pm daksh yojana भारत सरकारच्या सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालयाने नुकतीच राज्यसभेत माहिती दिली आहे की, पीएम दक्ष योजनेच्या ९०% पेक्षा जास्त लाभार्थ्यांनी हे प्रशिक्षण त्यांच्या करिअरच्या उद्दिष्टांसाठी अत्यंत फायदेशीर असल्याचे मानले आहे. pm daksh yojana योजना सध्या देशभरात पूर्ण क्षमतेने सुरू असून लाखो तरुण याचा लाभ घेत आहेत.
आजच्या स्पर्धात्मक युगात केवळ पदवी असणे पुरेसे नाही, तर हातामध्ये उत्तम कौशल्य (Skills) असणे अत्यंत आवश्यक आहे. देशातील आर्थिक आणि सामाजिकदृष्ट्या मागासलेल्या घटकांतील तरुणांना स्वावलंबी बनवण्यासाठी केंद्र सरकारने पीएम दक्ष योजना (pm daksh yojana) सुरू केली आहे.
पीएम दक्ष योजना काय आहे?
pm daksh yojana म्हणजेच “प्रधानमंत्री दक्षता आणि कुशलता संपन्न हितग्राही योजना” (Pradhan Mantri Dakshta Aur Kushalta Sampann Hitgrahi Yojana) ही केंद्र सरकारची एक महत्त्वपूर्ण योजना आहे. या योजनेची सुरुवात वर्ष २०२०-२१ मध्ये करण्यात आली होती.
मुख्य उद्दिष्ट: अनुसूचित जाती (SC), इतर मागासवर्गीय (OBC), आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक (EWS), विमुक्त जमाती (DNT) आणि सफाई कामगार बांधवांच्या मुलांना मोफत कौशल्य प्रशिक्षण देऊन त्यांना रोजगाराच्या तसेच स्वयंरोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देणे.
pm daksh yojana या योजनेच्या माध्यमातून तरुणांना विविध क्षेत्रांतील आधुनिक तंत्रज्ञानाचे आणि कौशल्यांचे प्रशिक्षण दिले जाते, जेणेकरून त्यांना चांगल्या पगाराची नोकरी मिळू शकेल किंवा ते स्वतःचा व्यवसाय सुरू करू शकतील.
पीएम दक्ष योजनेचे मुख्य फायदे
pm daksh yojana या योजनेअंतर्गत पात्र उमेदवारांना खालीलप्रमाणे मोठे फायदे मिळतात.
१००% मोफत प्रशिक्षण (Free Skill Training)
सर्व पात्र तरुणांना NSQF (National Skill Qualification Framework) द्वारे प्रमाणित कोर्सेसचे पूर्णपणे मोफत प्रशिक्षण दिले जाते. उमेदवारांकडून नोंदणी किंवा प्रशिक्षणासाठी एकही रुपया घेतला जात नाही.
मासिक स्टायपेंड (Monthly Stipend for Students)
प्रशिक्षणादरम्यान विद्यार्थ्यांचा येण्या-जाण्याचा आणि इतर खर्च भागावा म्हणून सरकार आर्थिक मदत म्हणजेच स्टायपेंड देते. नॉन-रेजिडेंशियल (घरी राहून ये-जा करणाऱ्या) विद्यार्थ्यांसाठी खालीलप्रमाणे स्टायपेंड दिला जातो:
SC प्रवर्ग: ₹१,५०० प्रतिमहिना
OBC / EWS / DNT प्रवर्ग: ₹१,००० प्रतिमहिना
सफाई कर्मचारी / कचरा वेचक: ₹१,५०० प्रतिमहिना
अपस्किलिंग/री-स्किलिंग कोर्स: ₹५०० (एकरकमी आर्थिक सहाय्य)
सरकारी प्रमाणपत्र आणि नोकरीची हमी (Government Certificate & Placement)
कोर्स यशस्वीरित्या पूर्ण केल्यानंतर भारत सरकारचे अधिकृत प्रमाणपत्र दिले जाते. याशिवाय, प्रशिक्षण देणाऱ्या संस्थांवर किमान ७०% विद्यार्थ्यांना रोजगार (Placement) मिळवून देणे बंधनकारक करण्यात आले आहे.
