वाहन स्क्रॅपिंग धोरण सवलत योजना(vahan skipping dhoran savlat yojana) भारतामध्ये जुन्या, प्रदूषण करणाऱ्या आणि रस्त्यावर चालवण्यासाठी अयोग्य ठरलेल्या वाहनांमुळे पर्यावरण, इंधन कार्यक्षमता आणि रस्ते सुरक्षेशी संबंधित अनेक समस्या निर्माण होऊ शकतात. अशा वाहनांचे योग्य पद्धतीने विल्हेवाटीकरण व्हावे आणि वाहनमालकांना जुन्या वाहनाऐवजी नवीन वाहन घेण्यासाठी प्रोत्साहन मिळावे, या उद्देशाने केंद्र सरकारने वाहन स्क्रॅपिंग धोरण राबवले आहे.
या धोरणाला असेही म्हटले जाते. या वाहन स्क्रॅपिंग धोरण सवलत योजना(vahan skipping dhoran savlat yojana) अंतर्गत जुन्या वाहनांचे अधिकृत स्क्रॅपिंग, वाहनांची फिटनेस तपासणी आणि वाहनांमधील पुनर्वापर करता येणाऱ्या साहित्याचा पर्यावरणपूरक वापर यांना प्रोत्साहन दिले जाते.
वाहनमालकाने आपले वाहन अधिकृत नोंदणीकृत स्क्रॅपिंग केंद्रामध्ये स्क्रॅप केल्यास त्याला म्हणजेच जमा प्रमाणपत्र मिळू शकते. या प्रमाणपत्राचा वापर नवीन वाहनाच्या नोंदणीसाठी लागू असलेल्या काही सवलती मिळवण्यासाठी केला जाऊ शकतो.
केंद्र सरकारच्या नियमांनुसार, जमा प्रमाणपत्राच्या आधारे नोंदणी केलेल्या पात्र नवीन वाहनासाठी मोटार वाहन करात बिगर-वाहतूक वाहनांच्या बाबतीत कमाल 25% आणि वाहतूक वाहनांच्या बाबतीत कमाल 15% सवलतीची तरतूद आहे. प्रत्यक्ष सवलत राज्य सरकारच्या नियमांवर आणि लागू अटींवर अवलंबून असते.
वाहन स्क्रॅपिंग धोरण सवलत योजना(vahan skipping dhoran savlat yojana) म्हणजे काय?
वाहन स्क्रॅपिंग धोरण सवलत योजना(vahan skipping dhoran savlat yojana) हे जुन्या, वापरण्यास अयोग्य किंवा फिटनेस निकष पूर्ण न करणाऱ्या वाहनांचे अधिकृत आणि पर्यावरणपूरक पद्धतीने स्क्रॅपिंग करण्यासाठी तयार करण्यात आलेले धोरण आहे.
या धोरणांतर्गत Registered Vehicle Scrapping Facility (RVSF) म्हणजे नोंदणीकृत वाहन स्क्रॅपिंग सुविधा यांच्यामार्फत वाहनांचे स्क्रॅपिंग केले जाते. अशा केंद्रांमध्ये वाहनाची नोंद, आवश्यक प्रक्रिया, वापरण्यायोग्य साहित्याचे वर्गीकरण आणि पर्यावरणास हानिकारक घटकांची योग्य विल्हेवाट यांसारख्या बाबींचे नियमन केले जाते.
जुन्या वाहनाचा मालक अधिकृत केंद्रामध्ये वाहन जमा करतो. लागू प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर त्याला मिळू शकते. हे प्रमाणपत्र नवीन वाहन खरेदी किंवा नोंदणीच्या वेळी लागू असलेल्या लाभांसाठी वापरता येऊ शकते.
केवळ वाहन जुने आहे म्हणून प्रत्येक वाहनाला आपोआप स्क्रॅप करणे बंधनकारक ठरते असे नाही. वाहनाची स्थिती, फिटनेस, लागू कायदे आणि संबंधित राज्यातील नियम विचारात घेणे आवश्यक आहे.
वाहन स्क्रॅपिंग धोरण सवलत योजना(vahan skipping dhoran savlat yojana) चा मुख्य उद्देश जाणून घेऊया .
