ई-शिष्यवृत्ती योजना (e shishyavrutti yojana) महाराष्ट्र शासनामार्फत राज्यातील मागासवर्गीय आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकातील विद्यार्थ्यांसाठी ई-शिष्यवृत्ती योजना (e shishyavrutti yojana) ऑनलाईन पद्धतीने राबवली जात आहे. उच्च व व्यावसायिक शिक्षण घेणाऱ्या पात्र विद्यार्थ्यांना या योजनेच्या माध्यमातून थेट आर्थिक मदत पुरवली जाते.
ई-शिष्यवृत्ती योजना (e shishyavrutti yojana) ची मुख्य माहिती
अनुसूचित जाती (SC), अनुसूचित जमाती (ST), इतर मागासवर्ग (OBC), विमुक्त जाती व भटक्या जमाती (VJNT), विशेष मागास प्रवर्ग (SBC) आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकातील विद्यार्थ्यांना शिक्षणासाठी आर्थिक साहाय्य देणे.
योजनेचे लाभ:
शिक्षण शुल्क (Tuition Fees) माफी किंवा परतावा.
परीक्षा शुल्क (Exam Fees) माफी.
विद्यार्थ्यांना दैनंदिन खर्चासाठी थेट बँक खात्यात मिळणारा निर्वाह भत्ता (Stipend).
अधिकृत संकेतस्थळ: अर्ज करण्यासाठी विद्यार्थी MahaDBT Portal (महाडीबीटी) किंवा MahEschol Portal (महाएस्कॉल) चा वापर करू शकतात.
पात्रता आणि अटी (Eligibility Criteria) – उत्पन्न मर्यादा आणि शैक्षणिक अटी.
आवश्यक कागदपत्रांची यादी (Required Documents) – अर्जासोबत जोडायची प्रमाणपत्रे.
ऑनलाईन अर्ज करण्याची प्रक्रिया (Step-by-Step Application Process) – महाडीबीटी पोर्टलवर अर्ज कसा करावा.
पात्रता आणि अटी
रहिवासी: विद्यार्थी महाराष्ट्राचा रहिवासी असणे आवश्यक आहे.
प्रवर्ग: अनुसूचित जाती (SC), अनुसूचित जमाती (ST), इतर मागासवर्ग (OBC), विमुक्त जाती व भटक्या जमाती (VJNT), विशेष मागास प्रवर्ग (SBC) आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक (EWS).
उत्पन्न मर्यादा:
SC / ST प्रवर्गासाठी: कौटुंबिक वार्षिक उत्पन्न रु. २,५०,००० पर्यंत.
OBC / VJNT / SBC प्रवर्गासाठी: कौटुंबिक वार्षिक उत्पन्न रु. १,५०,००० ते रु. ८,००,००० पर्यंत (योजनेच्या प्रकारानुसार).
शैक्षणिक अट: विद्यार्थी मान्यताप्राप्त शाळा, महाविद्यालय किंवा व्यावसायिक अभ्यासक्रमात (Professional Courses) प्रवेशित असावा.
उपस्थिती: महाविद्यालयात किमान ७५% उपस्थिती असणे अनिवार्य आहे.
ई-शिष्यवृत्ती योजना (e shishyavrutti yojana) साठी लागणारे आवश्यक कागदपत्रे
आधार कार्ड (बँक खात्याशी लिंक असलेले)
जातीचे प्रमाणपत्र (Caste Certificate)
उत्पन्नाचा दाखला (तहसीलदार प्रमाणित चालू वर्षाचा)
डोमिसाईल प्रमाणपत्र (महाराष्ट्र रहिवासी दाखला)
शैक्षणिक कागदपत्रे: १० वी, १२ वी व मागील वर्षाची गुणपत्रके (Marklists)
कॉलेज प्रवेश पावती आणि फी पावती
बँक पासबुक (बँक खात्याचा तपशील)
रॅशन कार्ड (किंवा प्रतिज्ञापत्र)
गॅप सर्टिफिकेट (शिक्षणामध्ये खंड पडला असल्यास)
ऑनलाईन अर्ज करण्याची पद्धत
पोर्टलला भेट द्या: अधिकृत महाडीबीटी पोर्टल (mahadbt.maharashtra.gov.in) वर जा.
नवीन नोंदणी: ‘New Applicant Registration’ वर क्लिक करून नाव, मोबाईल नंबर व ई-मेल टाकून खाते तयार करा.
आधार व्हॅलिडेशन: आधार क्रमांक टाकून OTP द्वारे पडताळणी पूर्ण करा.
