भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) महाराष्ट्रातील शेतकरी बांधवांसाठी कृषी विभागामार्फत राबवली जाणारी ‘भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana)’ ही एक अत्यंत महत्त्वाची आणि दिलासादायक योजना आहे. ज्या शेतकऱ्यांना महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजने (मनरेगा) अंतर्गत फळबाग लागवडीचा लाभ घेता येत नाही, अशा सर्व शेतकऱ्यांसाठी ही भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) योजना संजीवनी ठरणार आहे.
भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) ची पार्श्वभूमी आणि महत्त्वाचा बदल (२०२६)
राज्यात सन २०१८-१९ पासून भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) सुरू करण्यात आली आहे. कृषी विभागामार्फत राबवल्या जाणाऱ्या या योजनेत २०२५-२६ पासून अर्ज मंजुरीसाठी “प्रथम अर्ज करणा-यास प्रथम प्राधान्य” (First Come, First Served) ही नवीन कार्यपद्धती अवलंबवण्यात येत आहे.
भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) योजनेचे मुख्य फायदे व स्वरूप
या भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) नेअंतर्गत शेतकऱ्यांना फळबाग लागवडीसाठी तीन वर्षांत टप्प्याटप्प्याने अनुदान दिले जाते:
अनुदानाचे टप्पे:
पहिला वर्ष: ५०% अनुदान
दुसरा वर्ष: ३०% अनुदान
तिसरा वर्ष: २०% अनुदान
झाडांची जगवण (जीवित प्रमाण): दुसऱ्या व तिसऱ्या वर्षातील अनुदानाचा लाभ घेण्यासाठी लागवड केलेल्या झाडांपैकी.
बागायती झाडे: ९०% झाडे जिवंत असणे आवश्यक आहे.
कोरडवाहू झाडे: ८०% झाडे जिवंत असणे आवश्यक आहे.
ठिबक सिंचन संचासाठी १००% अनुदान
फळबागेच्या शाश्वत विकासासाठी पाणी व्यवस्थापन अत्यंत महत्त्वाचे आहे. म्हणूनच, या भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) योजनेअंतर्गत फळबाग लागवड करणाऱ्या पात्र लाभार्थ्यांना ठिबक सिंचन संच (Drip Irrigation) उभारणीसाठी १००% अनुदान देण्यात येते.
पात्रतेचे निकष आणि प्राधान्यक्रम
प्राधान्यक्रम: अल्प भूधारक, अत्यंत अल्प भूधारक, महिला शेतकरी आणि दिव्यांग शेतकऱ्यांना या भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) योजनेत प्रथम प्राधान्य दिले जाईल.
उपजीविका: ज्या कुटुंबाची उपजीविका पूर्णपणे शेतीवर अवलंबून आहे, त्यांना प्राधान्य मिळेल
वैयक्तिक लाभ: ही भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) फक्त वैयक्तिक शेतकऱ्यांसाठी आहे. कोणत्याही संस्थात्मक लाभार्थ्यांना याचा लाभ मिळणार नाही.
७/१२ उतारा नियम:
शेतकऱ्याच्या स्वतःच्या नावावर ७/१२ उतारा असणे आवश्यक आहे.
जमीन संयुक्त मालकीची असल्यास, इतर सर्व खातेदारांच्या संमतीने शेतकरी स्वतःच्या हिस्सा मर्यादेत लाभ घेऊ शकतो.
७/१२ वर कुळाचे नाव असल्यास कुळाची लेखी संमती आवश्यक आहे.
वनपट्टे धारक: परंपरागत वन निवासी (वन अधिकार मान्यता) अधिनियम २००६ नुसार वनपट्टे धारक शेतकरीसुद्धा या योजनेसाठी पात्र आहेत.
भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) साठी लागणारे आवश्यक कागदपत्रे
अर्ज करताना शेतकऱ्यांकडे खालील कागदपत्रे असणे आवश्यक आहे:
७/१२ आणि ८-अ उतारा (अद्ययावत)
हमीपत्र (शासकीय नियमांनुसार)
संमतीपत्र (संयुक्त खातेदार किंवा कूळ असल्यास)
जातीचे प्रमाणपत्र (अनुसूचित जाती / अनुसूचित जमातीमधील शेतकऱ्यांसाठी)
महा-डीबीटी पोर्टलवरील महत्त्वाचे पर्याय
MahaDBT शेतकरी पोर्टलवर नोंदणी केल्यानंतर किंवा अर्ज केल्यानंतर तुम्हाला खालील सुविधा उपलब्ध होतील:
मदत व हेल्पलाइन क्रमांक
अर्जाबाबत, क्रमवार यादीबद्दल किंवा भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) योजनेशी संबंधित काही शंका व अडचणी असल्यास तुम्ही शासकीय हेल्पलाईनवर संपर्क साधू शकता.