मोफत निवास आणि भोजन व्यवस्था (Residential Courses)
काही कोर्सेस हे निवासी (Residential) असतात. अशा कोर्सेससाठी विद्यार्थ्यांना राहण्याची आणि जेवणाची उत्तम सोय पूर्णपणे मोफत दिली जाते.
व्यवसायासाठी स्वस्त दरात कर्ज (Loan Facility)
प्रशिक्षण पूर्ण केल्यानंतर जर एखाद्या तरुणाला स्वतःचा व्यवसाय किंवा स्टार्टअप सुरू करायचा असेल, तर सरकार अत्यंत कमी व्याजदरात कर्ज उपलब्ध करून देते. यासाठी NSFDC, NBCFDC आणि NSKFDC सारख्या सरकारी संस्था मदत करतात.
पात्रता निकष — कोण अर्ज करू शकते?
pm daksh yojana लाभ घेण्यासाठी खालील पात्रता असणे आवश्यक आहे.
वयोमर्यादा:
अर्जदाराचे वय १८ ते ४५ वर्षे दरम्यान असावे.
लक्ष्यित गट आणि वार्षिक उत्पन्न मर्यादा:
प्रवर्ग/वर्ग
वार्षिक उत्पन्न मर्यादा (Income Limit)
अनुसूचित जाती (SC)
उत्पन्नाची कोणतीही अट नाही
अनुसूचित जमाती (ST)
उत्पन्नाची कोणतीही अट नाही
विमुक्त जमाती (DNT)
उत्पन्नाची कोणतीही अट नाही
सफाई कर्मचारी / कचरा वेचक
उत्पन्नाची कोणतीही अट नाही
इतर मागासवर्गीय (OBC)
कुटुंबाचे वार्षिक उत्पन्न ₹३ लाखांपेक्षा कमी असावे
आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक (EWS)
कुटुंबाचे वार्षिक उत्पन्न ₹१ लाखांपेक्षा कमी असावे
मासिक स्टायपेंड मिळवण्यासाठी प्रशिक्षण कालावधीत ८०% पेक्षा जास्त उपस्थिती (Attendance) असणे अनिवार्य आहे.
pm daksh yojana साठी लागणारे आवश्यक कागदपत्रे
अर्ज करताना उमेदवारांकडे खालील कागदपत्रे असणे आवश्यक आहे.
जातीचा दाखला (SC/OBC/DNT प्रवर्गासाठी)
उत्पन्नाचा दाखला (OBC आणि EWS प्रवर्गासाठी — राजपत्रित अधिकाऱ्याने प्रमाणित केलेला)
आधार कार्ड
वयाचा पुरावा (जन्माचा दाखला किंवा १० वीचे बोर्ड सर्टिफिकेट)
बँक पासबुक (स्टायपेंड थेट खात्यात जमा होण्यासाठी / DBT साठी)
पासपोर्ट साईज फोटो
BPL/AAY रेशन कार्ड (उपलब्ध असल्यास)
ग्रामपंचायत प्रधान, सरपंच, नगरसेवक किंवा नोटरी यांनी दिलेला उत्पन्नाचा दाखला या योजनेसाठी ग्राह्य धरला जात नाही. अधिकृत महसूल अधिकाऱ्याचाच दाखला जोडावा.
प्रशिक्षणाचे प्रकार (Types of Training Programs)
pm daksh yojana योजनेअंतर्गत प्रामुख्याने ४ प्रकारच्या ट्रेनिंग प्रोग्राम्सचे आयोजन केले जाते.
अल्पमुदतीचे प्रशिक्षण (Short Term Training)
हे प्रशिक्षण प्रामुख्याने रोजगार आणि स्वयंरोजगारावर केंद्रित असते. हे कोर्सेस ३ ते ५ महिन्यांचे असतात.
उदा. टेलरिंग (शिंपीकाम), फर्निचर मेकिंग, फूड प्रोसेसिंग, ब्युटीशियन, इलेक्ट्रिशियन, प्लंबर इत्यादी.
अपस्किलिंग / री-स्किलिंग (Upskilling / Reskilling)
जे तरुण किंवा कारागीर आधीपासूनच एखादे काम करत आहेत, परंतु त्यांना नवीन तंत्रज्ञान शिकायचे आहे, त्यांच्यासाठी हा कोर्स असतो. हा कोर्स सामान्यतः ३२ ते ८० तासांचा असतो.