प्रोफाईल पूर्ण करा:
वैयक्तिक माहिती (Personal Details)
पत्ता व संपर्काची माहिती (Address Details)
प्रवर्गाची माहिती (Other Details)
शैक्षणिक पात्रता (Qualification Details)
चालू वर्षाचा अभ्यासक्रम (Current Course)
योजना निवडा: संबंधित विभागाची (उदा. सामाजिक न्याय विभाग, आदिवासी विकास विभाग) शिष्यवृत्ती योजना निवडा.
कागदपत्रे अपलोड करा: सर्व मूळ कागदपत्रे स्पष्ट स्वरूपात (Scanned Copy) अपलोड करा.
अर्ज सादर करा: भरलेली माहिती तपासून ‘Submit’ बटणावर क्लिक करा आणि अर्जाची प्रिंट काढून ठेवा.
महाडीबीटी (MahaDBT) वर मिळणाऱ्या प्रमुख योजना
विद्यार्थ्यांच्या प्रवर्गांनुसार या पोर्टलवर वेगवेगळ्या शिष्यवृत्ती उपलब्ध आहेत:
सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभाग:
भारत सरकार उत्तर-मॅट्रिक शिष्यवृत्ती (SC विद्यार्थी).
शिक्षण शुल्क व परीक्षा शुल्क माफी (SC विद्यार्थी).
आदिवासी विकास विभाग:
भारत सरकार उत्तर-मॅट्रिक शिष्यवृत्ती (ST विद्यार्थी).
पंडित दिनदयाळ उपाध्याय स्वयं योजना (वस्तीगृह आणि निर्वाह भत्ता साहाय्य).
इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग:
OBC, VJNT व SBC प्रवर्गासाठी उत्तर-मॅट्रिक शिष्यवृत्ती आणि शिक्षण शुल्क माफी योजना.
उच्च शिक्षण व तंत्रशिक्षण विभाग:
राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज शिक्षण शुल्क शिष्यवृत्ती योजना (EWS / ईबीसी विद्यार्थ्यांसाठी).
डॉ. पंजाबराव देशमुख वसतिगृह निर्वाह भत्ता योजना.
अर्जाबाबतच्या महत्त्वाच्या सूचना व टिप्स
आधार आणि बँक खाते लिंक करणे: ई-शिष्यवृत्ती योजना (e shishyavrutti yojana) शिष्यवृत्तीची रक्कम थेट खात्यात (DBT द्वारे) जमा होत असल्याने तुमचे बँक खाते आधार कार्डशी Aadhaar Seeding / NPCI Mapping द्वारे जोडलेले असणे आवश्यक आहे.
ई-केवायसी (e-KYC): महाडीबीटी पोर्टलमधील तुमचा मोबाईल नंबर आधार कार्डशी जोडलेला असावा, जेणेकरून OTP द्वारे ई-केवायसी त्वरित पूर्ण करता येईल.
अर्जाची री-अप्लाय प्रक्रिया: जर अर्जात काही चूक आढळली आणि कॉलेजने अर्ज परत पाठवला (Reverted Application), तर लॉगिन करून त्रुटी दूर करून मुदतीत अर्ज पुन्हा सादर करणे आवश्यक असते.
दुहेरी लाभ नाही: एकाच शैक्षणिक वर्षात विद्यार्थी एकापेक्षा जास्त ई-शिष्यवृत्ती योजना (e shishyavrutti yojana)योजनांचा लाभ घेऊ शकत नाही.
संपर्क व हेल्पलाइन तपशील
अर्जाबाबत काही तांत्रिक अडचण किंवा प्रश्न असल्यास:
हेल्पलाइन नंबर: 022-49150800
पोर्टलवर तक्रार (Grievance System): महाडीबीटी पोर्टलवर लॉगिन करून ‘Grievances / Suggestions’ या पर्यायाद्वारे थेट ऑनलाईन तक्रार नोंदवू शकता.
वसतिगृह व निर्वाह भत्ता योजना
सरकारी किंवा मान्यताप्राप्त वसतिगृहात राहणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी ई-शिष्यवृत्ती योजना (e shishyavrutti yojana) शिष्यवृत्तीव्यतिरिक्त अतिरिक्त आर्थिक मदत दिली जाते:
पंडित दिनदयाळ उपाध्याय स्वयं योजना (ST विद्यार्थ्यांसाठी):
शासकीय वसतिगृहात प्रवेश न मिळालेल्या ई-शिष्यवृत्ती योजना (e shishyavrutti yojana)विद्यार्थ्यांना राहणे, खाणे आणि शैक्षणिक साहित्यासाठी वार्षिक रु. ४०,००० ते ६०,००० थेट बँक खात्यात दिले जातात (शहराच्या वर्गीकरणानुसार).