हेल्पलाइन क्रमांक: 022-61316429
वेळ: सकाळी ९:०० ते सायंकाळी ७:०० वाजेपर्यंत (सोमवार ते शुक्रवार)
भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) २०२६ ही राज्यातील शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवण्यासाठी आणि कोरडवाहू शेतीला फळबागेची जोड देण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरणार आहे. “प्रथम अर्ज करणा-यास प्रथम प्राधान्य” हे धोरण असल्याने महा-डीबीटी पोर्टल सुरू होताच सर्व पात्र शेतकऱ्यांनी लवकरात लवकर अर्ज करावा.
या भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) समाविष्ट असणारी फळपिके
या भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) योजनेअंतर्गत शासनाने विविध हवामानानुसार फळपिकांची निवड केली आहे. तुम्ही खालील फळझाडांची लागवड करू शकता:
प्रमुख फळपिके: आंबा, काजू, पेरू, डाळिंब, कागदी लिंबू, संत्रा, मोसंबी, सीताफळ, आवळा, चिंच, जांभूळ, कोकम, फणस, शेवगा, अंजीर, आणि नारळ.
विशेष नोंद: तुमच्या भागातील हवामान आणि जमिनीच्या प्रकारानुसार कृषी विभागाकडून मान्यताप्राप्त फळपिकांची निवड करणे सोयीचे ठरते.
भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) मिळण्याची प्रक्रिया आणि अटी
अनुदान थेट शेतकऱ्याच्या बँक खात्यात (DBT – Direct Benefit Transfer द्वारे) जमा केले जाते. त्यासाठी खालील टप्पे पाळले जातात:
पूर्वसंमती पत्र (Pre-sanction): महा-डीबीटी पोर्टलवर अर्ज छाननीनंतर कृषी विभागाकडून ‘पूर्वसंमती पत्र’ दिले जाते. हे पत्र मिळाल्याशिवाय लागवड सुरू करू नये.
लागवड व पाहणी: पूर्वसंमती मिळाल्यानंतर शेतकऱ्याने स्वतः किंवा मान्यताप्राप्त रोपवाटीकेतून (Nursery) रोपे आणून लागवड करायची असते. त्यानंतर कृषी सहाय्यक प्रत्यक्ष शेतावर येऊन जिओ-टॅगिंग (Geo-tagging) आणि पाहणी करतात.
पहिल्या वर्षाचे अनुदान (५०%): लागवड पूर्ण होऊन जिओ-टॅगिंग झाल्यानंतर पहिल्या वर्षाचे ५०% अनुदान खात्यावर जमा होते.
दुसऱ्या व तिसऱ्या वर्षाचे अनुदान (३०% व २०%):
दुसरे वर्ष: बागायती झाडे ९०% आणि कोरडवाहू झाडे ८०% जिवंत असल्यास ३०% अनुदान मिळते.
तिसरे वर्ष: हीच जिवंत झाडांची टक्केवारी कायम राखल्यास उर्वरित २०% अनुदान दिले जाते.
ऑनलाईन अर्ज कसा करावा?
वेबसाईटला भेट द्या: MahaDBT Farmer Portal (mahadbt.maharashtra.gov.in) वर जा.
नोंदणी / लॉगिन: तुमचा आधार क्रमांक वापरून नवीन नोंदणी करा किंवा जुना युझर आयडी/पासवर्ड वापरून लॉगिन करा.
घटक निवडा: ‘फलोत्पादन’ (Horticulture) या विभागामध्ये जा आणि ‘भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) ‘ हा पर्याय निवडा.
माहिती भरा: जमीन, फळपिकाचे नाव, आणि क्षेत्राची माहिती अचूक भरा.
कागदपत्रे अपलोड करा: ७/१२, ८-अ, हमीपत्र, संमतीपत्र इत्यादी अपलोड करा आणि अर्ज सादर (Submit) करा.
शेतकरी बांधवांसाठी काही महत्त्वाच्या टिप्स
रोपांची खरेदी: रोपे नेहमी शासकीय किंवा कृषी विद्यापीठांच्या/कृषी विभागाच्या मान्यताप्राप्त नोंदणीकृत रोपवाटिकेतूनच खरेदी करावीत, जेणेकरून बिल आणि पावती अनुदानासाठी ग्राह्य धरली जाईल.
ठिबक सिंचन सक्तीचे: भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) चा पूर्ण लाभ घेण्यासाठी फळबागेला ठिबक सिंचन संच जोडणे बंधनकारक आहे (ज्यावर १००% अनुदान उपलब्ध आहे).
