाव कसा करावा, याचे प्राथमिक व व्यावहारिक प्रशिक्षण विद्यार्थ्यांना दिले जाते.
शाळेमध्ये नियमितपणे मॉक ड्रिल , अग्निशामक यंत्रांचा वापर आणि प्रथमोपचाराचे प्रशिक्षण आयोजित केले जाते.
विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि इनोव्हेशन लॅब जाणून घेऊया .
स्टीम शिक्षण: या शाळांमध्ये विज्ञान, तंत्रज्ञान, इंजिनिअरिंग, कला आणि गणित यांच्या समन्वयाने विद्यार्थ्यांना शिकवले जाते.
अटल टिंकरिंग लॅब : अनेक पीएम श्री योजना (pm shri yojana) शाळांमध्ये आधुनिक रोबोटिक्स, 3D प्रिंटिंग आणि विज्ञान प्रकल्पांसाठी विशेष इनोव्हेशन लॅब विकसित केल्या जातात, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये लहानपणापासूनच वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि संशोधक वृत्ती वाढीस लागते.
शालेय पोषण आहार आणि आरोग्य वर्धक उपक्रम समजून घेऊया .
पौष्टिक आहार: राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणांतर्गत शाळांमध्ये दिल्या जाणाऱ्या शालेय पोषण आहाराची गुणवत्ता सुधारण्यावर विशेष भर दिला जातो.
पोषणवाटिका : अनेक शाळांमध्ये विद्यार्थी आणि शिक्षकांच्या मदतीने ‘पोषणवाटिका’ तयार केली जाते, जिथे सेंद्रिय पद्धतीने भाजीपाला उगवला जातो आणि तो आहारात वापरला जातो, ज्यामुळे मुलांमध्ये आहाराविषयी आणि आरोग्याविषयी जागरुकता निर्माण होते.
नैतिक मूल्ये आणि जीवनमूल्यांचे शिक्षण जाणून घेऊया .
संस्कारयुक्त शिक्षण: आधुनिक तंत्रज्ञानासोबतच भारतीय संस्कृती, नैतिकता, मोठ्यांचा आदर, प्रामाणिकपणा, देशभक्ती आणि मानवी मूल्यांचे धडे विद्यार्थ्यांना दिले जातात.
योग आणि ध्यान: विद्यार्थ्यांची मानसिक एकाग्रता आणि ताणतणावमुक्त जीवनशैलीसाठी शाळेच्या वेळेत योग व ध्यानाचा नियमित समावेश केला जातो.
समुदाय नेतृत्व आणि ‘विद्यादान’ उपक्रम पाहूया .
विद्यादान पोर्टलचा सहभाग: या पीएम श्री योजना (pm shri yojana) योजनेअंतर्गत समाजातील सेवानिवृत्त शिक्षक, वैज्ञानिक, डॉक्टर, कलाकार किंवा उच्चशिक्षित व्यक्तींना ‘विद्यादान’ उपक्रमाद्वारे शाळांशी जोडले जाते. हे तज्ज्ञ लोक स्वयंसेवक म्हणून विद्यार्थ्यांना त्यांच्या आवडीच्या विषयांवर किंवा कौशल्यांवर मार्गदर्शन करतात.
लोकांचा सहभाग: शाळांच्या विकासात केवळ सरकारवर अवलंबून न राहता स्थानिक समाज, पालक आणि उद्योजकांनी एकत्र येऊन शाळेला दत्तक घेणे किंवा मदतीचा हातभार लावणे याला प्रोत्साहन दिले जाते.
बहुभाषिक शिक्षण आणि मातृभाषेला प्राधान्य पाहूया .
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण नुसार: लहान मुलांना त्यांच्या मातृभाषेत किंवा प्रादेशिक भाषेत प्राथमिक शिक्षण देण्यावर भर दिला जातो, जेणेकरून संकल्पना समजून घेणे सोपे होईल.
त्रिभाषा सूत्र: मातृभाषेसोबतच इतर भारतीय भाषा आणि इंग्रजी भाषा शिकण्याची संधी विद्यार्थ्यांना दिली जाती, ज्यामुळे त्यांची संवाद कौशल्ये अधिक प्रगल्भ होतात.
पर्यावरणपूरक आणि ‘स्मार्ट कॅम्पस’ संकल्पना जाणून घेऊया .
डिजिटल ट्रान्सफॉर्मेशन: शाळेचे कार्यालयीन कामकाज, उपस्थिती नोंदवणे, आणि पालकांशी संवाद साधण्यासाठी संपूर्णपणे डिजिटल प्रणालीचा वापर केला जातो.
