मुख्यमंत्री शाश्वत कृषी सिंचन योजना (mukhyamantri shashwat krushi sincha yojana) महाराष्ट्र राज्यात शेती हा मुख्य व्यवसाय असून राज्यातील जवळपास ५५% लोकसंख्या शेतीवर थेट अवलंबून आहे. मात्र, राज्यातील एकूण २२५ लाख हेक्टर शेती क्षेत्रापैकी तब्बल ८०% क्षेत्र कोरडवाहू आहे. पावसाची अनियमितता, वारंवार पडणारा दुष्काळ आणि पाणीटंचाई यामुळे शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नात मोठे चढ-उतार होत असतात.
या समस्येवर शाश्वत उपाय म्हणून महाराष्ट्र शासनाने ‘मुख्यमंत्री शाश्वत कृषी सिंचन योजना (mukhyamantri shashwat krushi sincha yojana)’ सुरू केली आहे.
मुख्यमंत्री शाश्वत कृषी सिंचन योजना (mukhyamantri shashwat krushi sincha yojana) नेमकी काय आहे?
मुख्यमंत्री शाश्वत कृषी सिंचन योजना (mukhyamantri shashwat krushi sincha yojana) ही कृषी विभागामार्फत २०१९-२० पासून राबवली जात आहे. या योजनेचा मुख्य उद्देश शेतकऱ्यांना आधुनिक सिंचन सुविधा उपलब्ध करून देणे, पाण्याचा थेंब न थेंब कार्यक्षमतेने वापरणे आणि कोरडवाहू शेतीला सक्षम करणे हा आहे.
प्रमुख उद्दिष्ट: दुष्काळग्रस्त आणि आव्हानात्मक भागांतील शेतकऱ्यांना ठिबक, तुषार, शेततळे प्लास्टिक अस्तरीकरण आणि शेडनेट/हरितगृहासाठी आर्थिक अनुदान देऊन त्यांचे उत्पन्न वाढवणे.
मुख्यमंत्री शाश्वत कृषी सिंचन योजना (mukhyamantri shashwat krushi sincha yojana) योजनेची प्रमुख उद्दिष्टे
स्थैर्य प्रदान करणे: कोरडवाहू आणि पावसावर अवलंबून असलेल्या शेतीला सिंचनाची हमी देणे.
पाण्याचा बचतपूर्वक वापर: सूक्ष्म सिंचनाद्वारे (Micro-irrigation) कमी पाण्यात अधिक क्षेत्र ओलिताखाली आणणे.
उत्पादकतेत वाढ: आधुनिक तंत्रज्ञानाचा (हरितगृह, शेडनेट) वापर वाढवून पिकांची गुणवत्ता व उत्पादन सुधारणे.
आर्थिक पाठबळ: सिंचन साहित्य व उपकरणांवर भरीव अनुदान देऊन शेतकऱ्यांचा उत्पादन खर्च कमी करणे.
ही मुख्यमंत्री शाश्वत कृषी सिंचन योजना (mukhyamantri shashwat krushi sincha yojana) कोणत्या भागात राबवली जाते?
ही मुख्यमंत्री शाश्वत कृषी सिंचन योजना (mukhyamantri shashwat krushi sincha yojana)विशेषतः खालील संवेदनशील आणि गरजू भागात प्राधान्याने राबवली जाते:
राज्यातील १४९ अवर्षण प्रवण तालुके
आत्महत्याग्रस्त जिल्हे
नक्षलग्रस्त जिल्हे
विशेष प्राधान्य क्षेत्रे: विदर्भ, मराठवाडा आणि उत्तर महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्त भागांना या योजनेत प्राधान्य दिले जाते.
शेतकऱ्यांना होणारे प्रत्यक्ष फायदे
पाण्याची मोठी बचत: ठिबक व तुषार सिंचनामुळे पाण्याची नासाडी थांबते आणि खते थेट मुळांपर्यंत पोहोचतात.
शेततळ्यातील पाणी टिकून राहणे: प्लास्टिक अस्तरीकरणामुळे पाणी जमिनीत मुरून होणारी गळती थांबते, ज्यामुळे उन्हाळ्यातही पाणी उपलब्ध राहते.
संरक्षित शेती (Protected Farming): हरितगृह आणि शेडनेटमुळे कीड/रोगांपासून पिकांचे संरक्षण होते व भाजीपाला-फळपिकांचे वर्षभर उत्तम उत्पादन मिळते.
उत्पन्नात शाश्वत वाढ: दुष्काळाचा प्रभाव कमी होऊन शेती उत्पादनात सातत्य राहते.
अर्ज कसा करावा?