मोबाईल नंबर: महा-डीबीटी पोर्टलवर नोंदणी करताना दिलेला मोबाईल नंबर चालू स्थितीत असावा, कारण सर्व अपडेट्स आणि OTP त्याच नंबरवर येतात.
ऑनलाईन अर्ज करण्याची सविस्तर तांत्रिक प्रक्रिया
महा-डीबीटी (MahaDBT) पोर्टलवर “प्रथम अर्ज करणा-यास प्रथम प्राधान्य” ही पद्धत असल्याने अर्ज करताना खालील स्टेप्स वेगाने व अचूक करा:
१: नोंदणी आणि लॉगिन (Registration & Login)
मोबाईल किंवा कॉम्प्युटरवर MahaDBT Portal उघडा.
‘शेतकरी योजना’ (Farmer Schemes) वर क्लिक करा.
जर आधीच खाते असेल तर User ID / Password किंवा आधार नंबर (OTP) टाकून लॉगिन करा. (नवीन असल्यास ‘New Applicant Registration’ करा).
२: वैयक्तिक व जमिनीची माहिती (Profile Update)
लॉगिन झाल्यानंतर डाव्या बाजूला ‘माझे प्रोफाईल’ (My Profile) मधील माहिती तपासा.
जमिनीचा तपशील (Land Details): तुमच्या ७/१२ आणि ८-अ नुसार जिल्हा, तालुका, गाव, गट क्रमांक आणि एकूण क्षेत्र अचूक भरा.
३: अर्जाची निवड (Apply for Scheme)
‘अर्ज करा’ (Apply Scheme) या बटनावर क्लिक करा.
सूचीमधून ‘फलोत्पादन’ (Horticulture) हा विभाग निवडा.
त्यामध्ये ‘भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजना’ समोरील ‘बाबी निवडा’ वर क्लिक करा.
४: पिकाचा व क्षेत्राचा तपशील भरा
तुम्हाला ज्या फळपिकाची लागवड करायची आहे ते पीक निवडा (उदा. आंबा, डाळिंब, इत्यादी).
लागवड करायचे क्षेत्र (गुंठे / हेक्टर) प्रविष्ट करा.
लागवडीचे अंतर (Spacing) निवडा.
ठिबक सिंचन संच जोडणार आहात का? येथे ‘होय’ (Yes) निवडा.
५: कागदपत्रे अपलोड व पेमेंट (Documents & Submission)
आवश्यक कागदपत्रे (PDF / JPG स्वरूपात) अपलोड करा:
अद्ययावत ७/१२ व ८-अ उतारा
हमीपत्र (Self Declaration)
संयुक्त खातेदार/कूळ असल्यास संमतीपत्र
सर्व माहिती बरोबर असल्याची खात्री करून ‘Submit’ करा.
अर्ज फी (अंदाजे ₹२३.६०) ऑनलाईन (UPI / Card / NetBanking) द्वारे भरा.
अर्ज जमा झाल्यावर मिळणारी पावती (Acknowledgement Receipt) डाउनलोड करून प्रिंट काढून ठेवा.
अर्ज केल्यानंतर पुढे काय करायचे?
अनुक्रमांक तपासा: अर्जाची पावती मिळाल्यावर पोर्टलवरील “शेतकऱ्यांनी केलेल्या अर्जांची तारीख व वेळेनुसार क्रमवार यादी” या लिंकवर जाऊन तुमचा नंबर तपासा.
पूर्वसंमती (Pre-sanction Paper): कृषी विभागाकडून मोबाईलवर SMS येईल किंवा पोर्टलवर ‘पूर्वसंमती पत्र’ जनरेट होईल.
लागवड व जिओ-टॅगिंग: पूर्वसंमती मिळाल्यानंतर त्याच हंगामात कृषी सहाय्यकांच्या मार्गदर्शनाखाली मान्यताप्राप्त रोपवाटीकेतून रोपे आणून लागवड करा आणि जिओ-टॅगिंग (Geo-tagging) करून घ्या.
रोपे खरेदीसाठी अत्यंत महत्त्वाचे नियम
मान्यताप्राप्त रोपवाटिका (Nursery): अनुदानाचा दावा करण्यासाठी रोपे/कलमे ही शासकीय रोपवाटिका, कृषी विद्यापीठे, किंवा कृषी विभागाने नोंदणीकृत/परवानाधारक केलेल्या खाजगी रोपवाटिकांमधूनच खरेदी केलेली असावीत.
पावती आणि जीएसटी (GST Bill): रोपे खरेदी करताना मिळणारे बिल किंवा पावती ही तुमच्या नावे असावी. त्यावर रोपवाटिकेचा नोंदणी क्रमांक (License No.) असणे बंधनकारक आहे.