या धोरणामागे अनेक महत्त्वाचे उद्देश आहेत.
1. प्रदूषण कमी करण्यास मदत
जुनी आणि खराब स्थितीतील वाहने अधिक प्रदूषण करू शकतात. अशा वाहनांची योग्य तपासणी आणि आवश्यकतेनुसार स्क्रॅपिंग केल्याने प्रदूषण नियंत्रणाच्या प्रयत्नांना मदत होऊ शकते.
2. रस्ते सुरक्षा सुधारणे
वाहनाची तांत्रिक स्थिती खराब असल्यास रस्ते सुरक्षेचा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो. फिटनेस तपासणी आणि योग्य वाहन व्यवस्थापनामुळे रस्त्यावर सुरक्षित वाहने वापरण्यास प्रोत्साहन मिळते.
3. वाहन उद्योगाला प्रोत्साहन
जुन्या वाहनांच्या जागी नवीन वाहने घेण्यास प्रोत्साहन मिळाल्यास वाहन उद्योगातील मागणी वाढण्यास मदत होऊ शकते.
4. पुनर्वापराला प्रोत्साहन
वाहनांमधील धातू आणि इतर पुनर्वापर करता येणारे साहित्य योग्य पद्धतीने वेगळे करून वापरण्याची संधी मिळते.
5. अधिकृत स्क्रॅपिंग व्यवस्था विकसित करणे
नोंदणीकृत वाहन स्क्रॅपिंग केंद्रे आणि Automated Testing Stations यांच्या माध्यमातून वाहनांची तपासणी आणि स्क्रॅपिंग प्रक्रिया अधिक व्यवस्थित करण्याचा प्रयत्न केला जातो.
वाहन स्क्रॅपिंग धोरण सवलत योजना(vahan skipping dhoran savlat yojana) 2026 अंतर्गत कोणते फायदे मिळू शकतात?
या वाहन स्क्रॅपिंग धोरण सवलत योजना(vahan skipping dhoran savlat yojana) मध्ये विविध प्रकारचे फायदे असू शकतात. मात्र प्रत्येक वाहनमालकाला सर्व फायदे मिळतीलच असे नाही. वाहनाचा प्रकार, स्क्रॅपिंग प्रमाणपत्र, नवीन वाहनाची नोंदणी, संबंधित राज्याचे नियम आणि वाहन उत्पादकांच्या सध्याच्या ऑफर यांवर प्रत्यक्ष लाभ अवलंबून असतात.
1. मोटार वाहन करातील सवलत
केंद्र सरकारच्या 5 ऑक्टोबर 2021 च्या अधिसूचनेनुसार, वाहन स्क्रॅपिंग प्रमाणपत्राच्या आधारे नवीन वाहनाची नोंदणी केल्यास मोटार वाहन करात सवलतीची तरतूद आहे.
वाहनाचा प्रकार
करातील कमाल सवलतीची तरतूद
बिगर-वाहतूक वाहन : 25% पर्यंत
वाहतूक वाहन : 15% पर्यंत
ही कमाल मर्यादा आहे. प्रत्यक्ष सवलत राज्य सरकारने अधिसूचित केलेल्या नियमांनुसार लागू होते. त्यामुळे महाराष्ट्रात किंवा इतर कोणत्याही राज्यात प्रत्यक्ष किती सवलत मिळेल, हे संबंधित परिवहन विभागाकडून तपासणे आवश्यक आहे.
2. नवीन वाहनाच्या नोंदणी शुल्कात सवलत
वाहन स्क्रॅपिंग प्रमाणपत्र सादर करून नवीन वाहनाची नोंदणी केल्यास लागू नियमांनुसार नोंदणी प्रमाणपत्र जारी करण्याचे शुल्क माफ होण्याची तरतूद आहे.
ही सवलत विशिष्ट अटींनुसार लागू होते. वाहनमालकाने नवीन वाहन खरेदी करताना अधिकृत वाहन विक्रेता किंवा प्रादेशिक परिवहन कार्यालयाकडे तिची खात्री करून घ्यावी.