या मुख्यमंत्री शाश्वत कृषी सिंचन योजना (mukhyamantri shashwat krushi sincha yojana) चा लाभ घेण्यासाठी शेतकऱ्यांना महाडीबीटी (MahaDBT) शेतकरी योजनेच्या अधिकृत पोर्टलवर (mahadbt.maharashtra.gov.in) ऑनलाईन अर्ज करावा लागतो. अर्जासोबत ७/१२, ८-अ उतारा, आधार कार्ड आणि बँक पासबुकची प्रत जोडणे आवश्यक आहे.
योजनेची पात्रता (Eligibility Criteria)
निवासी: अर्जदार शेतकरी महाराष्ट्र राज्याचा रहिवासी असावा.
जमीन मालकी: शेतकऱ्याच्या नावावर शेतजमीन असणे आवश्यक असून ७/१२ आणि ८-अ उतारा सादर करणे अनिवार्य आहे.
क्षेत्र मर्यादा: सूक्ष्म सिंचन (ठिबक/तुषार) योजनेअंतर्गत प्रति लाभार्थी कमाल ५ हेक्टर क्षेत्रापर्यंत अनुदान देय असते.
वीज जोडणी व पाणी स्त्रोत: शेतात शाश्वत पाणी स्त्रोत (विहीर, कूपनलिका, नदी किंवा शेततळे) आणि ते पाणी उपसण्यासाठी पंप/वीज जोडणी असणे आवश्यक आहे.
पुनर्लाभ कालावधी: एकाच सर्वे नंबरवर किंवा घटकासाठी पूर्वी लाभ घेतला असल्यास ७ वर्षांनंतरच पुन्हा अर्ज करता येतो.
मुख्यमंत्री शाश्वत कृषी सिंचन योजना (mukhyamantri shashwat krushi sincha yojana) साठी लागणारे आवश्यक कागदपत्रे
१. आधार कार्ड (बँक खात्याशी लिंक असणे अनिवार्य)
२. ७/१२ आणि ८-अ उतारा (अद्ययावत)
३. अल्प / अत्यल्प भूधारक दाखला (अनुदानाचा ८०% लाभ घेण्यासाठी)
४. जातीचा दाखला (अनुसूचित जाती / अनुसूचित जमाती प्रवर्गातील शेतकऱ्यांसाठी)
५. बँक पासबुकची प्रत (Aadhaar Seeded Account)
६. वीज बिल / जोडणी दाखला
७. जीएसटी बिल आणि खरेदी पावती (पूर्वसंमती मिळाल्यानंतर अधिकृत विक्रेत्याकडून साहित्य खरेदी केल्यावर)
ऑनलाईन अर्ज प्रक्रिया (Step-by-Step Application Process)
ही संपूर्ण अर्ज प्रक्रिया MahaDBT शेतकरी पोर्टल वरून ऑनलाईन पद्धतीने पार पाडली जाते:
नोंदणी (Registration):
mahadbt.maharashtra.gov.in या अधिकृत संकेतस्थळाला भेट द्या.
‘नवीन अर्जदार नोंदणी’ वर क्लिक करून आधार क्रमांकाद्वारे OTP/बायोमेट्रिक प्रमाणीकरण करा.
प्रोफाईल पूर्ण करा:
लॉगिन केल्यानंतर वैयक्तिक माहिती, पत्ता, शेतजमिनीचा तपशील (खाता क्रमांक, गट क्रमांक) भरा.
योजना निवडा:
‘सिंचन साधने आणि सुविधा’ (Irrigation Equipment and Facilities) या घटकाअंतर्गत मुख्यमंत्री शाश्वत कृषी सिंचन योजना निवडा.
तुम्हाला ज्या घटकासाठी अर्ज करायचा आहे (उदा. ठिबक, तुषार किंवा शेततळे अस्तरीकरण) तो निवडून अर्ज सबमिट करा.
पूर्वसंमती (Prior Approval):
अर्जाची छाननी झाल्यानंतर कृषी विभागाकडून तुम्हाला ऑनलाईन पूर्वसंमती पत्र (Pre-sanction letter) प्राप्त होते.
साहित्य खरेदी व बिल अपलोड:
पूर्वसंमती मिळाल्यानंतर ३० दिवसांच्या आत शासनमान्य/अधिकृत विक्रेत्याकडून साहित्य खरेदी करून त्याचे मूळ जीएसटी बिल, वॉरंटी कार्ड आणि फोटो पोर्टलवर अपलोड करा.
स्थळ पाहणी व अनुदान वितरण (Mokey/Geo-tagging):
कृषी सहाय्यक/अधिकारी प्रत्यक्ष शेतावर येऊन साहित्याची पाहणी व जिओ-टॅगिंग करतात.
सर्व माहिती अचूक आढळल्यास अनुदानाची रक्कम थेट शेतकऱ्याच्या बँक खात्यात (DBT द्वारे) वर्ग केली जाते.