कलमांची गुणवत्ता: कलमे/रोपे कीड-रोगमुक्त आणि उत्कृष्ट गुणवत्तेची असावीत.
शेतात लागवड करताना घ्यावयाची काळजी
खड्ड्यांचे आकारमान: फळझाडाच्या प्रकारानुसार ठरवून दिलेल्या आकाराचेच खड्डे (उदा. आंबा/काजूसाठी १×१×१ मीटर) घ्यावेत.
ठिबक सिंचन जोडणी: लागवड पूर्ण झाल्यानंतर ३० दिवसांच्या आत ठिबक सिंचनाची जोडणी करणे आवश्यक आहे.
झाडांची देखभाल: दुसऱ्या आणि तिसऱ्या वर्षी अनुदान मिळण्यासाठी कोरडवाहू पिकांची ८०% आणि बागायती पिकांची ९०% झाडे जिवंत असणे आवश्यक आहे. जर झाडे वाळली किंवा मेली, तर ती स्वखर्चाने पुन्हा लावून संख्या पूर्ण करावी लागते.
स्व-घोषणापत्र / हमीपत्र (Self-Declaration Form)
महा-डीबीटी पोर्टलवर अर्ज करताना किंवा कागदपत्रे जमा करताना तुम्हाला खालील मजकुराचे हमीपत्र (Self-Declaration) ऑनलाईन डाऊनलोड करून किंवा साध्या कागदावर लिहून / प्रिंट करून सही करून अपलोड करावे लागते:
हमीपत्र / प्रतिज्ञापत्र (नमुना)
मी, [तुमचे पूर्ण नाव], राहणार [गाव/तालुका/जिल्हा], सत्यप्रतिज्ञापूर्वक खालीलप्रमाणे लिहून देतो/देते की:
मी ‘भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) २०२६’ अंतर्गत [फळपिकाचे नाव] लागवडीसाठी [क्षेत्र हेक्टर/गुंठे मध्ये] इतक्या क्षेत्रावर ऑनलाईन अर्ज सादर केला आहे.
माझ्या नावे गट क्रमांक [गट क्र. / सर्व्हे क्र.] मध्ये [क्षेत्र] शेतजमीन आहे.
सदर जमिनीवर किंवा यापूर्वी मी इतर कोणत्याही शासकीय योजनेतून (उदा. मनरेगा/राष्ट्रीय फलोत्पादन अभियान) या क्षेत्रावर फळबाग लागवडीचा दुबार लाभ घेतलेला नाही.
मी फळबाग लागवडीसाठी मान्यताप्राप्त/नोंदणीकृत रोपवाटिकेतूनच रोपे/कलमे खरेदी करेन.
योजनेच्या नियमानुसार मी बागेला ठिबक सिंचन संच बसवून देईन तसेच दुसऱ्या व तिसऱ्या वर्षी झाडांचे जिवंत राहण्याचे विहित प्रमाण (८०% / ९०%) कायम राखेन.
वरील सर्व माहिती खरी व बरोबर असून यामध्ये काही असत्य किंवा चुकीचे आढळल्यास, मिळालेले अनुदान शासनास परत करण्यास मी बांधील राहीन.
दिनांक: //२०२६
ठिकाण: ______________
अर्जदाराची सही: _____________________
अर्जदाराचे नाव: ______________________
मोबाईल नंबर: _____________________
तुमच्या तालुक्यातील कृषी अधिकारी / कार्यालयाचा संपर्क कसा शोधायचा?
भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) योजनेबाबत थेट मार्गदर्शन मिळवण्यासाठी किंवा पूर्वसंमती व जिओ-टॅगिंगसाठी तुम्हाला तालुका कृषी अधिकारी (TAO) किंवा कृषी सहाय्यक (Krishi Sahayak) यांच्याशी संपर्क साधावा लागतो. संपर्क मिळवण्याचे सोपे मार्ग खालीलप्रमाणे आहेत.
१: महा-डीबीटी (MahaDBT) पोर्टलवरून संपर्क शोधणे
MahaDBT Farmer Portal वर जा.
होमपेजवर खालील बाजूस ‘Download’ किंवा ‘Contact Us’ विभाग शोधा.
तेथे जिल्ह्यानुसार आणि तालुक्यानुसार कृषी अधिकाऱ्यांचे मोबाईल नंबर व ई-मेल आयडी यांची PDF यादी दिलेली असते.
२: कृषी विभागाच्या अधिकृत पोर्टलवरून (krishi.maharashtra.gov.in)
महाराष्ट्राच्या कृषी विभाग पोर्टल वर जा.