3. जुन्या वाहनाचे स्क्रॅप मूल्य
अधिकृत स्क्रॅपिंग केंद्र वाहनाच्या स्थिती, वजन, पुनर्वापरयोग्य साहित्य आणि इतर व्यावसायिक बाबींच्या आधारे वाहनाचे मूल्य ठरवू शकते.
हे मूल्य सरकारकडून दिले जाणारे निश्चित अनुदान नसते. केंद्र सरकारच्या माहितीनुसार खासगी वाहनांचे स्क्रॅप मूल्य बाजारातील परिस्थिती आणि संबंधित स्क्रॅपिंग केंद्राशी झालेल्या करारावर अवलंबून असते.
म्हणून वाहन स्क्रॅप करण्यापूर्वी केंद्राकडून लेखी स्वरूपात मूल्य, देय रक्कम आणि इतर अटी समजून घ्याव्यात.
4. वाहन उत्पादकांकडून संभाव्य सवलत
काही वाहन उत्पादकांनी वाहन स्क्रॅपिंग प्रमाणपत्राच्या आधारे नवीन वाहन खरेदी करणाऱ्या ग्राहकांसाठी सवलती जाहीर केल्या होत्या.
मात्र या सवलती अनेकदा विशिष्ट कालावधीसाठी किंवा निवडक मॉडेलसाठी लागू असतात. 2024 मध्ये जाहीर झालेल्या काही सवलतींचा कालावधी मर्यादित होता. त्यामुळे 2026 मध्येही तीच सवलत मिळेल असे गृहीत धरू नये.
नवीन वाहन खरेदी करण्यापूर्वी संबंधित कंपनी किंवा अधिकृत डीलरकडे सध्याची ऑफर उपलब्ध आहे का ते तपासा.
वाहन स्क्रॅपिंग प्रमाणपत्र म्हणजे काय?
हे अधिकृत वाहन स्क्रॅपिंग प्रक्रियेत वाहन जमा केल्याचा पुरावा आहे. वाहन नोंदणीकृत स्क्रॅपिंग सुविधेमध्ये जमा करून लागू प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर हे प्रमाणपत्र जारी केले जाऊ शकते.
या प्रमाणपत्राच्या आधारे पात्र नवीन वाहनासाठी संबंधित नियमांनुसार सवलतींचा दावा करता येऊ शकतो.
वाहन स्क्रॅपिंग प्रमाणपत्र आणि वाहन स्क्रॅप केल्याची अंतिम नोंद ही महत्त्वाची कागदपत्रे आहेत. त्यामुळे वाहनमालकाने प्रमाणपत्रावरील माहिती तपासावी आणि त्याची प्रत सुरक्षित ठेवावी.
कोणत्या वाहनांचा विचार केला जाऊ शकतो?
वाहन स्क्रॅपिंग धोरण सवलत योजना(vahan skipping dhoran savlat yojana) तर्गत विविध प्रकारच्या वाहनांचा विचार केला जाऊ शकतो. त्यामध्ये पुढील उदाहरणांचा समावेश होऊ शकतो:
1) जुनी खासगी कार
2) जुनी दुचाकी
3) जुनी व्यावसायिक वाहने
4) जुने मालवाहू ट्रक
5) जुनी बस किंवा इतर वाहतूक वाहने
6) फिटनेस निकष पूर्ण न करणारी वाहने
7) नियमांनुसार स्क्रॅपिंगसाठी पात्र ठरणारी इतर वाहने
वरील यादी ही उदाहरणांसाठी आहे. प्रत्येक वाहन केवळ वयाच्या आधारावर स्क्रॅपिंगसाठी पात्र ठरते असे नाही. वाहनाचा प्रकार, नोंदणी, फिटनेस, लागू नियम आणि राज्यातील आदेश यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.
15 वर्षांपेक्षा जुने वाहन असल्यास काय करावे?
वाहन 15 वर्षांपेक्षा जुने झाले म्हणजे ते प्रत्येक ठिकाणी आपोआप स्क्रॅप करावेच लागते असा सर्वसाधारण नियम समजणे चुकीचे आहे.
वाहनाचा प्रकार, नोंदणी प्रमाणपत्राची वैधता, फिटनेस प्रमाणपत्र, लागू केंद्रीय नियम आणि राज्य किंवा न्यायालयाचे विशिष्ट आदेश यांनुसार परिस्थिती बदलू शकते.