डॉ. पंजाबराव देशमुख वसतिगृह निर्वाह भत्ता योजना (EWS / EBC विद्यार्थ्यांसाठी):
अल्पभूधारक शेतकरी किंवा नोंदणीकृत मजुरांच्या पाल्यांना वसतिगृह खर्चासाठी वर्षाला रु. ३०,००० पर्यंत अर्थसहाय्य दिले जाते.
SC/OBC वसतिगृह भत्ता:
महाविद्यालयाच्या किंवा खाजगी वसतिगृहात राहणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी दरमहा वेगळा निर्वाह भत्ता मंजूर केला जातो.
अर्ज नूतनीकरण प्रक्रिया
मागील वर्षी ई-शिष्यवृत्ती योजना (e shishyavrutti yojana) शिष्यवृत्ती घेतलेल्या विद्यार्थ्यांना दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या वर्षात पुन्हा नवीन नोंदणी करण्याची गरज नसते:
लॉगिन: जुन्या यूजर आयडी (User ID) आणि पासवर्डचा वापर करून महाडीबीटीवर लॉगिन करा.
माहिती अद्ययावत करणे: मागील वर्षाची गुणपत्रिका (Mark sheet) आणि नवीन वर्षाची फी पावती अपलोड करा.
निकालाची अट: मागील वर्षात उत्तीर्ण (Pass) किंवा ATKT सह पुढील वर्षात प्रवेश मिळालेला असणे आवश्यक आहे.
उपस्थिती: कॉलेजमध्ये ७५% हजेरी नोंदवलेली असणे बंधनकारक आहे.
शिष्यवृत्तीची रक्कम बँक खात्यात न येण्याची मुख्य कारणे
शिष्यवृत्ती मंजूर (Approved) दाखवूनही पैसे जमा न झाल्यास खालील बाबी तपासा:
ड्युप्लिकेट बँक खाते: जर तुमचे एकापेक्षा जास्त बँकांमध्ये खाते असेल, तर महाडीबीटीची रक्कम शेवटच्या वेळी ज्या खात्याशी आधार कार्ड NPCI Linked झाले आहे, त्यात जमा होते.
बँक खात्याची मर्यादा (Limit/Dormant Account): बँक खात्यात व्यवहार चालू नसतील (Dormant) किंवा खात्याची क्रेडिट मर्यादा (Daily Limit) कमी असेल तर Direct Benefit Transfer (DBT) अयशस्वी होतो.
नाव आणि आधारमधील फरक: बँक खाते, आधार कार्ड आणि शैक्षणिक कागदपत्रांवर विद्यार्थ्याचे नाव समान असावे.
अर्जाची स्थिती कशी ट्रॅक करावी?
महाडीबीटी पोर्टलवर तुमच्या User ID आणि Password द्वारे लॉगिन करा.
‘My Applied Scheme’ या पर्यायावर जा.
तेथे अर्जाची सद्यस्थिती दिसेल:
Under Scrutiny: अर्ज कॉलेज/विभागाकडून तपासला जात आहे.
Approved: अर्ज मंजूर झाला आहे आणि निधी वितरणाच्या प्रतीक्षेत आहे.
Disbursed: ई-शिष्यवृत्ती योजना (e shishyavrutti yojana) शिष्यवृत्तीचा हप्ता (Installment) तुमच्या खात्यात वर्ग करण्यात आला आहे.
Reverted: अर्जात काही त्रुटी असून दुरुस्तीसाठी परत पाठवला आहे.
महाविद्यालयाची भूमिका
अर्ज पडताळणी: विद्यार्थ्यांनी ऑनलाईन अर्ज भरल्यानंतर त्याची hard copy सर्व कागदपत्रांसह महाविद्यालयाच्या शिष्यवृत्ती विभागात (Scholarship Section) जमा करणे बंधनकारक असते.
कॉलेज अप्रूव्हल: कॉलेजचे क्लार्क व प्राचार्य अर्जाची ऑनलाईन पडताळणी करून तो संबंधित शासकीय विभागाकडे (Social Welfare Dept / Tribal Dept) वर्ग करतात.
मुदतीत अर्ज सादर करणे: कॉलेजकडून अर्ज वेळेत फॉरवर्ड न झाल्यास शिष्यवृत्ती मिळण्यास विलंब होऊ शकतो.
हेल्पलाइन व तक्रार कशी नोंदवावी?
जर अर्ज दीर्घकाळ प्रलंबित असेल किंवा शिष्यवृत्ती जमा झाली नसेल:
MahaDBT Grievance: लॉगिन केल्यावर ‘Grievance/Suggestions’ विभागात जा, समस्येचा प्रकार (उदा. DBT Status, Fund Not Received) निवडा आणि स्क्रीनशॉट अपलोड करून तक्रार नोंदवा.