‘संपर्क’ (Contact Us) या पर्यायावर क्लिक करा.
तुमचा जिल्हा आणि तालुका निवडा.
तुम्हाला तुमच्या क्षेत्रातील ‘तालुका कृषी अधिकारी’ आणि तुमच्या गावासाठी नेमलेल्या ‘कृषी सहाय्यकाचे’ नाव व मोबाईल नंबर मिळेल.
३: थेट प्रत्यक्ष भेट किंवा कॉल
हेल्पलाइन नंबर: 022-61316429 (सकाळी ९ ते संध्याकाळी ७)
तुमच्या गावातील ग्रामपंचायत कार्यालय किंवा पंचायत समितीमधील ‘तालुका कृषी अधिकारी कार्यालय’ येथे जाऊन कृषी सहाय्यकांची भेट घेऊ शकता.
आंतरपिके (Intercropping) घेण्याबाबतचे नियम
फळझाडे लहान असेपर्यंत पहिल्या २ ते ३ वर्षांत झाडांमधील मोकळ्या जागेत आंतरपिके घेऊन शेतकरी अतिरिक्त उत्पन्न मिळवू शकतात.
परवानगी असलेली पिके: मूग, उडीद, सोयाबीन, हरभरा, भुईमूग, भाजीपाला, आणि चवळी यांसारखी कमी उंचीची व भू-सुधारणा करणारी (कडधान्य) पिके घेता येतात.
कडक मनाई असलेली पिके: ऊस, मका, किंवा अत्यंत उंच वाढणारी पिके फळबागेत आंतरपीक म्हणून घेण्यास सक्त मनाई आहे, कारण यामुळे फळझाडांची वाढ खुंटते.
अर्ज नामंजूर (Reject) होण्याची ५ मुख्य कारणे
अनेकदा शेतकरी अर्ज करतात परंतु काही चुकांमुळे अर्ज रद्द होतो:
७/१२ वर नाव नसणे किंवा विसंगती: ७/१२ वरील नाव आणि आधार कार्डवरील नाव जुळत नसल्यास.
इतर खातेदारांची संमती न मिळणे: जमीन संयुक्त (सामायिक) असल्यास इतर सर्व भावांचे/खातेदारांचे संमतीपत्र अपलोड न करणे.
पूर्वसंमती मिळण्यापूर्वीच लागवड करणे: कृषी अधिकाऱ्यांचे ‘पूर्वसंमती पत्र’ मिळण्याआधीच लागवड केल्यास अनुदानाचा लाभ मिळत नाही.
अमान्य रोपवाटीकेतून खरेदी: शासनाची मान्यता नसलेल्या अनधिकृत रोपवाटीकेची पावती किंवा साधे बिल जोडल्यास.
दुबार लाभ (Double Benefit): त्याच सर्व्हे/गट क्रमांकावर आधीच मनरेगा किंवा इतर योजनेतून फळबागेचा लाभ घेतलेला असणे.
विशेष सवलती व प्राधान्य गट
या भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) योजनेत खालील घटकांना प्राधान्य दिले जाते:
महिला शेतकरी (महिलांच्या नावावर ७/१२ असल्यास अर्जाला त्वरित मंजुरी मिळते).
दिव्यांग शेतकरी (दिव्यांगत्वाचे प्रमाणपत्र जोडल्यास प्राधान्य).
अनुसूचित जाती (SC) व अनुसूचित जमाती (ST) शेतकरी बांधव.
बँक खाते आणि आधार लिकिंग (DBT Direct Bank Transfer Rules)
भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) अनुदान थेट तुमच्या बँक खात्यात जमा होत असल्याने खालील गोष्टी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत.
NPCI Mappers / Aadhar Seeding: तुमचे बँक खाते National Payments Corporation of India (NPCI) पोर्टलवर आधार कार्डशी ‘मॅप’ (Link/Seeded) असणे बंधनकारक आहे.
DBT चालू असणे: तुमचे बँक खाते सक्रिय (Active) असावे आणि त्यात किमान मर्यादा (Minimum Balance / KYC) पूर्ण असावी. बँक खाते निष्क्रिय (Dormant) असल्यास अनुदानाचे पैसे बँकेकडून परत (Failed Transaction) जातात.
संयुक्त खात्यावर अनुदान नाही: शक्यतो ज्याच्या नावावर ७/१२ आहे, त्यांचे वैयक्तिक बँक खाते (Single Account) वापरावे. संयुक्त (Joint Account) खात्यावर काही वेळा तांत्रिक अडचणी येतात.