उदाहरणार्थ, सरकारी मालकीच्या 15 वर्षांपेक्षा जुन्या वाहनांबाबत स्वतंत्र नियम लागू आहेत. काही विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये जुन्या वाहनांबाबत अधिक कठोर निर्बंध असू शकतात.
त्यामुळे वाहन चालू ठेवता येईल का, नोंदणीचे नूतनीकरण करता येईल का किंवा स्क्रॅपिंग आवश्यक आहे का, हे ठरवण्यापूर्वी संबंधित RTO किंवा परिवहन विभागाशी संपर्क साधावा.
वाहन स्क्रॅपिंगसाठी पात्रता आणि अटी समजून घेऊया .
वाहन स्क्रॅपिंग धोरण सवलत योजना(vahan skipping dhoran savlat yojana) साठी लागू अटी वाहनाचा प्रकार आणि संबंधित नियमांवर अवलंबून असतात.
सर्वसाधारणपणे पुढील बाबी महत्त्वाच्या असू शकतात:
1) अर्जदार हा वाहनाचा नोंदणीकृत मालक किंवा अधिकृत प्रतिनिधी असावा.
2) वाहनाची नोंदणी आणि मालकीची माहिती उपलब्ध असावी.
3) वाहनावर कर्ज किंवा हायपोथिकेशन असल्यास संबंधित वित्तीय संस्थेची आवश्यक प्रक्रिया पूर्ण केलेली असावी.
4) वाहनाशी संबंधित प्रलंबित कर, दंड किंवा कायदेशीर बाबींची माहिती तपासावी.
5) वाहन अधिकृत नोंदणीकृत स्क्रॅपिंग सुविधेकडे जमा करावे.
6) स्क्रॅपिंग प्रक्रियेसाठी मागितलेली कागदपत्रे सादर करावीत.
7) प्रमाणपत्र मिळाल्यानंतर त्यावरील तपशील तपासावेत.
या अटी प्रत्येक परिस्थितीत सारख्याच असतील असे नाही. वाहनावर न्यायालयीन प्रकरण, चोरीची नोंद किंवा इतर कायदेशीर अडचण असल्यास अतिरिक्त प्रक्रिया लागू होऊ शकते.
वाहन स्क्रॅपिंग धोरण सवलत योजना(vahan skipping dhoran savlat yojana) साठी आवश्यक कागदपत्रे जाणून घेऊया .
अधिकृत स्क्रॅपिंग केंद्राकडे वाहन जमा करताना पुढील कागदपत्रे मागितली जाऊ शकतात:
1) वाहनाचे नोंदणी प्रमाणपत्र
2) वाहनमालकाचे ओळखपत्र
3) पत्त्याचा पुरावा
4) वाहनमालकाचा मोबाइल क्रमांक
5) वाहनाचा चेसिस क्रमांक आणि नोंदणी क्रमांक
6) मालकी किंवा अधिकृत प्रतिनिधित्वाचा पुरावा, आवश्यक असल्यास
7) कर्ज किंवा हायपोथिकेशनशी संबंधित कागदपत्रे, लागू असल्यास
8) संबंधित केंद्राने मागितलेली अतिरिक्त कागदपत्रे
9) ही सर्व कागदपत्रे प्रत्येक वाहनासाठी अनिवार्य असतीलच असे नाही. अधिकृत स्क्रॅपिंग केंद्राकडून अद्ययावत यादी घ्यावी.
वाहन स्क्रॅपिंग धोरण सवलत योजना(vahan skipping dhoran savlat yojana) साठी अर्ज कसा करावा?
वाहन स्क्रॅपिंग धोरण सवलत योजना(vahan skipping dhoran savlat yojana) साठी अधिकृत नोंदणीकृत वाहन स्क्रॅपिंग सुविधा निवडणे महत्त्वाचे आहे.
1) वाहनाची माहिती तयार ठेवा
वाहनाचा नोंदणी क्रमांक, RC आणि मालकीशी संबंधित माहिती तयार ठेवा. वाहनावर कर्ज किंवा इतर कायदेशीर बंधने असल्यास ती आधी तपासा.