वैयक्तिक शेततळे घटकांसाठीचे विशिष्ट निकष (Farm Pond Details)
शेततळे खोदकामासाठी या मुख्यमंत्री शाश्वत कृषी सिंचन योजना (mukhyamantri shashwat krushi sincha yojana) अंतर्गत आकाराच्या मर्यादेनुसार थेट अनुदान मिळते:
किमान जमीन: शेततळ्याचा लाभ घेण्यासाठी शेतकऱ्याच्या नावावर किमान ०.६० हेक्टर (सुमारे १.५ एकर) जमीन असणे आवश्यक आहे.
आकार आणि अनुदान:
शेततळ्याच्या आकारमानानुसार (उदा. १५×१५×३ मीटर ते ३४×३४×३ मीटर) ₹१८,६२१ ते कमाल ₹७५,००० पर्यंत अनुदान दिले जाते.
प्लास्टिक अस्तरीकरण: शेततळे पूर्ण झाल्यानंतर पाझर रोखण्यासाठी प्लास्टिक अस्तरीकरणासाठी स्वतंत्र अर्ज करता येतो, ज्यासाठी ५०% किंवा कमाल ₹७५,००० अतिरिक्त अनुदान मिळते.
मुख्यमंत्री शाश्वत कृषी सिंचन योजना (mukhyamantri shashwat krushi sincha yojana) नेच्या महत्त्वाच्या नियमावली व अटी
कालावधीची मर्यादा: पूर्वसंमती पत्र (Pre-sanction letter) मिळाल्यापासून ३ महिन्यांच्या आत काम किंवा खरेदी पूर्ण करणे बंधनकारक असते.
जिओ-टॅगिंग (Geo-Tagging): काम पूर्ण झाल्यानंतर कृषी सहाय्यक अधिकारी प्रत्यक्ष जागेवर येऊन फोटो आणि जिओ-टॅगिंग करतात. त्याशिवाय अनुदानाची रक्कम मंजूर होत नाही.
अधिकृत विक्रेता (Authorized Dealer): ठिबक किंवा तुषार सिंचनाचे साहित्य केवळ कृषी विभागाने मान्यता दिलेल्या GST नोंदणीकृत विक्रेत्याकडूनच खरेदी करावे लागते.
बँक खाते अनिवार्य: मुख्यमंत्री शाश्वत कृषी सिंचन योजना (mukhyamantri shashwat krushi sincha yojana) अनुदानाची रक्कम ही थेट DBT (Direct Benefit Transfer) द्वारे तुमच्या आधारशी लिंक असलेल्या बँक खात्यातच वर्ग केली जाते.
मदतीसाठी संपर्क आणि हेल्पलाइन
अर्जादरम्यान किंवा मुख्यमंत्री शाश्वत कृषी सिंचन योजना (mukhyamantri shashwat krushi sincha yojana) नेची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी करताना काही अडचण आल्यास तुम्ही खालील ठिकाणी संपर्क साधू शकता:
अधिकृत पोर्टल: mahadbt.maharashtra.gov.in
स्थानिक अधिकारी: तुमच्या गावातील कृषी सहाय्यक (Krishi Sahayak), मंडळ कृषी अधिकारी किंवा तालुका कृषी अधिकारी कार्यालय (TAO).
किसान कॉल सेंटर (Kisan Call Center): 1800-180-1551 (टोल-फ्री नंबर). अनुदानाची पूरक रचना (Supplementary Subsidy Rule)
केंद्राच्या ‘प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना’ (PMKSY / Per Drop More Crop) अंतर्गत ठिबक व तुषार सिंचनासाठी ५५% (अल्प/अत्यल्प भूधारक) आणि ४५% (इतर शेतकरी) अनुदान दिले जाते. मुख्यमंत्री शाश्वत कृषी सिंचन योजना (mukhyamantri shashwat krushi sincha yojana) योजनेद्वारे राज्य शासन अतिरिक्त पूरक अनुदान (Top-up Subsidy) देते:
अल्प व अत्यल्प भूधारक: ५५% (केंद्र) + २५% (राज्य) = एकूण ८०% अनुदान
इतर शेतकरी: ४५% (केंद्र) + ३०% (राज्य) = एकूण ७५% अनुदान
अर्जाची सद्यस्थिती आणि ट्रॅकिंग (Application Tracking)
MahaDBT पोर्टलवर अर्ज सादर केल्यानंतर अर्जाची स्थिती तपासण्यासाठी:
mahadbt.maharashtra.gov.in वर लॉगिन करा.
‘माझे अर्ज’ (My Applications) या पर्यायावर क्लिक करा.
तेथे अर्जाची स्थिती दर्शवली जाते:
In Process: अर्जाची छाननी सुरू आहे.
Approved / Pre-Sanctioned: पूर्वसंमती मिळाली आहे (आता खरेदी पावती व बिल अपलोड करा).
Rejected: अर्जात त्रुटी किंवा कागदपत्रे अपूर्ण आहेत (त्रुटीची दुरुस्ती करून पुन्हा सबमिट करता येते).