उद्यमिता विकास कार्यक्रम (Entrepreneurship Development Program – EDP)
ज्या तरुणांना स्वतःचा उद्योग किंवा व्यवसाय सुरू करायचा आहे, त्यांना व्यावसायिक व्यवस्थापन, बाजारपेठ आणि सरकारी कर्ज योजनांबद्दल मार्गदर्शन करण्यासाठी हा १० ते १५ दिवसांचा विशेष कार्यक्रम चालवला जातो.
दीर्घकालीन प्रशिक्षण (Long Term Training)
हे कोर्सेस ६ महिने ते १ वर्षाचे असतात. यामध्ये तंत्रज्ञान, डिजिटल स्किल्स आणि इंडस्ट्री आधारित प्रगत कोर्सेसचा समावेश होतो, ज्यांना मार्केटमध्ये मोठी मागणी आहे.
पीएम दक्ष योजनेसाठी ऑनलाईन अर्ज कसा करावा?
pm daksh yojana योजनेचा लाभ घेण्यासाठी तुम्ही घरबसल्या मोबाईल किंवा कॉम्प्युटरवरून ऑनलाईन अर्ज करू शकता.
१: सर्वात आधी पीएम दक्षच्या अधिकृत संकेतस्थळाला pmdaksh.dosje.gov.in भेट द्या किंवा गुगल प्ले स्टोअरवरून PM-DAKSH App डाऊनलोड करा.
२: होमपेजवर “Register as Candidate” या पर्यायावर क्लिक करा.
३: तुमचा मोबाईल नंबर टाका. तुमच्या आधारशी लिंक असलेल्या नंबरवर एक OTP येईल, तो टाकून पडताळणी (Verify) करा.
४: तुमची वैयक्तिक माहिती भरा आणि तुमचा प्रवर्ग (SC/OBC/EWS/DNT) निवडून संबंधित कागदपत्रे अपलोड करा.
५: तुम्हाला ज्या कोर्समध्ये रस आहे तो कोर्स, जवळचे प्रशिक्षण केंद्र (Training Institute) आणि राज्य निवडा.
६: संपूर्ण फॉर्म व्यवस्थित तपासून Submit करा. तुमची निवड झाल्यास तुम्हाला SMS किंवा ईमेलद्वारे कळवले जाईल.
pm daksh yojana या योजनेत विद्यार्थ्यांची हजेरी घेण्यासाठी AI-आधारित फेस स्कॅनिंग (Face Scanning) तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो. त्यामुळे प्रशिक्षण काळात रेग्युलर राहणे आवश्यक आहे.
पीएम दक्ष योजना आणि पीएम विश्वकर्मा योजना — मुख्य फरक
बऱ्याच तरुणांमध्ये या दोन योजनांबाबत संभ्रम असतो. खालील तक्त्यावरून तुम्हाला यातील फरक स्पष्ट होईल:
वैशिष्ट्ये
पीएम दक्ष योजना
पीएम विश्वकर्मा योजना
मंत्रालय
सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय
सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग मंत्रालय (MSME)
लक्ष्यित गट
SC, OBC, EWS, DNT प्रवर्गातील तरुण
१८ पारंपारिक कारागीर आणि शिल्पकार (सुतार, सोनार इ.)
वयोमर्यादा
१८ ते ४५ वर्षे
१८ वर्षांपेक्षा जास्त
स्टायपेंड
₹१,००० ते ₹१,५०० प्रतिमहिना
₹५०० प्रतिदिन (ट्रेनिंग कालावधीत)
कर्ज सुविधा
व्यवसायासाठी संस्थात्मक कर्ज
₹३ लाखांपर्यंत टप्प्याटप्प्याने कर्ज (५% व्याज)
मुख्य भर
आधुनिक कौशल्ये आणि नोकरी
पारंपारिक व्यवसाय आणि टूलकिट प्रोत्साहन
योजनेची कामगिरी आणि यश (२०२६ पर्यंत)
गेल्या काही वर्षांत म्हणजेच २०२३-२४ पर्यंत १,८७,३०५ पेक्षा जास्त लाभार्थ्यांना यशस्वीरित्या प्रशिक्षित करण्यात आले आहे.
२०२१ ते २०२६ या पाच वर्षांच्या कालावधीसाठी सरकारने ₹४५०.२५ कोटींचा निधी मंजूर केला होता.