कॉल सेंटर साहाय्य: 022-49150800 या क्रमांकावर संपर्क साधून अर्जाचा आयडी (Application ID) सांगून माहिती मिळवा.
शिष्यवृत्तीचे हप्ते आणि वितरण
दोन हप्त्यांमध्ये वितरण: महाडीबीटी द्वारे शिष्यवृत्तीची रक्कम सामान्यतः दोन हप्त्यांमध्ये (1st & 2nd Installment) वितरीत केली जाते.
पहिला हप्ता: अर्ज कॉलेज आणि संबंधित शासकीय विभागाकडून मंजूर (Approved) झाल्यानंतर मिळतो.
दुसरा हप्ता: पहिल्या हप्त्याचे वितरण पूर्ण झाल्यावर आणि दुसऱ्या सत्राची (Semester) हजेरी/निकालाची नोंद झाल्यानंतर खात्यात वर्ग केला जातो.
फीचा परतावा: विद्यार्थ्यांनी कॉलेजमध्ये आधीच पूर्ण फी भरली असल्यास, शासनाकडून मंजूर झालेली शिक्षण शुल्काची रक्कम थेट विद्यार्थ्याच्या बँक खात्यात जमा होते.
अभ्यासक्रम किंवा कॉलेज बदलल्यास काय करावे?
कॉलेज बदलल्यास (Change of Course/College): जर ई-शिष्यवृत्ती योजना (e shishyavrutti yojana) विद्यार्थ्याने पहिल्या वर्षानंतर कॉलेज किंवा कोर्स बदलला असेल, तर नवीन अर्ज न भरता जुन्या प्रोफाईलवर जाऊन ‘Current Course’ मध्ये बदल (Update) करावा लागतो.
ड्रॉपआउट (Dropout) अट: अभ्यासक्रम अधूनच सोडल्यास किंवा सलग दोन वर्षे अनुत्तीर्ण (Fail) झाल्यास शिष्यवृत्ती मिळणे बंद होते आणि मिळालेली रक्कम परत करावी लागू शकते.
बँक खात्याशी संबंधित तांत्रिक अडचणी आणि उपाय
NPCI Status Check: तुमचे बँक खाते आधारशी जोडलेले आहे की नाही हे तपासण्यासाठी UIDAI च्या अधिकृत वेबसाईटवर किंवा महाडीबीटी पोर्टलवर ‘Check Aadhaar Seeding Status’ या पर्यायाचा वापर करा.
मायनर खाते (Minor Account): जर तुमचे बँक खाते १८ वर्षांपेक्षा कमी वयाचे (Minor) असताना उघडले असेल, तर ते लगेच मेजर (Major Account) करून घ्या, अन्यथा मोठी रक्कम खात्यात जमा होणार नाही.
उत्पन्नाचा दाखला नियम
तहसीलदार स्वाक्षरी: उत्पन्नाचा दाखला केवळ सक्षम प्राधिकाऱ्याचा (तहसीलदार किंवा नायब तहसीलदार) गृहीत धरला जातो. खाजगी किंवा नगरसेवकाचा दाखला ग्राह्य धरला जात नाही.
कुटुंबातील लाभार्थी संख्या: एकाच कुटुंबातील किती पाल्यांना शिष्यवृत्तीचा लाभ मिळू शकतो याच्या मर्यादा प्रवर्गाच्या नियमांनुसार ठरलेल्या असतात (उदा. SC प्रवर्गासाठी २ पेक्षा जास्त अपत्यांनाही काही सवलती लागू असतात).
दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी विशेष शिष्यवृत्ती
पात्रता: ४०% किंवा त्याहून अधिक अपंगत्व असलेले विद्यार्थी या योजनेसाठी पात्र आहेत.
अतिरिक्त सुविधा: शिक्षण शुल्कासोबतच अंध किंवा हालचाल करण्यास असमर्थ असलेल्या विद्यार्थ्यांना ‘रीडर भत्ता’ (Reader Allowance) आणि वाहतूक भत्ता (Transport Allowance) दिला जातो.
उत्पन्न मर्यादा: दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी उत्पन्नाची अट इतर सामान्य योजनांपेक्षा शिथिल असते.
परदेशी शिक्षणासाठी शासकीय शिष्यवृत्ती योजना
उच्च शिक्षणासाठी परदेशात (विदेशात) जाऊ इच्छिणाऱ्या गुणवंत विद्यार्थ्यांसाठी शासन विशेष शिष्यवृत्ती देते:
राजर्षी शाहू महाराज परदेशी शिष्यवृत्ती (SC प्रवर्ग): जागतिक रँकिंगमध्ये (QS Ranking) वरच्या क्रमांकावर असलेल्या परदेशी विद्यापीठांमध्ये पदव्युत्तर (Post Graduation) किंवा पीएचडी (Ph.D.) साठी पूर्ण आर्थिक साहाय्य.