जमिनीची मालकी व संयुक्त ७/१२ चे विशेष नियम
महिलांच्या नावावर ७/१२ असल्यास:
जर ७/१२ वर महिला शेतकाऱ्याचे नाव असेल, तर त्यांना विशेष प्राधान्य दिले जाते.
कुटुंबातील एकापेक्षा जास्त अर्जांवर मर्यादा:
एका कुटुंबातील (पती, पत्नी व अज्ञान मुले) फक्त एकाच व्यक्तीला या योजनेअंतर्गत लाभ घेता येतो.
मृत व्यक्तीचे नाव ७/१२ वर असल्यास:
जर ७/१२ वर मृत व्यक्तीचे (उदा. वडिलांचे) नाव असेल, तर आधी वारस नोंद (वारसा हक्क) करून स्वतःचे नाव ७/१२ वर चढवणे आवश्यक आहे.
रोपे मृत झाल्यास काय करावे? (झाडांचे जीवित प्रमाण नियम)
पहिल्या वर्षी ५०% अनुदान मिळाल्यानंतर दुसऱ्या वर्षी ३०% आणि तिसऱ्या वर्षी २०% अनुदान मिळण्यासाठी झाडे जिवंत असणे आवश्यक असते:
बागायती झाडे (उदा. डाळिंब, पेरू, आंबा): ९०% झाडे जिवंत असणे आवश्यक आहे.
कोरडवाहू झाडे (उदा. सीताफळ, आवळा, चिंच): ८०% झाडे जिवंत असणे आवश्यक आहे.
झाडे वाळल्यास/मेल्यास उपाय:
जर काही रोपे कीड-रोगामुळे किंवा पाण्याअभावी मेली, तर शेतकऱ्याने स्वखर्चाने नवीन रोपे आणून तीच संख्या कायम करणे बंधनकारक आहे.
कृषी सहाय्यक दुसऱ्या/तिसऱ्या वर्षी पुन्हा प्रत्यक्ष पाहणी (Geo-tagging) करतील, तेव्हा झाडांची संख्या पूर्ण असेल तरच उर्वरित अनुदान मंजूर केले जाईल.
भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) राबवताना समस्या/तक्रार असल्यास काय करावे?
जर तुम्हाला अर्जाची पूर्वसंमती मिळण्यास उशीर होत असेल, कृषी सहाय्यक पाहणीसाठी येत नसतील किंवा महा-डीबीटी पोर्टलवर तांत्रिक अडचण येत असेल तर:
तालुका कृषी अधिकारी (TAO): तुमच्या पंचायत समितीमधील तालुका कृषी अधिकारी कार्यालयात लेखी अर्ज सादर करा.
जिल्हा अधीक्षक कृषी अधिकारी (SAO): तालुका स्तरावर निवारण न झाल्यास थेट जिल्हा स्तरावर संपर्क साधा.
MahaDBT Grievance (तक्रार निवारण): महा-डीबीटी पोर्टलवर लॉगिन करून ‘Grievance / Suggestions’ या पर्यायामध्ये जाऊन तुमची अडचण ऑनलाईन सबमिट करा.
जिओ-टॅगिंग (Geo-Tagging) प्रक्रिया कशी होते?
पूर्वसंमती मिळाल्यानंतर आणि लागवड पूर्ण झाल्यावर अनुदानाचा पहिला हप्ता (५०%) मिळवण्यासाठी जिओ-टॅगिंग अत्यंत महत्त्वाचे असते:
अ‍ॅपद्वारे पाहणी: कृषी सहाय्यक (Krishi Sahayak) त्यांच्या मोबाईलमधील विशेष शासकीय अ‍ॅपद्वारे तुमच्या शेतावर येऊन प्रत्यक्ष पाहणी करतात.
अक्षांश-रेखांश (GPS Coordinates): लागवड केलेल्या फळबागेचा अक्षांश, रेखांश आणि खड्ड्यांची ठरवून दिलेली रचना मोबाईलमध्ये कॅप्चर केली जाते.
रोपांचे फोटो: लागवड केलेल्या रोपांचा फोटो आणि सोबत शेतकरी स्वतः उभा असलेला फोटो सिस्टीमवर अपलोड केला जातो.
अनुदान मंजुरी: जिओ-टॅगिंग यशस्वी झाल्यानंतरच तालुका कृषी अधिकारी अनुदानाची फायनल फाईल मंजूर करतात.