अर्ज करताना घ्यावयाची खबरदारी (Important Precautions)
आधार कार्ड जोडणी: आधार कार्ड बँक खात्याशी आणि मोबाईल नंबरशी NPCI Link/DBT Enabled असणे अत्यंत आवश्यक आहे.
साहित्य खरेदी: पूर्वसंमती पत्र मिळाल्याशिवाय बाजारातून कोणतेही साहित्य खरेदी करू नका; अन्यथा अनुदान मिळणार नाही.
जीएसटी बिल (GST Bill): बिलावर शेतकऱ्याचे नाव, ७/१२ वरील नाव, आधार नंबर आणि साहित्याचा सिरीअल नंबर स्पष्ट असावा.
योग्य कंपनीची निवड: कृषी विभागाने BIS/IS मानकांनुसार मान्यता दिलेल्या नोंदणीकृत कंपन्यांचेच ठिबक/तुषार संच खरेदी करावेत.
अनुदानाचा लाभ घेताना येणाऱ्या समस्या व उपाय
समस्या: MahaDBT पोर्टलवर OTP येत नाही
उपाय: तुमचा मोबाईल नंबर आधार कार्डशी लिंक असल्याचे तपासा. बायोमेट्रिक (अंगठ्याचा ठसा) वापरून CSC (महा-ई-सेवा) केंद्रावरून थेट लॉगिन करा.
समस्या: बँक खात्यात अनुदान जमा न होणे
उपाय: तुमचे बँक खाते Aadhaar Seeded / NPCI Mapping केलेले आहे का याची खात्री करा. केवळ बँक पासबुकला आधार जोडणे पुरेसे नसते, DBT सेवा सक्रिय असावी लागते.
समस्या: पूर्वसंमती पत्र वेळेत न मिळणे
उपाय: पोर्टलवर ‘लॉटरी’ लागल्यानंतर निश्चित कालावधीत कागदपत्रे अपलोड करा. मुदत संपल्यास अर्ज रद्द होऊन पुढील अर्जाला संधी दिली जाते.
मुख्यमंत्री शाश्वत कृषी सिंचन योजना (mukhyamantri shashwat krushi sincha yojana) योजनेच्या तांत्रिक अटी
ठिबक/तुषार नलिकांची गुणवत्ता: सर्व पाईप्स आणि उपकरणांवर ISI मार्क असणे अनिवार्य आहे.
विहीर किंवा कूपनलिका अंतर: वैयक्तिक शेततळे किंवा विहिरीचे अनुदान घेताना दोन पाणी स्त्रोतांमधील अंतराबाबतच्या भूजल विकास यंत्रणेच्या नियमांचे पालन करणे आवश्यक आहे.
प्लास्टिक अस्तरीकरण जाडी: शेततळ्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या प्लास्टिक फिल्मची जाडी (Micron) शासनाच्या निकषानुसार (किमान ५०० मायक्रॉन) असावी लागते.
योजनांचा एकत्रित लाभ (Scheme Stacking)
या मुख्यमंत्री शाश्वत कृषी सिंचन योजना (mukhyamantri shashwat krushi sincha yojana) योजनेचा फायदा घेणारे शेतकरी इतर संबंधित सरकारी योजनांशी त्याची जोड देऊ शकतात:
मागेल त्याला सौर कृषी पंप (KUSUM / Magel Tyala Solar): शेतात विजेची समस्या असल्यास सौर पॅनेल व पंप मिळवण्यासाठी अर्ज करू शकता.
फळबाग लागवड योजना: ठिबक सिंचनाची जोड देऊन भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजनेचा लाभ घेता येतो.
अनुदानाची वितरण पद्धत (Direct Benefit Transfer – DBT)
पारदर्शकता: मुख्यमंत्री शाश्वत कृषी सिंचन योजना (mukhyamantri shashwat krushi sincha yojana) योजनेत कोणताही मध्यस्थ नसून अनुदानाची पूर्ण रक्कम थेट शेतकऱ्याच्या बँक खात्यात (DBT) जमा केली जाते.
ई-रुपये / व्हॉउचर सुविधा: काही जिल्ह्यांत बँक खात्यावर रक्कम जमा होण्यासोबतच डीबीटीद्वारे थेट कंपनी/विक्रेत्याला देयक देण्याची सुविधा प्रायोगिक तत्त्वावर राबवली जाते.
अर्जात त्रुटी आल्यास काय करावे? (Application Rejection / Query Resolution)
जर तुमच्या अर्जात काही त्रुटी (Query) काढली गेली असेल, तर घाबरण्याचे कारण नाही:
SMS सूचना: अर्जात त्रुटी असल्यास कृषी विभागाकडून तुमच्या मोबाईलवर मेसेज येतो.