ज्ञानज्योती सावित्रीबाई फुले परदेशी शिष्यवृत्ती (OBC / VJNT / SBC प्रवर्ग): परदेशात उच्च शिक्षण घेणाऱ्या गुणवंत विद्यार्थ्यांसाठी आर्थिक मदत.
अर्जात चूक झाल्यास किंवा Reject झाल्यास काय करावे?
Reverted Status: जर अर्जात काही चूक असेल तर पोर्टलवर अर्ज ‘Reverted’ दिसेल आणि मोबाईलवर एसएमएस (SMS) येईल.
दुरुस्तीचा कालावधी: अर्ज परत आल्यानंतर साधारण ७ ते १५ दिवसांच्या आत त्रुटी दूर करून (उदा. अस्पष्ट कागदपत्र पुन्हा अपलोड करणे) अर्ज ‘Resubmit’ करणे बंधनकारक आहे.
महत्त्वाची नोंद: जर वेळेत दुरुस्ती केली नाही तर तो अर्ज त्या वर्षासाठी कायमचा नाकारला (Rejected) जाऊ शकतो.
उत्पन्नाचा दाखला आणि जात वैधता (Caste Validity) नियम
उत्पन्नाचा दाखला कालावधी: उत्पन्नाचा दाखला १ एप्रिल २०२५ ते ३१ मार्च २०२६ या आर्थिक वर्षाचा किंवा पुढील ३ वर्षांसाठी वैध असणारा असावा.
जात वैधता प्रमाणपत्र (Caste Validity Certificate): व्यावसायिक अभ्यासक्रमांमध्ये (उदा. Engineering, Medical, Pharmacy, MBA) प्रवेश घेतलेल्या SC, ST, OBC, VJNT प्रवर्गातील विद्यार्थ्यांना जात पडताळणी प्रमाणपत्र सादर करणे बंधनकारक असते.
व्यावसायिक विरुद्ध बिगर-व्यावसायिक अभ्यासक्रम फरक
बिगर-व्यावसायिक अभ्यासक्रम (B.A., B.Com., B.Sc., M.A. इत्यादी):
उत्पन्नाची मर्यादा शिथिल असते आणि कागदपत्रांची पडताळणी प्रामुख्याने महाविद्यालय पातळीवरच पूर्ण केली जाते.
या अभ्यासक्रमांसाठी जात वैधता प्रमाणपत्राची (Caste Validity) सक्ती नसते.
व्यावसायिक अभ्यासक्रम (B.E./B.Tech, MBBS, Pharmacy, Agriculture, Law, MBA इत्यादी):
प्रवेश CAP Round (केंद्रीय प्रवेश प्रक्रिया) द्वारे झालेला असणे आवश्यक आहे.
अर्ज करताना CAP Allotment Letter आणि Caste Validity Certificate अपलोड करणे बंधनकारक असते.
बायोमेट्रिक हजेरी आणि ई-केवायसी
मोबाईल नंबर अपडेट: आधार कार्डशी जो मोबाईल नंबर लिंक आहे, त्यावर ऑनलाईन OTP येतो. जर मोबाईल नंबर बदलला असेल तर तो आधार केंद्रावर जाऊन अपडेट करणे गरजेचे आहे.
बायोमेट्रिक प्रमाणीकरण: OTP येत नसल्यास, विद्यार्थी नागरी सुविधा केंद्र (CSC) किंवा महा-ई-सेवा केंद्रात जाऊन बोटांच्या ठशांद्वारे (Biometric) ई-केवायसी पूर्ण करू शकतात.
कॉलेज बायोमेट्रिक हजेरी: काही सरकारी योजनांसाठी महाविद्यालयातील बायोमेट्रिक हजेरी प्रणाली महाडीबीटी पोर्टलशी जोडलेली असते, त्यामुळे हजेरी ७५% पेक्षा जास्त असणे आवश्यक आहे.
स्वाधार योजना
SC आणि नवबौद्ध विद्यार्थ्यांसाठी ही एक अत्यंत महत्त्वाची योजना आहे:
ज्या ई-शिष्यवृत्ती योजना (e shishyavrutti yojana) विद्यार्थ्यांना शासकीय वसतिगृहात (Government Hostel) प्रवेश मिळाला नाही, त्यांना शहरात राहण्यासाठी आणि खाण्यासाठी आर्थिक मदत देणे.
रक्कम साहाय्य:
महानगरपालिका क्षेत्र (उदा. मुंबई, पुणे, नागपूर): वार्षिक रु. ६०,००० पर्यंत.