2) अधिकृत स्क्रॅपिंग केंद्र शोधा
केंद्र सरकारच्या National Government Services Portal वर Registered Vehicle Scrapping Facility संबंधित सेवा उपलब्ध आहे.
अधिकृत सेवा पोर्टल:
https://services.india.gov.in/service/detail/apply-for-registered-vehicle-scrapping-facility
या पोर्टलवरील सध्याच्या सूचनांनुसार वाहन स्क्रॅपिंग सुविधेची माहिती तपासा.
3) स्क्रॅपिंग केंद्राशी संपर्क साधा
निवडलेल्या केंद्राकडे वाहनाचा प्रकार, नोंदणी आणि आवश्यक कागदपत्रांची माहिती द्या. वाहन स्वीकारण्याच्या अटी आणि उपलब्ध प्रक्रियेबद्दल विचारून घ्या.
4) वाहनाचे मूल्य समजून घ्या
वाहन स्क्रॅप केल्यावर किती रक्कम मिळेल, ती कशी दिली जाईल आणि कोणत्या अटी लागू आहेत, हे आधी स्पष्ट करा. वाहनाचे मूल्य बाजारस्थिती आणि करारानुसार बदलू शकते.
5) वाहन जमा करा
कागदपत्रांची पूर्तता झाल्यानंतर अधिकृत केंद्रात वाहन जमा करा. वाहन स्वीकारल्याचा पुरावा आणि संबंधित कागदपत्रे जतन करा.
6) प्रमाणपत्र मिळवा
लागू प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर आणि आवश्यक स्क्रॅपिंग नोंदी मिळाल्या आहेत का ते तपासा.
7) नवीन वाहन खरेदी करताना लाभ तपासा
नवीन वाहन घेण्याचा विचार असल्यास सादर करून कोणत्या सवलती लागू होतात ते वाहन विक्रेता आणि RTO कडून तपासा. सवलतीची रक्कम आणि पात्रता आधीच निश्चित करून घ्या.
महाराष्ट्रातील वाहनमालकांनी काय लक्षात ठेवावे?
महाराष्ट्रात वाहन स्क्रॅपिंगसाठी राज्याच्या परिवहन विभागाचे नियम आणि संबंधित अधिसूचना महत्त्वाच्या आहेत.
केंद्र सरकारच्या धोरणात करसवलतीची कमाल मर्यादा दिली असली, तरी प्रत्यक्ष करसवलत लागू करण्याची प्रक्रिया राज्य सरकारच्या नियमांनुसार असते.
त्यामुळे महाराष्ट्रातील वाहनमालकांनी पुढील बाबी तपासाव्यात:
1) संबंधित स्क्रॅपिंग केंद्र नोंदणीकृत आहे का?
2) वाहन स्क्रॅपिंग प्रमाणपत्र योग्य पद्धतीने मिळणार आहे का?
3) महाराष्ट्रात लागू असलेली मोटार वाहन करसवलत किती आहे?
4) नवीन वाहनासाठी नोंदणी शुल्काची माफी लागू होते का?
5) वाहन उत्पादकाकडून सध्या कोणती सवलत उपलब्ध आहे?
6) वाहनावर थकीत कर, दंड किंवा कर्जाची नोंद आहे का?
7) अधिकृत माहितीकरिता महाराष्ट्र परिवहन विभाग किंवा संबंधित RTO शी संपर्क साधावा.
वाहन स्क्रॅप करण्यापूर्वी घ्यायची काळजी जाणून घेऊया .
वाहन स्क्रॅपिंग धोरण सवलत योजना(vahan skipping dhoran savlat yojana) करणे हा महत्त्वाचा निर्णय आहे. त्यामुळे वाहनमालकाने खालील बाबींची काळजी घ्यावी.
1) अधिकृत केंद्राची खात्री करा
वाहन अनधिकृत भंगार विक्रेत्याकडे देण्याऐवजी नोंदणीकृत स्क्रॅपिंग केंद्राची माहिती तपासा.
2) वाहनाचे मूल्य लेखी स्वरूपात घ्या
स्क्रॅपिंग केंद्राकडून वाहनाच्या बदल्यात किती पैसे मिळतील आणि देयक कधी दिले जाईल, हे स्पष्ट करून घ्या.