अनुदानाच्या हिशोबाचे सोपे उदाहरण (उदा. डाळिंब / आंबा लागवड)
समजा, तुम्ही १ हेक्टर (अडीच एकर) क्षेत्रावर डाळिंब लागवड केली आहे आणि डाळिंबासाठी १ हेक्टरला एकूण मंजूर अनुदान ₹ १,६०,००० आहे, तर पैशांचे वाटप असे होईल:
एकूण मंजूर अनुदान: ₹ १,६०,००० (१ हेक्टर)
├── १ ला वर्ष (५०%): ₹ ८०,००० (लागवड व जिओ-टॅगिंग पूर्ण झाल्यावर)
├── २ रे वर्ष (३०%): ₹ ४८,००० (९०% झाडे जिवंत राहिल्यास)
└── ३ रे वर्ष (२०%): ₹ ३२,००० (९०% झाडे जिवंत राहिल्यास)
(याशिवाय ठिबक सिंचनाचे १००% अनुदान वेगळे दिले जाते.)
माती व पाणी तपासणी (Soil & Water Testing)
फळबाग दीर्घकालीन (१५ ते २० वर्षे) उत्पन्न देणारी असते, त्यामुळे लागवडीपूर्वी खालील गोष्टी करणे गरजेचे आहे:
माती परीक्षण: जमिनीचा सामू (pH) ६.५ ते ८.५ दरम्यान असणे फळबागेसाठी उत्तम मानले जाते. क्षारपड किंवा दलदलीच्या जमिनीत फळबाग लागवड टाळावी.
पाणी परीक्षण: सिंचनाच्या पाण्यातील क्षारांचे प्रमाण (Electrical Conductivity – EC) १.५ पेक्षा कमी असावे.
भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) रद्द होण्यापासून वाचवण्यासाठी ‘गोल्डन रूल्स’
मुदतीत काम पूर्ण करणे: पूर्वसंमती पत्र मिळाल्यानंतर दिलेल्या मुदतीत (साधारणपणे २ ते ३ महिने) लागवड पूर्ण करणे बंधनकारक आहे. मुदत संपल्यास पूर्वसंमती रद्द होऊ शकते.
पक्का बिल/पावती सांभाळा: खते, रोपे आणि ठिबक सिंचन खरेदीचे GST बिल आणि पावती जपून ठेवा.
अर्जात बदल करू नका: अर्जात नमूद केलेले गट क्रमांक किंवा फळपिकाचे नाव पूर्वसंमतीनंतर परस्पर बदलू नका.
जमिनीची तयारी व खत व्यवस्थापन (अनुदान निकष)
फळबाग लागवडीसाठी केवळ रोपे लावणे पुरेसे नसते, तर पूर्वतयारीचे काही निकष पूर्ण करावे लागतात:
खड्डे भरणे: खड्डे खोदल्यानंतर ते १५ ते २० दिवस उन्हात तापू द्यावेत. त्यानंतर उत्कृष्ट दर्जाचे शेणखत (Fym), माती, सिंगल सुपर फॉस्फेट (SSP) आणि ५० ग्रॅम ट्रायकोडर्मा किंवा लिंबोळी पेंड मिसळून खड्डे भरावेत.
आळवणी (Drenching): लागवडीनंतर लगेचच रोपांच्या मुळाशी बुरशीनाशक व कीटकनाशकाची आळवणी करणे गरजेचे आहे, जेणेकरून सुरुवातीला रोपे मरणार नाहीत आणि दुसऱ्या वर्षाचे अनुदान धोक्यात येणार नाही.
संयुक्त खातेदार / वारस हक्क (Legal Aspects)
अनेकदा ७/१२ वर कुटुंबातील २ किंवा ३ भावांची नावे असतात. अशा वेळी कायदेशीर अडचण टाळण्यासाठी:
संमतीपत्र (NOC): सर्व संयुक्त खातेदारांचे रू. १०० च्या स्टॅम्प पेपरवर किंवा महा-डीबीटीच्या विहित नमुन्यातील संमतीपत्र अपलोड करावे लागते.
हिशाची मर्यादा: शेतकरी फक्त स्वतःच्या हिशापुरत्या क्षेत्रासाठीच (उदा. ४ एकर सामायिक जमीन असेल आणि २ भाऊ असतील, तर २ एकरसाठीच) अर्ज करू शकतो.
ठिबक सिंचन संच १००% अनुदान मिळवण्याची पद्धत
भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) अनुदान वेगळे आणि ठिबक सिंचनाचे अनुदान वेगळे असते:
महा-डीबीटी पोर्टलवर फळबाग भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) योजनेसोबतच ‘सूक्ष्म सिंचन’ (Micro Irrigation) घटकांतर्गत ठिबक सिंचनासाठी अर्ज करणे आवश्यक आहे.
कृषी विभागाने मान्यता दिलेल्या नोंदणीकृत कंपनीकडूनच (Registered Drip Vendor) ठिबक सिंचन संच खरेदी करावा.