प्रशिक्षण संस्थांसाठी ७०% प्लेसमेंट अनिवार्य केल्यामुळे ग्रामीण भागातील हजारो तरुणांना थेट नामांकित कंपन्यांमध्ये नोकऱ्या मिळाल्या आहेत.
२०२६ च्या ताज्या PIB अहवालानुसार, या योजनेमुळे महिला आणि वंचित घटकांमधील आत्मविश्वास वाढला असून त्यांना समाजात एक नवी ओळख मिळाली आहे.
अधिकृत स्त्रोत आणि लिंक्स
अधिकृत पोर्टल: pmdaksh.dosje.gov.in
मंत्रालय: सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय, भारत सरकार
संदर्भ: PIB PRID 2223175 (४ फेब्रुवारी २०२६)
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
pm daksh yojana योजनेचा फॉर्म कोण भरू शकते?
१८ ते ४५ वर्षे वयोगटातील अनुसूचित जाती (SC), इतर मागासवर्गीय (OBC), आर्थिकदृष्ट्या मागास (EWS), विमुक्त जाती (DNT) आणि देशातील सर्व सफाई कर्मचारी या योजनेसाठी पात्र आहेत.
pm daksh yojana योजनेत किती स्टायपेंड मिळतो?
SC आणि सफाई कर्मचाऱ्यांना ₹१,५०० प्रतिमहिना, तर OBC/EWS/DNT उमेदवारांना ₹१,००० प्रतिमहिना स्टायपेंड मिळतो. ही रक्कम थेट बँक खात्यात (DBT द्वारे) जमा होते.
प्रशिक्षणासाठी काही फी भरावी लागते का?
नाही, हे प्रशिक्षण पूर्णपणे मोफत आहे. प्रशिक्षणाचा १००% खर्च केंद्र सरकार उचलते.
OBC प्रवर्गासाठी उत्पन्नाची मर्यादा काय आहे?
OBC प्रवर्गातील उमेदवारांच्या कुटुंबाचे वार्षिक उत्पन्न ₹३ लाखांपेक्षा कमी असावे. तसेच EWS साठी ही मर्यादा ₹१ लाख आहे.
SC प्रवर्गासाठी उत्पन्नाची अट आहे का?
नाही, अनुसूचित जाती (SC), विमुक्त जमाती (DNT) आणि सफाई कर्मचाऱ्यांसाठी कोणतीही उत्पन्नाची मर्यादा ठेवण्यात आलेली नाही.
निवासी (Residential) कोर्समध्ये सुद्धा स्टायपेंड मिळतो का?
नाही. निवासी कोर्समध्ये राहणे आणि खाणे विनामूल्य असते, त्यामुळे वेगळा मासिक स्टायपेंड दिला जात नाही. मात्र, सफाई मित्रांना प्रतिमहिना ₹५०० वेगळे दिले जातात.
पीएम दक्ष आणि पीएम कौशल विकास योजना (PMKVY) यामध्ये काय फरक आहे?
pm daksh yojana ही केवळ विशिष्ट मागास प्रवर्गासाठी (SC/OBC/EWS) सामाजिक न्याय मंत्रालयामार्फत चालवली जाते. तर पीएम कौशल विकास योजना (PMKVY) ही कौशल्य विकास मंत्रालयाची योजना असून ती सर्व प्रवर्गातील नागरिकांसाठी खुली आहे.
उपलब्ध क्षेत्रांची यादी (Sectors)
pm daksh yojana प्रामुख्याने खालील क्षेत्रांशी संबंधित तांत्रिक आणि व्यावसायिक प्रशिक्षण दिले जाते.
टेक्नॉलॉजी आणि आयटी (IT & Electronics): कॉम्प्युटर ऑपरेटर, डेटा एन्ट्री, मोबाईल आणि लॅपटॉप रिपेअरिंग, डोमेस्टिक डेटा एन्ट्री ऑपरेटर, इलेक्ट्रिशियन.
टेक्सटाईल आणि फॅशन (Apparel & Fashion): सेल्फ एम्प्लॉईड टेलर (शिंपीकाम), फॅशन डिझायनिंग, जुटी आणि बॅग मेकिंग, ब्युटी पार्लर आणि वेलनेस.
हँडिक्राफ्ट आणि फर्निचर (Handicrafts & Furniture): लाकडी फर्निचर बनवणे, बांबूच्या वस्तू तयार करणे, खेळणी निर्मिती.