त्रुटी दुरुस्ती (Re-upload): MahaDBT पोर्टलवर लॉगिन करून ‘Re-upload Documents’ या पर्यायावर जाऊन विचारलेली योग्य कागदपत्रे ७ ते १५ दिवसांच्या आत पुन्हा अपलोड करा.
वेळ निघून गेल्यास अर्ज बाद होऊ शकतो, त्यामुळे वेळोवेळी अर्जाचे स्टेटस तपासणे गरजेचे आहे.
तक्रार किंवा मदतीसाठी संपर्क मार्ग
योजनेचा लाभ घेताना कृषी अधिकारी किंवा दुकानदाराकडून काही त्रास झाल्यास किंवा मार्गदर्शन हवे असल्यास:
वेबसाइट तक्रार कक्ष: MahaDBT पोर्टलवर ‘Grievance / Feedback’ विभागात ऑनलाईन तक्रार नोंदवू शकता.
जिल्हा अधीक्षक कृषी अधिकारी (SAO): तालुका पातळीवर प्रश्न न सुटल्यास थेट जिल्हा कृषी अधिकारी कार्यालयाशी संपर्क साधू शकता.
टोल-फ्री कृषी हेल्पलाइन: 1800-233-4000 (महाराष्ट्र शासन कृषी विभाग)
शेततळे अस्तरीकरण आणि ठिबकची योग्य सांगड
शेतात पाणी साठवून ते पिकांना देण्यापर्यंतची ही पद्धत अत्यंत प्रभावी ठरते:
पाण्याची नासाडी रोखणे: शेततळ्यात साठवलेले पाणी प्लास्टिक अस्तरीकरणामुळे (Lining) जमिनीत मुरून वाया जात नाही. उन्हाळ्यात जेव्हा विहिरीचे पाणी आटते, तेव्हा हे साठवलेले पाणी पिकांना जीवनदान देते.
ठिबकद्वारे थेट जोडणी: अस्तरीकरण केलेल्या शेततळ्याला सोलर पंप किंवा सबमर्सिबल पंप जोडून थेट ठिबक सिंचनाद्वारे (Drip System) पिकांना पाणी दिल्यास कमीत कमी पाण्यात जास्तीत जास्त क्षेत्र ओलिताखाली आणता येते.
पूर्वसंमतीनंतर काम पूर्ण करण्याचे टप्पे
पूर्वसंमती (Pre-sanction) मिळाल्यानंतर अनुदान मिळण्यापर्यंतची योग्य क्रमवारी खालीलप्रमाणे आहे:
पूर्वसंमती पत्र डाउनलोड करा:MahaDBT पोर्टलवरून.
पोर्टलवर लॉगिन करून तुमच्या नावाने आलेले Pre-sanction Letter डाउनलोड करा आणि त्याची प्रिंट काढून घ्या.
अधिकृत विक्रेत्याकडून साहित्य खरेदी:३० दिवसांच्या आत.
शासनाने मान्यता दिलेल्या/नोंदणीकृत डीलरकडून ISI मार्क असलेले ठिबक/तुषार संच खरेदी करा. सर्व साहित्याचे GST बिल आणि वॉरंटी कार्ड व्यवस्थित घ्या.
साहित्य उभारणी व जोडणी:शेतात प्रत्यक्ष काम.
खरेदी केलेले साहित्य शेतात योग्य प्रकारे बसवून घ्या. शेततळे अस्तरीकरणाचे काम असल्यास नियमानुसार मायक्रॉनच्या प्लास्टिक शीट अंथरून घ्या.
GST बिल व फोटो अपलोड करा:MahaDBT पोर्टलवर.
पोर्टलवर लॉगिन करून जीएसटी बिल, साहित्याचा सिरीअल नंबर आणि खरेदी पावतीची स्कॅन कॉपी अपलोड करा.
कृषी अधिकाऱ्यांची पाहणी व जिओ-टॅगिंग:स्थळ पाहणी.
कृषी सहाय्यक किंवा अधिकारी शेतावर येऊन साहित्याची पाहणी करतील आणि मोबाईल ॲपद्वारे Geo-tagging (अक्षांश-रेखांशासह फोटो) करतील.
लॉटरी निकाल आणि अर्जाची स्थिती तपासण्याची पद्धत
1.MahaDBT पोर्टलवर लॉगिन करा:
अधिकृत संकेतस्थळ mahadbt.maharashtra.gov.in वर जा. तुमचा User ID आणि Password किंवा आधार नंबर (OTP) वापरून शेतकरी प्रोफाइलमध्ये लॉगिन करा.
2.’माझे अर्ज’ (My Applications) पर्यायावर क्लिक करा:
मुख्य डॅशबोर्डवर डाव्या बाजूला किंवा मेनूमध्ये ‘माझे अर्ज’ (My Applications) किंवा ‘अर्ज केलेल्या बाबी’ हा पर्याय दिसेल, त्यावर क्लिक करा.