3) सर्व कागदपत्रांच्या प्रती ठेवा
वाहन जमा केल्याचा पुरावा, प्रमाणपत्र आणि व्यवहाराशी संबंधित कागदपत्रांच्या प्रती जतन करा.
4) अनधिकृत सवलतींच्या दाव्यांपासून सावध रहा
काही वेबसाइट किंवा व्यक्ती निश्चित सरकारी अनुदान मिळण्याचा दावा करू शकतात. मात्र वाहन स्क्रॅपिंग धोरणात प्रत्येकाला ठरावीक रक्कम मिळते अशी सार्वत्रिक तरतूद नाही.
5) वाहनाची कायदेशीर स्थिती तपासा
वाहनावर कर्ज, हायपोथिकेशन, प्रलंबित दंड किंवा इतर कायदेशीर बाबी असल्यास संबंधित प्रक्रिया पूर्ण करा.
6) नवीन वाहन खरेदीची सवलत आधी तपासा
स्क्रॅपिंग प्रमाणपत्र मिळाल्याने प्रत्येक डीलरकडून समान सवलत मिळेलच असे नाही. राज्याचे नियम आणि कंपनीची सध्याची ऑफर तपासा.
वाहन स्क्रॅपिंग धोरण सवलत योजना(vahan skipping dhoran savlat yojana) आणि पर्यावरण संरक्षण जाणून घेऊया .
वाहन स्क्रॅपिंग धोरण सवलत योजना(vahan skipping dhoran savlat yojana) चा एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे जुन्या वाहनांचे पर्यावरणपूरक व्यवस्थापन.
वाहनांमध्ये धातू, प्लास्टिक, काच, तेल, बॅटरी आणि इतर विविध घटक असतात. हे साहित्य योग्य पद्धतीने वेगळे केले नाही, तर पर्यावरणाला हानी पोहोचण्याची शक्यता असते.
नोंदणीकृत स्क्रॅपिंग सुविधांमध्ये वाहनांचे विघटन, पुनर्वापरयोग्य साहित्याचे वर्गीकरण आणि घातक घटकांची योग्य विल्हेवाट यांसाठी नियम लागू आहेत.
यामुळे पुनर्वापर करता येणाऱ्या संसाधनांचा उपयोग करण्यास आणि अनियंत्रित स्क्रॅपिंगमुळे होणारे पर्यावरणीय नुकसान कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
2026 मध्ये अर्ज किंवा वाहन स्क्रॅप करण्यापूर्वी केंद्र सरकार, महाराष्ट्र परिवहन विभाग, संबंधित RTO आणि नोंदणीकृत स्क्रॅपिंग केंद्राकडून अद्ययावत माहिती तपासावी.
वाहन स्क्रॅपिंग धोरण सवलत योजना(vahan skipping dhoran savlat yojana) 2026 हे जुन्या आणि अयोग्य वाहनांचे अधिकृत पद्धतीने स्क्रॅपिंग करण्यास प्रोत्साहन देणारे केंद्र सरकारचे धोरण आहे. या वाहन स्क्रॅपिंग धोरण सवलत योजना(vahan skipping dhoran savlat yojana) अंतर्गत पात्र वाहनमालकांना वाहनाचे स्क्रॅप मूल्य मिळू शकते आणि नवीन वाहन खरेदीच्या वेळी लागू नियमांनुसार करसवलत किंवा नोंदणी शुल्कातील माफीचा लाभ मिळू शकतो.
मात्र ही प्रत्येक वाहनमालकाला निश्चित रक्कम देणारी अनुदान योजना नाही. प्रत्यक्ष लाभ वाहनाचा प्रकार, अधिकृत , राज्यातील नियम आणि वाहन उत्पादकांच्या सध्याच्या ऑफरवर अवलंबून असतो.
म्हणून वाहन स्क्रॅप करण्यापूर्वी अधिकृत केंद्र निवडणे, वाहनाचे मूल्य स्पष्ट करून घेणे, आवश्यक कागदपत्रे तयार ठेवणे आणि नवीन वाहनासाठी लागू सवलतींची खात्री करणे महत्त्वाचे आहे.