जिल्हा पातळीवरील शहरे: वार्षिक रु. ५१,००० पर्यंत.
तालुका पातळी: वार्षिक रु. ४३,००० पर्यंत.
ई-शिष्यवृत्ती योजना (e shishyavrutti yojana) विद्यार्थ्याला १० वी, १२ वी किंवा पदवीमध्ये किमान ५१% गुण असणे आवश्यक आहे (दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी ४०%).
महाडीबीटी पोर्टलवर अर्ज भरताना घ्यावयाची काळजी
डीजी लॉकर (DigiLocker) वापर: मार्कशीट आणि दाखले अपलोड करताना DigiLocker चा वापर केल्यास कागदपत्रे त्वरित व्हेरिफाय होतात आणि अर्ज रिजेक्ट होण्याचा धोका कमी होतो.
प्रोफाईल १००% पूर्ण करणे: वैयक्तिक, कौटुंबिक आणि शैक्षणिक माहिती सर्व रकाने भरल्याशिवाय योजनांची यादी (Scheme List) दिसत नाही.
दुहेरी शिष्यवृत्ती प्रतिबंध नियम
एक विद्यार्थी – एकच योजना: एका शैक्षणिक वर्षात विद्यार्थी केंद्र किंवा राज्य शासनाच्या एकापेक्षा जास्त शिष्यवृत्ती योजनांचा लाभ घेऊ शकत नाही.
अपवाद: वसतिगृह निर्वाह भत्ता (उदा. स्वाधार किंवा स्वयं योजना) आणि नियमित शिक्षण शुल्क शिष्यवृत्ती या दोन्ही योजनांचा लाभ एकाच वेळी घेता येतो, कारण एक राहण्याच्या खर्चासाठी आहे आणि दुसरी शिक्षणाच्या खर्चासाठी.
चुकून दोन अर्ज भरल्यास: जर विद्यार्थ्याने दोन वेगवेगळ्या योजनांसाठी अर्ज केला असेल, तर एक अर्ज रद्द (Cancel) करावा लागतो, अन्यथा दोन्ही अर्ज नाकारले जाऊ शकतात.
शिष्यवृत्तीची रक्कम परत घेणे
शासनाच्या नियमांनुसार खालील परिस्थितींमध्ये मिळालेली शिष्यवृत्तीची रक्कम विद्यार्थ्याकडून परत वसूल केली जाऊ शकते:
खोटी माहिती किंवा बनावट कागदपत्रे: उत्पन्नाचा दाखला किंवा जात प्रमाणपत्र बनावट आढळल्यास शिष्यवृत्तीची पूर्ण रक्कम व्याजासह परत करावी लागते आणि कायदेशीर कारवाई होऊ शकते.
अभ्यासक्रम अधूनच सोडणे (Dropout): जर विद्यार्थ्याने विनाकारण किंवा शासकीय परवानगीशिवाय अभ्यासक्रम अधूनच सोडला (Course Discontinued), तर त्या वर्षाची ई-शिष्यवृत्ती योजना (e shishyavrutti yojana) परत करावी लागते.
कॉलेजमध्ये गैरहजेरी: हजेरी ७५% पेक्षा कमी भरल्यास किंवा अनुशासनात्मक कारवाई झाल्यास शिष्यवृत्ती रोखली जाते.
चालू अर्जात बँक खाते कसे बदलावे?
ई-शिष्यवृत्ती योजना (e shishyavrutti yojana) शिष्यवृत्तीचा हप्ता अडकू नये म्हणून बँक खाते अपडेट करायचे असल्यास:
बँक पातळीवर बदल: प्रथम नवीन बँक खात्यात जाऊन Aadhaar Seeding / NPCI Form भरून ते खाते आधारशी लिंक करा.
UIDAI स्टेटस: आधारच्या अधिकृत पोर्टलवर जाऊन नवीन बँक खात्याशी NPCI Link सक्रिय (Active) झाल्याची खात्री करा.
महाडीबीटी अपडेट: ई-शिष्यवृत्ती योजना (e shishyavrutti yojana) महाडीबीटी पोर्टलवर लॉगिन करा, ‘Profile’ विभागात जाऊन ‘Bank Details’ वर क्लिक करा आणि ‘Fetch Bank Details via Aadhaar’ या पर्यायावर क्लिक करून माहिती अपडेट करा.
अनाथ विद्यार्थ्यांसाठी विशेष सवलती
१% आरक्षणाचा लाभ: अनाथ प्रमाणपत्र (Orphan Certificate) असलेल्या विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्ती अर्जात विशेष सवलत मिळते.