3.अर्जाची वर्गवारी निवडा:
तेथे तुम्हाला ३ ते ४ पर्याय दिसतील:
Under Scrutiny (छाननी अंतर्गत): अर्ज अजून प्रक्रियेत आहे.
Approved / Pre-Sanctioned (मंजूर / पूर्वसंमती): तुमच्या अर्जाची लॉटरीत निवड झाली आहे आणि पूर्वसंमती मिळाली आहे.
Rejected (नाकारलेले): कागदपत्रांच्या अभावामुळे किंवा त्रुटीमुळे अर्ज रद्द झाला आहे.
4.पूर्वसंमती पत्र डाउनलोड करा (निवड झाली असल्यास):
जर तुमची लॉटरीत निवड झाली असेल, तर ‘Approved’ टॅबमध्ये तुमच्या योजनेच्या नावापुढे ‘Download Pre-Sanction Letter’ चा पर्याय दिसेल. तेथून तुमचे पूर्वसंमती पत्र डाउनलोड करा.
प्लास्टिक शीटची जाडी आणि गुणवत्ता निकष
प्लास्टिकची जाडी (Thickness): अस्तरीकरणासाठी किमान ५०० मायक्रॉन (0.50 mm) जाडीची प्लास्टिक फिल्म/शीट वापरणे अनिवार्य आहे.
साहित्याचा प्रकार: ही फिल्म HDPE (High-Density Polyethylene) किंवा LLDPE (Linear Low-Density Polyethylene) प्रकारची असावी.
BIS / ISI मानके: प्लास्टिक शीट BIS (Bureau of Indian Standards) प्रमाणित म्हणजेच IS 15351 मानकांनुसार असावी.
UV Stabilization (उन्हापासून संरक्षण): प्लास्टिक उन्हात खराब होऊ नये म्हणून ते UV Stabilized (अतिनील किरणांपासून रक्षण करणारे) असणे अत्यंत आवश्यक आहे.
शेततळे अस्तरीकरणाचे इतर शासकीय नियम व अटी
शेततळ्याचा प्रकार: शेततळे आधीच योग्य आकाराचे खोदून पूर्ण केलेले असावे आणि त्याचे तट/बांध (Embankment) व्यवस्थित समतल (Leveled) केलेले असावे.
दगड व काटे काढणे: प्लास्टिक अंथरण्यापूर्वी शेततळ्याच्या तळाशी आणि बाजूंच्या उतारावरील बारीक दगड, काटे व टोकदार वस्तू पूर्णपणे काढून टाकाव्या लागतात, जेणेकरून प्लास्टिक फाटणार नाही.
एंकर ट्रेंच (Anchor Trench – कट मारणे):
प्लास्टिक शीट शेततळ्याच्या वरच्या कडेला निसटून खाली येऊ नये म्हणून शेततळ्याच्या चारही बाजूंना १ × १ फूट आकाराची चर (Trench) खोदावी लागते.
त्यात प्लास्टिक शीट दाबून त्यावर माती व दगड टाकून ते लॉक (Pack) करावे लागते.
जॉइंटिंग / वेल्डिंग (Welding): प्लास्टिक शीट जोडताना ती थर्मल/हॉट एअर वेल्डिंग (Hot Air Welding Machine) द्वारेच सांधलेली असावी, जेणेकरून सांध्यातून पाणी गळणार नाही.
अनुदानासाठी आवश्यक कागदपत्रे व चाचणी अहवाल
अस्तरीकरणाचे काम पूर्ण झाल्यानंतर अनुदान मिळवण्यासाठी महाडीबीटी पोर्टलवर खालील बाबी अपलोड कराव्या लागतात:
GST बिल व वॉरंटी कार्ड: मान्यताप्राप्त विक्रेत्याकडून खरेदी केलेले ५०० मायक्रॉन चा स्पष्ट उल्लेख असलेले जीएसटी बिल आणि कमित कमी ५ वर्षांचे वॉरंटी कार्ड.
BIS/IS टेस्ट रिपोर्ट (Test Certificate): ज्या कंपनीची प्लास्टिक शीट खरेदी केली आहे, त्या कंपनीचे अधिकृत IS 15351 चे टेस्ट सर्टिफिकेट.
जिओ-टॅगिंग (Geo-tagging): काम पूर्ण झाल्यानंतर कृषी सहाय्यक अधिकारी प्रत्यक्ष शेतावर येऊन अस्तरीकरण केलेल्या शेततळ्याचा जिओ-टॅग फोटो काढतात.
शेततळे प्लास्टिक अस्तरीकरणाचे आयुष्य वाढवण्यासाठी खास टिप्स
प्लास्टिक अस्तरीकरणासाठी अनुदान मिळाल्यानंतर त्याची योग्य काळजी घेतली तर हे शेततळे १० ते १५ वर्षे उत्तम स्थितीत राहू शकते:
कुंपण (Fencing): शेततळ्याच्या चारही बाजूंना तारेचे किंवा जाळीचे कुंपण घालणे अत्यंत गरजेचे आहे, जेणेकरून जनावरे, कुत्री किंवा रानडुकरे तळ्यात पडून प्लास्टिक फाडणार नाहीत.