अन्न प्रक्रिया (Food Processing): बेकरी आणि कन्फेक्शनरी, जॅम-जेली-लोणचे बनवणे, अन्न साठवणूक आणि पॅकेजिंग.
आरोग्य सेवा (Healthcare): जनरल ड्युटी असिस्टंट (GDA), होम हेल्थ एड, नर्सिंग केअर असिस्टंट (रुग्णालयांमध्ये मदतनीस म्हणून काम करण्यासाठी).
शैक्षणिक पात्रतेनुसार कोर्सेस
तुम्ही तुमच्या शिक्षणानुसार खालील कोर्सेस निवडू शकता.
८ वी किंवा १० वी उत्तीर्ण उमेदवारांसाठी (अल्पमुदतीचे कोर्सेस):
असिस्टंट ब्युटी थेरपिस्ट
डोमेस्टिक डेटा एन्ट्री ऑपरेटर
टेलरिंग (Self Employed Tailor)
इलेक्ट्रिशियन किंवा वेल्डर (Assistant)
फूड प्रोसेसिंग वर्कर
१२ वी उत्तीर्ण उमेदवारांसाठी (दीर्घकालीन आणि तांत्रिक कोर्सेस):
कॉम्प्युटर हार्डवेअर आणि नेटवर्किंग
डिजिटल मार्केटिंग एक्झिक्युटिव्ह
मेडिकल लॅब टेक्निशियन (आसिस्टंट)
अकाउंटिंग ॲप्स (Tally, GST इ.)
पदवीधर (Graduates/Diploma) उमेदवारांसाठी:
प्रगत आयटी कोर्सेस (Advanced IT Skills)
बिझनेस मॅनेजमेंट आणि आंत्रप्रेन्योरशिप (EDP)
ज्युनियर सॉफ्टवेअर डेव्हलपर
कोर्सचा कालावधी आणि उपस्थिती
अल्पमुदतीचे कोर्सेस (Short Term): हे साधारणपणे २ ते ५ महिने (२०० ते ६०० तास) चालतात.
दीर्घकालीन कोर्सेस (Long Term): हे ६ महिने ते १ वर्ष (६०० तासांपेक्षा जास्त) चालतात.
नियम: कोर्स पूर्ण करून प्रमाणपत्र आणि स्टायपेंड मिळवण्यासाठी ८०% बायोमेट्रिक किंवा फेस-स्कॅन उपस्थिती असणे अनिवार्य आहे.
pm daksh yojana या योजनेअंतर्गत दिले जाणारे प्रशिक्षण कोणत्याही साध्या किंवा अनधिकृत संस्थेत होत नाही. केंद्र सरकारने यासाठी अत्यंत नामांकित सरकारी आणि मान्यताप्राप्त संस्थांची निवड केली आहे, जेणेकरून विद्यार्थ्यांना उच्च दर्जाचे शिक्षण मिळेल.
प्रशिक्षण देणाऱ्या मुख्य संस्था (Training Institutes)
pm daksh yojana या योजनेमध्ये प्रामुख्याने खालील ४ सरकारी महामंडळांच्या अंतर्गत येणाऱ्या संस्थांद्वारे प्रशिक्षण दिले जाते.
NSFDC (अनुसूचित जाती वित्त आणि विकास महामंडळ)
NBCFDC (राष्ट्रीय मागासवर्गीय वित्त आणि विकास महामंडळ)
NSKFDC (राष्ट्रीय सफाई कर्मचारी वित्त आणि विकास महामंडळ)
कौशल्य विकास मंत्रालयाच्या मान्यताप्राप्त संस्था: जसे की NSDC (National Skill Development Corporation) ची अधिकृत ट्रेनिंग सेंटर्स आणि सरकारी ITI (Industrial Training Institutes).
याशिवाय, देशातील नामांकित सरकारी विद्यापीठे आणि नामांकित खाजगी क्षेत्रातील कंपन्यांच्या ट्रेनिंग सेंटर्समध्येही हे प्रशिक्षण आयोजित केले जाते.
प्रशिक्षण नक्की कोठे होते?
pm daksh yojana योजनेची केंद्रे संपूर्ण भारतात आणि महाराष्ट्रातील जवळपास सर्वच प्रमुख जिल्ह्यांमध्ये उपलब्ध आहेत. प्रशिक्षण कोठे घ्यायचे, हे निवडण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य उमेदवाराला असते.