कंपनीकडून मिळणारे जीएसटी बिल (GST Invoice) आणि टेस्ट रिपोर्ट (Test Certificate) पोर्टलवर अपलोड केल्यानंतर ठिबकचे पैसे थेट बँकेत जमा होतात.
नैसर्गिक आपत्तीत फळबाग नुकसान झाल्यास नियम (Crop Protection & Disaster Rules)
जर लागवड केल्यानंतर दुष्काळ, अवेळी पाऊस, गारा किंवा कीड-रोगामुळे झाडे नष्ट झाली, तर अनुदानाचे काय होते?
पंचनामा आणि नोंद: नैसर्गिक आपत्तीमुळे रोपे नष्ट झाल्यास तात्काळ तालुका कृषी अधिकारी (TAO) किंवा कृषी सहाय्यकांना कळवून शेताचा पंचनामा करून घ्यावा लागतो.
दुसऱ्या व तिसऱ्या वर्षाचे अनुदान: आपत्तीमुळे झाडांचे जीवित प्रमाण (८०% किंवा ९०%) कमी झाले, तरी पंचनामा झालेला असल्यास शेतकऱ्याला पुन्हा नवीन रोपे लावण्यासाठी मुदत दिली जाते. रोपे पुन्हा लावून प्रमाण पूर्ण केल्यावर पुढील वर्षाचे अनुदान मंजूर केले जाते.
फळबाग पीक विमा (Fruit Crop Insurance)
फळबाग लागवड पूर्ण झाल्यानंतर शेतकऱ्यांनी हवामान आधारित ‘फळबाग पीक विमा’ ( पुनर्रचित हवामान आधारित फळबाग पीक विमा योजना) उतरवणे अत्यंत फायदेशीर ठरते:
संरक्षण: अवेळी पाऊस, कडक ऊन, अतिवृष्टी किंवा गारपीट यामुळे फळबागेचे नुकसान झाल्यास विमा कंपनीकडून नुकसानभरपाई मिळते.
योजनेशी जोडणी: ही भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) कृषी विभागाच्या इतर विमा उपक्रमांशी जोडलेली असल्यामुळे कृषी सहाय्यकांच्या मार्गदर्शनाने लागवडीच्या पहिल्या/दुसऱ्या वर्षापासूनच विमा उतरवता येतो.
फळपिकात किंवा क्षेत्रात बदल करायचा असल्यास काय करावे?
जर तुम्ही अर्जात डाळिंब निवडले असेल, पण पूर्वसंमती मिळाल्यानंतर तुम्हाला आंबा किंवा पेरू लावायचा असेल, तर:
पूर्वसंमतीपूर्वी बदल: पूर्वसंमती मिळण्यापूर्वी तुम्ही महा-डीबीटी पोर्टलवर जाऊन अर्जात सुधारणा (Edit) करू शकता.
पूर्वसंमतीनंतर बदल: पूर्वसंमती मिळाल्यानंतर पिकात किंवा क्षेत्रात परस्पर बदल करता येत नाही. असा बदल करायचा असल्यास तालुका कृषी अधिकाऱ्यांना लेखी अर्ज देऊन रीतसर परवानगी घ्यावी लागते, अन्यथा अनुदान अडकू शकते.
कृषी विभागामार्फत मिळणारे अतिरिक्त तांत्रिक मार्गदर्शन
फक्त अनुदानच नाही, तर ही भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) राबवताना कृषी विभागाकडून खालील गोष्टी मोफत/सवलतीत मिळतात:
फळबाग छाटणी व कलम तंत्रज्ञान प्रशिक्षण: कृषी विज्ञान केंद्र (KVK) द्वारे फळबागेचे नियोजन कसे करावे याचे प्रशिक्षण दिले जाते.
सेंद्रिय खते व जैविक औषधांची माहिती: भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) फळबागेवर येणाऱ्या कीड व रोगांच्या व्यवस्थापनासाठी कृषी विभागाकडून मोफत सल्ला व मार्गदर्शन पत्रके मिळतात.
२०२५-२६ आणि २०२६ मधील नवीन अपडेट्स
अतिरिक्त निधी मंजूर: राज्य सरकारने या योजनेसाठी नुकतीच ४३ कोटींहून अधिक रुपयांची अतिरिक्त निधी मंजुरी दिली आहे, ज्यामुळे प्रलंबित देणी पूर्ण होऊन नवीन अर्जदारांना वेळेवर अनुदान मिळणे सोपे होणार आहे.
एक शेतकरी – २ फळपिके: या भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजना (bhausaheb fundkar falbag yojana) योजनेअंतर्गत एक शेतकरी जास्तीत जास्त दोन वेगवेगळ्या फळपिकांसाठी एकाच वेळी अर्ज करू शकतो.