गाळ साचू न देणे (Inlet Protection): पावसाचे पाणी शेततळ्यात येताना त्यासोबत माती आणि दगड येतात. यासाठी पाण्याच्या तोंडाशी (Inlet) सिल्ट ट्रॅप (गाळ साठवणीची चर) किंवा जाळी बसवावी, जेणेकरून प्लास्टिकवर दगड आदळून ते खराब होणार नाही.
उन्हापासून बचाव: उन्हाळ्यात शेततळ्यातील पाणी पातळी खूप खाली गेल्यास उघड्या पडणाऱ्या प्लास्टिकवर वाळलेली पालापाचोळा किंवा गवत टाकून अथवा शेडनेट लावून त्याचा अतिनील किरणांपासून (UV Rays) बचाव करता येतो.
शेततळ्यातील पाण्याचे व्यवस्थापन आणि मत्स्यपालन (Fish Farming)
शेततळे अस्तरीकरण केल्यानंतर शेतकरी या पाण्याचा दुहेरी वापर करून अतिरिक्त उत्पन्न मिळवू शकतात:
मत्स्यपालन जोडधंदा: अस्तरीकरण केलेल्या शेततळ्यात रोहू, कटला, मृगळ किंवा तिलपिया यांसारख्या माशांची पैदास करता येते. यामुळे सिंचनाच्या पाण्यासोबतच शेतकऱ्यांना अतिरिक्त आर्थिक उत्पन्न मिळते.
बाष्पीभवन रोखणे (Evaporation Control): उन्हाळ्यात शेततळ्यातील पाण्याचे वेगाने बाष्पीभवन होते. हे रोखण्यासाठी शेततळ्यावर शेडनेट घालणे किंवा बाजारात मिळणारे बायो-शेप्स / प्लॅस्टिक बॉल्स वापरणे फायदेशीर ठरते.
अनुदानाबाबत महत्त्वाचे स्पष्टीकरण
बँक खात्याची तपासणी: अनुदान मंजूर झाल्यानंतर ते खात्यात जमा न झाल्यास MahaDBT पोर्टलवरील ‘Payment Status’ विभागात जाऊन ट्रान्झॅक्शन आयडी (Transaction ID) तपासावा.
तक्रार किंवा शंका निरसन: योजनेच्या कोणत्याही टप्प्यावर काही अडचण आल्यास तुम्ही थेट तुमच्या तालुका कृषी अधिकारी (TAO) कार्यालयात जाऊन ‘कृषी पर्यवेक्षक’ किंवा ‘कृषी सहाय्यक’ यांच्याशी थेट संवाद साधू शकता.
शेडनेट आणि हरितगृहाचे प्रमुख तांत्रिक निकष
लोखंडी सांगाडा (GI Pipes): उभारणीसाठी वापरण्यात येणारे पाईप्स जी.आय. (Galvanized Iron) दर्जाचे असावेत, जेणेकरून गंज चढणार नाही आणि वादळ-वाऱ्यात ढासळणार नाहीत.
शेडनेटची टक्केवारी (Shading Percentage): पिकाच्या आवश्यकतेनुसार ३५%, ५०% किंवा ७५% सावली देणारे मानकीकृत (UV Stabilized) शेडनेट वापरावे लागते.
क्लायमेट कंट्रोल (Climate Control): हरितगृहात तापमान आणि आर्द्रता नियंत्रित करण्यासाठी फॅगर (Foggers), ड्रिप सिंचन आणि रोलिंग पडदे बसवणे अनिवार्य असते.
संरक्षित शेतीचे शेतकऱ्यांना होणारे थेट फायदे
उत्पादनात ३ ते ५ पट वाढ: उघड्या शेताच्या तुलनेत हरितगृह/शेडनेटमध्ये ३ ते ५ पट अधिक उत्पादन मिळते.
किडी व रोगांपासून पूर्ण संरक्षण: पिकांवर किडी व कीटकनाशकांचा प्रादुर्भाव अत्यंत कमी होतो, ज्यामुळे औषध फवारणीचा खर्च वाचतो.
ऑफ-सीझन पिकांचे उत्पादन: बाजारात ज्या वेळी भाजीपाल्याचे भाव सर्वाधिक असतात (उदा. उन्हाळ्यात), त्या वेळी शेडनेटमध्ये उत्पादन घेऊन जास्तीत जास्त नफा मिळवता येतो.
पाण्याची ७०% बचत: सूक्ष्म सिंचन आणि फॉगर्सच्या वापरामुळे पाण्याचा बाष्पीभवनाद्वारे होणारा ह्रास थांबतो.