ऑनलाईन निवड: जेव्हा तुम्ही पीएम दक्ष पोर्टलवर अर्ज करता, तेव्हा तुम्हाला तुमचे राज्य (Maharashtra) आणि तुमचा जिल्हा निवडण्याचा पर्याय मिळतो.
केंद्रांची निवड: जिल्हा निवडल्यानंतर, तुमच्या जिल्ह्यात किंवा जवळच्या शहरात जेवढी केंद्रे (Training Centers) आणि जे कोर्सेस उपलब्ध आहेत, त्यांची यादी स्क्रीनवर दिसते. तुम्ही तुमच्या घराच्या जवळचे केंद्र निवडू शकता.
निवासी व्यवस्था (Residential Centers): जर तुमच्या आवडीचा कोर्स तुमच्या जिल्ह्यात नसेल, तर तुम्ही दुसऱ्या जिल्ह्यातील ‘निवासी केंद्र’ (Residential Center) निवडू शकता. तिथे तुम्हाला राहण्याची आणि जेवणाची सोय मोफत दिली जाते.
तुमच्या जवळील प्रशिक्षण केंद्र कसे शोधायचे?
तुम्ही अर्ज करण्यापूर्वी देखील अधिकृत संकेतस्थळावर जाऊन केंद्र शोधू शकता:
१. pmdaksh.dosje.gov.in या पोर्टलवर जा.
२. तिथे ‘Training Institutes’ किंवा ‘Find Training Center’ या पर्यायावर क्लिक करा.
३. तुमचे राज्य आणि जिल्हा निवडा. त्यानंतर तुम्हाला तिथल्या अधिकृत संस्थांचे पत्ते आणि संपर्क क्रमांक मिळतील.
वयोगट (Age Limit)
किमान वय: १८ वर्षे पूर्ण असावे.
कमाल वय: ४५ वर्षे (काही विशेष कोर्सेसमध्ये वयाची अट त्या संस्थेनुसार बदलू शकते, परंतु सामान्यतः ४५ वर्षांपर्यंतचे सर्व नागरिक अर्ज करू शकतात).
लक्ष्यित वर्ग (Target Groups) आणि विशेष सवलती
pm daksh yojana या योजनेचा लाभ खालील ५ मुख्य प्रवर्गांना मिळतो आणि त्यांच्यासाठी नियमात काही सवलती आहेत.
अनुसूचित जाती (SC)
सवलत: या प्रवर्गातील उमेदवारांसाठी उत्पन्नाची कोणतीही अट नाही. तुमचे कौटुंबिक उत्पन्न कितीही असले तरी तुम्ही अर्ज करू शकता.
स्टायपेंड: नॉन-रेजिडेंशियल कोर्ससाठी ₹१,५०० प्रतिमहिना दिला जातो.
इतर मागासवर्गीय (OBC)
अट/सवलत: कुटुंबाचे वार्षिक उत्पन्न ₹३ लाखांपेक्षा कमी असणे आवश्यक आहे.
स्टायपेंड: यांना ₹१,००० प्रतिमहिना स्टायपेंड दिला जातो.
आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक (EWS)
अट/सवलत: कुटुंबाचे वार्षिक उत्पन्न ₹१ लाखांपेक्षा कमी असावे.
स्टायपेंड: यांना सुद्धा ₹१,००० प्रतिमहिना स्टायपेंड मिळतो.
विमुक्त व भटक्या जमाती (DNT – De-notified, Nomadic and Semi-Nomadic Tribes)
सवलत: या प्रवर्गातील उमेदवारांसाठी उत्पन्नाची कोणतीही मर्यादा नाही.
स्टायपेंड: यांना ₹१,००० प्रतिमहिना स्टायपेंड दिला जातो.
सफाई कर्मचारी आणि त्यांचे आश्रित (त्यांची मुले/कुटुंब)
यामध्ये कचरा वेचक, मॅन्युअल स्कॅव्हेंजर्स आणि सफाई कामगारांचा समावेश होतो.
सवलत: यांच्यासाठी उत्पन्नाची आणि जातीची कोणतीही अट नाही. कोणत्याही जातीचे सफाई कर्मचारी यात अर्ज करू शकतात.