ऊर्जा आणि पाणी स्वयंपूर्णता: शाळांच्या इमारतींवर सोलर पॉवर प्लांट बसवून त्यांना वीजेच्या बाबतीत स्वावलंबी बनवले जाते आणि रेनवाटर हार्वेस्टिंगद्वारे पाण्याचा पुनर्वापर केला जातो.
भविष्यातील शिक्षकांचे सक्षमीकरण आणि ‘निष्ठा’ प्रशिक्षण जाणून घेऊया .
विशेष मॉड्युल: पीएम श्री योजना (pm shri yojana) शाळांमधील शिक्षकांसाठी राष्ट्रीय स्तरावर विकसित करण्यात आलेले ‘निष्ठा’ आणि इतर आधुनिक प्रशिक्षण कार्यक्रम अनिवार्य केले जातात.
पेर-ट्यूटरिंग : शाळांमध्ये विद्यार्थी स्वतः आपल्या सहकाऱ्यांना कठीण विषय शिकवण्याच्या पद्धतीला प्रोत्साहन देतात, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांमधील आत्मविश्वास वाढतो.
विशेष उद्योजकता आणि ‘स्टार्ट-अप’ संस्कृतीची ओळख पाहूया .
थिंक टँक आणि आयडिया बॉक्स: उच्च माध्यमिक स्तरावरील विद्यार्थ्यांना छोट्या व्यवसायांच्या कल्पना सुचवण्यासाठी ‘आयडिया बॉक्स’ किंवा इनोव्हेशन चॅलेंज आयोजित केले जातात.
विद्यार्थ्यांना लहान वयातच अर्थसाक्षरता , बचत आणि छोट्या प्रमाणावर उद्योजकतेचे धडे दिले जातात, जेणेकरून भविष्यात ते नोकरी शोधणारे नव्हे तर नोकरी देणारे बनू शकतील.
समावेशक क्रीडा आणि ‘खेलो इंडिया’ समन्वय जाणून घेऊया .
- शारीरिक तंदुरुस्ती: ‘खेलो इंडिया’ उपक्रमाशी पीएम श्री योजना (pm shri yojana) शाळांना जोडून विद्यार्थ्यांना व्यावसायिक दर्जाचे क्रीडा प्रशिक्षण दिले जाते.
- खेळामध्ये केवळ स्पर्धा नसून सांघिक भावना, शिस्त आणि मानसिक तंदुरुस्ती वाढवण्यावर भर दिला जातो.
शालेय सुरक्षा आणि ‘बाल सुरक्षा कवच’ मार्गदर्शक तत्त्वे समजून घेऊया .
सुरक्षित वातावरण: विद्यार्थ्यांच्या सुरक्षेला सर्वोच्च प्राधान्य देत पीएम श्री योजना (pm shri yojana) शाळांमध्ये काटेकोरपणे राष्ट्रीय सुरक्षा मार्गदर्शक तत्त्वांचे पालन केले जाते.
आणीबाणी कक्ष आणि सीसीटीव्ही: शाळेच्या प्रत्येक महत्त्वाच्या भागात सीसीटीव्ही कॅमेरे, आपत्कालीन संपर्कासाठी हेल्पलाइन नंबर आणि कोणत्याही अनुचित प्रकाराला आळा घालण्यासाठी विशेष सुरक्षा समिती स्थापन केली जाते.
डिजिटल पोर्टफोलिओ आणि विद्यार्थ्यांचे ट्रॅकिंग पाहूया .
- वैयक्तिक प्रगती अहवाल: प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी एक ‘डिजिटल पोर्टफोलिओ’ तयार केला जातो, ज्यामध्ये त्याच्या शालेय गुणांसोबतच क्रीडा, कला, सहअभ्यासक्रम उपक्रम आणि कौशल्यांची नोंद ठेवली जाते.
- पालकांना एका क्लिकवर आपल्या मुलाच्या प्रगतीची संपूर्ण माहिती मोबाईल अ‍ॅपद्वारे उपलब्ध होते.
पर्यावरण आणि जल साक्षरता मोहीम जाणून घेऊया .
- इको-क्लबची स्थापना: शाळांमध्ये ‘इको-क्लब’च्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना जल संरक्षण, प्लास्टिक बंदी, आणि वृक्षारोपण मोहिमेत सक्रियपणे सहभागी करून घेतले जाते.
- मुलांना प्रत्यक्षात निसर्गाच्या सानिध्यात नेऊन शेती, माती आणि पर्यावरणाचे महत्त्व शिकवले जाते.