उत्पन्नाची अट शिथिल: वसतिगृह प्राधान्य: शासकीय व वसतिगृह भत्ता योजनांमध्ये अनाथ विद्यार्थ्यांना प्रथम प्राधान्य दिले जाते.
अल्पसंख्याक प्रवर्गासाठी शिष्यवृत्ती
मुस्लिम, बौद्ध, ख्रिश्चन, जैन, शिख आणि पारसी या अल्पसंख्याक समुदायातील विद्यार्थ्यांसाठी अल्पसंख्याक व बहुजन कल्याण विभागामार्फत स्वतंत्र योजना राबवल्या जातात:
मॅट्रिकपूर्व व उत्तर-मॅट्रिक शिष्यवृत्ती: १० वी नंतरच्या उच्च व व्यावसायिक शिक्षणासाठी.
उत्पन्न मर्यादा: कौटुंबिक वार्षिक उत्पन्न रु. २,५०,००० ते रु. ८,००,००० पर्यंत (योजनेनुसार).
गुणवत्ता अट: मागील परीक्षेत किमान ५०% गुण मिळवणे आवश्यक असते.
ओपन/ईबीसी (EBC) विद्यार्थ्यांसाठी शिक्षण शुल्क सवलत
खुल्या प्रवर्गातील (Open Category) ज्या विद्यार्थ्यांचे कौटुंबिक उत्पन्न ८ लाखांपर्यंत आहे, त्यांना राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज शिक्षण शुल्क शिष्यवृत्ती योजनेद्वारे लाभ मिळतो:
सवलत प्रमाण: व्यावसायिक व बिगर-व्यावसायिक अभ्यासक्रमांसाठी ५०% शिक्षण शुल्क (Tuition Fee) शासन भरते.
अट: प्रवेश हा केवळ CAP (Centralized Admission Process) द्वारे झालेला असावा. मॅनेजमेंट कोटा किंवा इन्स्टिट्यूट लेव्हल प्रवेशासाठी ही सवलत लागू नसते.
पदव्युत्तर (Post Graduation) व संशोधन (Ph.D.) शिष्यवृत्ती
उच्च संशोधन करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी महाडीबीटी आणि इतर संस्थांमार्फत विशेष पाठ्यवृत्ती (Fellowship) दिली जाते:
बार्टी (BARTI): SC प्रवर्गातील एम.फिल. व पीएचडी करणाऱ्या संशोधक विद्यार्थ्यांसाठी.
टार्टी (TRTI): ST प्रवर्गातील संशोधकांसाठी.
महाज्योती (MAHAJYOTI): OBC, VJNT व SBC प्रवर्गातील संशोधकांसाठी (सारथी प्रमाणेच Maratha/EWS साठी SARTHI कार्य करते).
रक्कम: संशोधकांना दरमहा रु. ३१,००० ते रु. ३५,००० पर्यंत विद्यावेतन (Stipend) आणि घरभाडे भत्ता (HRA) मिळतो.
महाडीबीटी प्रोफाईल भरताना होणाऱ्या ५ मुख्य चुका व त्यावरील उपाय
चुकीचा SSC/10th रोल नंबर टाकणे: १० वीचा रोल नंबर बोर्डाच्या हॉल तिकीटप्रमाणेच टाकावा; अन्यथा बोर्डाची माहिती ऑटो-फेच (Auto-fetch) होत नाही.
पालकांचे उत्पन्न कमी किंवा जास्त दाखवणे: उत्पन्न दाखल्यावर नमूद केलेली रक्कमच अचूक प्रविष्ट करा.
GAP Certificate अपलोड न करणे: शिक्षणामध्ये १ किंवा अधिक वर्षांचा खंड पडला असल्यास नोटरीकृत ‘गॅप ॲफिडेव्हिट’ जोडणे अनिवार्य आहे.
बँक खात्याचे नाव व आधारचे नाव वेगळे असणे: स्पेलिंगमध्ये फरक असल्यास बँकेत जाऊन नाव दुरुस्त करून घ्या.
बोनाफाइड (Bonafide) जुने असणे: चालू शैक्षणिक वर्षाचे (२०२५-२६ / २०२६-२७) बोनाफाइड प्रमाणपत्रच ग्राह्य धरले जाते.
नोकरी किंवा व्यवसाय करत असताना शिष्यवृत्ती मिळते का?
पूर्णवेळ नोकरी करणारे विद्यार्थी: जे विद्यार्थी पूर्णवेळ (Full-time) नोकरी करत आहेत किंवा नियमित वेतन घेतात, ते शासकीय उत्तर-मॅट्रिक शिष्यवृत्तीसाठी पात्र असत नाहीत.