स्टायपेंड: यांना ₹१,५०० प्रतिमहिना स्टायपेंड मिळतो. निवासी कोर्स असल्यास ‘सफाई मित्रांना’ ₹५०० प्रतिमहिना अतिरिक्त भत्ता मिळतो.
महिलांसाठी विशेष सवलत
pm daksh yojana या योजनेत महिला सक्षमीकरणावर विशेष भर दिला गेला आहे. अनेक प्रशिक्षण केंद्रांवर महिलांसाठी जागा राखीव असतात आणि त्यांच्यासाठी टेलरिंग, ब्युटी पार्लर, फूड प्रोसेसिंग यांसारखे विशेष कोर्सेस मोफत उपलब्ध करून दिले जातात, जेणेकरून त्या घरबसल्या स्वतःचा व्यवसाय सुरू करू शकतील.
नोकरी आणि प्लेसमेंट प्रक्रिया (Placement Guarantee)
प्रशिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर उमेदवारांना तात्काळ रोजगार मिळावा यासाठी सरकारने कडक नियम बनवले आहेत.
७०% प्लेसमेंटचे बंधन: ज्या संस्था उमेदवारांना प्रशिक्षण देतात, त्यांच्यावर कमीत कमी ७०% पात्र विद्यार्थ्यांना नोकरी (Placement) मिळवून देणे बंधनकारक आहे. जर संस्थेने असे केले नाही, तर सरकार त्यांना पुढील कामाचे कंत्राट देत नाही.
रोजगार मेळावे (Job Fairs): प्रशिक्षण पूर्ण झाल्यावर संस्थांद्वारे विशेष रोजगार मेळावे आयोजित केले जातात. यामध्ये नामांकित खाजगी कंपन्या, हॉस्पिटल्स, आयटी कंपन्या आणि गारमेंट इंडस्ट्रीजचे प्रतिनिधी येतात आणि उमेदवारांची थेट मुलाखत घेऊन त्यांना नोकरी देतात.
अपेक्षित पगार: सुरुवातीला उमेदवाराच्या कौशल्यानुसार आणि कोर्सनुसार ₹१२,००० ते ₹२५,००० प्रतिमहिना किंवा त्याहून अधिक पगाराची नोकरी मिळू शकते.
स्वतःचा व्यवसाय सुरू करण्यासाठी कर्ज सुविधा (Business Loan Facility)
जर एखाद्या तरुणाला नोकरी करायची नसेल आणि स्वतःचा व्यवसाय (उदा. ब्युटी पार्लर, टेलरिंग शॉप, मोबाईल रिपेअरिंग सेंटर, किंवा खाद्यपदार्थांचा उद्योग) सुरू करायचा असेल, तर सरकार त्यासाठी आर्थिक मदत करते.
रियायती दरात कर्ज (Subsidized Loans): पीएम दक्ष योजनेशी जोडलेली सरकारी महामंडळे (NSFDC, NBCFDC, NSKFDC) अत्यंत कमी व्याजदरात व्यवसायासाठी कर्ज उपलब्ध करून देतात.
कर्जाची रक्कम: व्यवसायाच्या स्वरूपानुसार ₹५०,००通 ते ₹५ लाखांपर्यंत (किंवा त्याहून अधिक) कर्ज मिळू शकते.
या कर्जाचा व्याजदर सामान्य बँकांच्या तुलनेत खूपच कमी असतो आणि महिला व अत्यंत मागास प्रवर्गातील उमेदवारांना यामध्ये विशेष सबसिडी (सवलत) सुद्धा मिळते.
सरकारी प्रमाणपत्र (Government Certification)
कोर्स यशस्वीरित्या पूर्ण केल्यानंतर उमेदवारांना NSDC (National Skill Development Corporation) आणि संबंधित मंत्रालयाचे अधिकृत प्रमाणपत्र दिले जाते. हे प्रमाणपत्र संपूर्ण भारतात आणि परदेशातही नोकरीसाठी वैध मानले जाते.