तुषार सिंचन (Sprinkler) म्हणजे काय व त्याचे प्रकार
तुषार सिंचनामध्ये पाण्याचा दाब वापरून शेतात पावसासारखा फवारा पाडला जातो. या योजनेअंतर्गत मुख्यत्वे दोन प्रकारच्या तुषार सिंचन संचांसाठी अनुदान दिले जाते:
पोर्टेबल तुषार सिंचन (Portable Sprinkler): यातील एचडीपीई (HDPE) पाईप्स आणि तुषार नोझल्स (Nozzles) सहज एका भागातून दुसऱ्या भागात नेता येतात.
मायक्रो स्प्रिंकलर (Micro Sprinkler): भाजीपाला, फळबागा आणि नर्सरीसाठी अत्यंत लहान तुषार नोझल्स वापरले जातात, ज्यामुळे पाण्याचे बारीक तुषार तयार होतात.
तुषार सिंचन कोणत्या पिकांसाठी सर्वाधिक फायदेशीर आहे?
गिधाड / तृणधान्ये व गळित धान्य: हरभरा (चना), गहू, भुईमूग, सोयाबीन, मूग, उडीद.
चारा पिके: मेथी घास, बर्सीम व इतर चारा पिके.
भाजीपाला व इतर: कांदा, लसूण, पालेभाज्या.
तुषार सिंचनाचे प्रमुख फायदे
समतल नसलेल्या जमिनीसाठी योग्य: उतार किंवा चढ-उतार असलेल्या शेतातही तुषार सिंचनाने समान पाणी देता येते.
पाण्याची ३०% ते ४०% बचत: मोकळ्या पाण्याने (Sube/Flood Irrigation) भिजवण्यापेक्षा खूप कमी पाण्यात जास्त क्षेत्र भिजते.
मातीची धूप थांबते: पाण्याच्या संततधार फवाऱ्यामुळे जमिनीचा वरचा सुपीक थर वाहून जात नाही.
हवामानापासून संरक्षण: अत्यंत कडक ऊन किंवा धुक्याच्या वेळी तुषार सिंचन चालवल्यास पिकांचे तापमान नियंत्रित राहून नुकसान टळते.
तुषार सिंचन अनुदानासाठी लागणारी कागदपत्रे
अर्जाच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांवर खालील कागदपत्रे ऑनलाईन अपलोड करावी लागतात:
अ) सुरुवातीला अर्ज करताना (Application Stage):
१. ७/१२ उतारा (अद्ययावत व डिजिटल स्वाक्षरी असलेला)
२. ८-अ उतारा (एकत्रित जमीन धारणा दर्शवणारा)
३. अल्प / अत्यल्प भूधारक दाखला (८०% अनुदानाचा लाभ घेण्यासाठी – तलाठी स्वाक्षरीचा)
४. जातीचा दाखला (अनुसूचित जाती / जमाती प्रवर्गातील शेतकऱ्यांसाठी)
५. सामायिक जमीन असल्यास सहधारकांचे संमतीपत्र (Self-Declaration/Consent Form)
ब) पूर्वसंमती मिळाल्यानंतर (Post Pre-Sanction Stage):
६. अधिकृत विक्रेत्याचे प्रोफॉर्म इनव्हॉईस / कोटेशन (Quotation)
७. GST नोंदणीकृत विक्रेत्याचे मूळ बिल (GST Invoice) – साहित्याचा सिरीअल नंबर स्पष्ट असावा.
८. ISI/BIS चाचणी प्रमाणपत्र (Test Certificate) – साहित्यासोबत मिळणारे.
९. बँक पासबुकची प्रत (आधार कार्डशी लिंक असलेल्या खात्याची)
कोटेशन आणि बिल कसे अपलोड करावे?
लॉटरीमध्ये निवड होऊन पूर्वसंमती पत्र (Pre-sanction Letter) मिळाल्यानंतर तुम्हाला MahaDBT पोर्टलवर कागदपत्रे व बिल अपलोड करावे लागतात. त्याची पायरी-बाय-पायरी प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:
1.MahaDBT पोर्टलवर लॉगिन करा:
mahadbt.maharashtra.gov.in या अधिकृत संकेतस्थळावर जाऊन User ID-Password किंवा OTP द्वारे तुमच्या शेतकरी खात्यात लॉगिन करा.
2.’माझे अर्ज’ टॅबवर जा:
डॅशबोर्डवरील ‘माझे अर्ज’ (My Applications) या पर्यायावर क्लिक करा. तेथे ‘पूर्वसंमती मिळालेले घटक’ (Approved/Pre-Sanctioned) हा विभाग निवडा.
3.मोका पाहणी / कागदपत्रे अपलोड निवडा:पायरी ३.
तुषार सिंचन योजनेच्या समोरील ‘कागदपत्रे अपलोड करा’ (Upload Documents) किंवा ‘बिल अपलोड’ या बटनावर क्लिक करा.