अर्धवेळ/पार्ट-टाईम नोकरी: काही विशेष ई-शिष्यवृत्ती योजना (e shishyavrutti yojana) योजनांमध्ये उत्पन्नाची मर्यादा न ओलांडल्यास आणि अभ्यासाची हजेरी ७५% पूर्ण असल्यास पात्र मानले जाते, परंतु नियमित नोकरी असणाऱ्यांना सवलत मिळत नाही.
स्टायपेंड (Stipend/Apprenticeship): जर विद्यार्थी इंटर्नशिप किंवा अप्रेंटिसशिपदरम्यान मिळालेला स्टायपेंड घेत असेल, तर त्याचा तपशील अर्जात नमूद करावा लागतो.
कौटुंबिक अपत्य मर्यादा नियम
OBC / VJNT / SBC / EWS प्रवर्ग: एकाच पालकांच्या जास्तीत जास्त २ अपत्यांनाच उत्तर-मॅट्रिक शिष्यवृत्ती किंवा फी सवलतीचा लाभ घेता येतो (विशेषतः मुलांच्या बाबतीत).
SC / ST प्रवर्ग: या प्रवर्गासाठी अपत्य मर्यादेचे नियम अधिक शिथिल आहेत; मात्र उत्पन्न मर्यादेचे पालन करणे आवश्यक असते.
मुलींसाठी विशेष सवलत: काही शासकीय ई-शिष्यवृत्ती योजना (e shishyavrutti yojana)योजनांमध्ये घरातील तिसऱ्या किंवा त्यानंतरच्या मुलीलाही शिक्षणात फी सवलत देण्याबाबत विशेष तरतुदी आहेत.
शासकीय वसतिगृह (Government Hostel) विरुद्ध महाडीबीटी निर्वाह भत्ता
शासकीय वसतिगृहात प्रवेश मिळाल्यास: जर विद्यार्थ्याला समाजकल्याण किंवा आदिवासी विकास विभागाच्या अधिकृत वसतिगृहात (Govt Hostel) मोफत प्रवेश मिळाला असेल, तर त्याला महाडीबीटीवरील वसतिगृह निर्वाह भत्ता (Hostel Allowance) किंवा स्वाधार/स्वयं योजनेचा लाभ स्वतंत्रपणे मिळत नाही (कारण राहणे-खाणे शासनातर्फे मोफत दिले जाते).
खाजगी राहणाऱ्यांसाठी: वसतिगृहात प्रवेश न मिळाल्यासच स्वाधार, स्वयं किंवा पंजाबराव देशमुख योजनेचा लाभ घेता येतो.
शिष्यवृत्ती मिळताना अडचण आल्यास मुख्य संपर्क ठिकाणे
महाविद्यालय: प्रथम तुमच्या कॉलेजच्या ‘Scholarship Section’ किंवा क्लार्कशी संपर्क साधा, कारण पहिला टप्पा तेथूनच सुरू होतो.
जिल्हा समाजकल्याण अधिकारी कार्यालय (District Social Welfare Office): SC/OBC/VJNT अर्जांच्या मंजुरीसाठी.
प्रकल्प अधिकारी, आदिवासी विकास प्रकल्प (Project Officer, Tribal Dev): ST प्रवर्गातील अर्जांसाठी.
महाडीबीटी हेल्पडेस्क: पोर्टलवरील ऑनलाईन Greivance पर्याय.
ई-शिष्यवृत्ती योजना (e shishyavrutti yojana) ऑनलाईन ऑडिट आणि वसुली नियम
शासकीय ऑडिट: दरवर्षी महालेखापाल (AG Office) आणि समाजकल्याण विभागामार्फत ई-शिष्यवृत्ती योजना (e shishyavrutti yojana) वितरणाचे ऑनलाईन ऑडिट केले जाते.
दुबार किंवा जास्त रक्कम जमा झाल्यास: तांत्रिक चुकीमुळे विद्यार्थ्याच्या खात्यात जास्त रक्कम जमा झाल्यास महाडीबीटी पोर्टलवर ‘Refund Amount’ असा मॅसेज येतो. ही रक्कम शासनाला ऑनलाईन चलनाद्वारे परत केल्याशिवाय पुढील वर्षाचा अर्ज स्वीकारला जात नाही.
महाडीबीटी पोर्टलवरील तक्रार निवारण वापरण्याची योग्य पद्धत
जर तुमचा अर्ज बऱ्याच दिवसांपासून अडकला असेल (उदा. 3 ते 4 महिने ‘Under Scrutiny’ दाखवत असेल):
लॉगिन करा: तुमच्या महाडीबीटी खात्यात लॉगिन करून ‘Grievance / Suggestions’ वर जा.
Category निवडा: समस्या कशाशी संबंधित आहे ते निवडा (उदा. Department Level Pending, Payment Issue).