थोडक्यात सांगायचे तर, पीएम दक्ष योजना ही केवळ ‘शिका’ असे सांगत नाही, तर ‘शिका, स्टायपेंड मिळवा, प्रमाणपत्र घ्या आणि नोकरी किंवा व्यवसायात स्थिरावण्यासाठी मदत मिळवा’ अशी संपूर्ण साखळी आहे.
pm daksh yojana ऑनलाईन अर्ज करण्याची सोपी पद्धत
तुम्ही तुमच्या मोबाईलवरून किंवा कॉम्प्युटरवरून खालीलप्रमाणे अर्ज करू शकता:
नोंदणी (Registration)
सर्वात आधी पीएम दक्षच्या अधिकृत संकेतस्थळाला pmdaksh.dosje.gov.in भेट द्या किंवा गुगल प्ले स्टोअरवरून PM-DAKSH Mobile App डाऊनलोड करा.
होमपेजवर “Register as Candidate” (उमेदवार नोंदणी) या पर्यायावर क्लिक करा.
तुमचा चालू मोबाईल नंबर टाका आणि त्यावर आलेला OTP प्रविष्ट करून नंबर पडताळणी (Verify) करा.
प्रोफाईल तयार करणे (Profile Creation)
वैयक्तिक माहिती: तुमचे पूर्ण नाव, जन्मतारीख, पत्ता आणि शैक्षणिक पात्रता (उदा. ८ वी, १० वी, १२ वी) अचूक भरा.
प्रवर्ग निवड: तुमचा अचूक प्रवर्ग निवडा (SC / OBC / EWS / DNT किंवा सफाई कर्मचारी).
कागदपत्रे अपलोड करणे (Document Upload)
तुमचे कागदपत्रे स्कॅन करून किंवा स्पष्ट फोटो काढून अपलोड करा:
जातीचा दाखला (लागू असल्यास)
उत्पन्नाचा दाखला (OBC आणि EWS साठी – अधिकृत महसूल अधिकाऱ्याचा)
बँकेचे पासबुक किंवा कॅन्सल चेक (स्टायपेंड जमा होण्यासाठी)
पासपोर्ट साईज फोटो
कोर्स आणि केंद्राची निवड (Course & Center Selection)
आता तुम्हाला ज्या क्षेत्रात प्रशिक्षण घ्यायचे आहे तो कोर्स निवडा.
त्यानंतर तुमच्या राज्यातील आणि जिल्ह्यातील उपलब्ध प्रशिक्षण संस्था (Training Institute) निवडा. तुम्ही तुमच्या सोयीनुसार निवासी (राहण्याच्या सुविधेसह) किंवा नॉन-रेजिडेंशियल केंद्र निवडू शकता.
शेवटी फॉर्म पूर्ण तपासून Submit करा.
फॉर्म भरल्यानंतर काय होते? (निवड प्रक्रिया)
कागदपत्रांची छाननी: तुम्ही अर्ज केल्यानंतर, संबंधित प्रशिक्षण संस्था आणि सरकारी महामंडळ तुमच्या कागदपत्रांची तपासणी करते.
निवड यादी (Merit/Selection List): उपलब्ध जागा आणि पात्रतेनुसार उमेदवारांची निवड केली जाते. निवड झालेल्या विद्यार्थ्यांना त्यांच्या मोबाईलवर SMS आणि ईमेलद्वारे कळवले जाते.
प्रशिक्षण सुरू होणे: निवड झाल्यानंतर तुम्हाला ठराविक तारखेला संबंधित प्रशिक्षण केंद्रावर हजर राहावे लागते.
‘फेस स्कॅनिंग’ (Face Scanning) हजेरीचा नियम
प्रशिक्षण सुरू झाल्यावर दररोज विद्यार्थ्यांची उपस्थिती AI-आधारित फेस स्कॅनिंग ॲपद्वारे घेतली जाते. स्टायपेंड आणि सरकारी प्रमाणपत्र मिळवण्यासाठी पूर्ण कोर्स दरम्यान ८०% उपस्थिती असणे सक्तीचे आहे, त्यामुळे प्रशिक्षणाला नियमित जाणे गरजेचे आहे.
प्रशिक्षण संस्थांचे वर्गीकरण
तुम्हाला खालील तीन प्रकारच्या संस्थांमध्ये प्रशिक्षण घेण्याची संधी मिळते.
सरकारी स्वायत्त संस्था (Government Institutes): यामध्ये केंद्रीय आणि राज्य पातळीवरील नामांकित संस्था जसे की ITI (औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था), CIPET (सेंट्रल इन्स्टिट्यूट ऑफ पेट्रोकेमिकल्स इंजिनिअरिंग), आणि विविध सरकारी तंत्रनिकेतन (Polytechnics) यांचा समावेश होतो.