स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) आपल्या देशात दिव्यांग व्यक्तींना समान संधी, हक्क आणि वैद्यकीय मदत पुरवण्यासाठी केंद्र सरकार निरंतर विविध योजना राबवत असते. अनेकदा सामान्य विमा कंपन्या दिव्यांगत्वाशी संबंधित वैद्यकीय खर्च, पुनर्वसन किंवा कृत्रिम अवयवांचा खर्च विम्यात समाविष्ट करत नाहीत. यामुळे दिव्यांग व्यक्ती आणि त्यांच्या कुटुंबावर मोठा आर्थिक ताण पडतो.
स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) काय आहे?
‘स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana)’ ही खास दिव्यांग बांधवांच्या वैद्यकीय गरजा लक्षात घेऊन तयार केलेली एक सर्वसमावेशक आरोग्य विमा योजना आहे. ही योजना २०१४ मध्ये सुरू झाली असून, वेळोवेळी यात आवश्यक ते बदल करून ती अधिक सक्षम करण्यात आली आहे.
सामान्यत: खाजगी विमा कंपन्या दिव्यांग व्यक्तींना आरोग्य विमा देताना अनेक अटी व शर्ती घालतात किंवा प्रीमियम दर खूप जास्त ठेवतात. परंतु, स्वावलंबन योजनेअंतर्गत देशातील सर्व २१ प्रकारच्या दिव्यांगांना अगदी नाममात्र खर्चात (किंवा मोफत) दरवर्षी ₹२ लाखांपर्यंतचे आरोग्य संरक्षण (Health Coverage) दिले जाते.
स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) योजनेची मुख्य वैशिष्ट्ये आणि फायदे
स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) योजनेचे प्रमुख फायदे खालीलप्रमाणे आहेत:
मोठे आरोग्य संरक्षण (₹२ लाख/वर्ष): योजनेअंतर्गत पात्र दिव्यांग व्यक्तीला आणि त्यांच्या कुटुंबाला वर्षाला २ लाख रुपयांपर्यंतचा वैद्यकीय खर्च विमा कंपनीकडून मिळतो.
सर्वसमावेशक वैद्यकीय कव्हरेज:
रुग्णालयात दाखल होण्याचा खर्च (Hospitalization)
शस्त्रक्रिया (Surgeries)
ओपीडी खर्च (OPD – Outpatient Department)
निदान चाचण्या (Lab & Diagnostic Tests)
आवश्यक औषधांचा खर्च (Medicines)
कृत्रिम अवयव व सहाय्यक साधने (Prosthetic & Assistive Devices)
पुनर्वसन व थेरपी खर्च (Rehabilitation & Therapies)
विशिष्ट स्थितींचा समावेश: खाजगी विम्यात ज्या बाबी सहसा वगळल्या जातात (उदा. ऑटिझम थेरपी, कृत्रिम अवयवांचा खर्च, मानसिक आजारावरील उपचार), त्या सर्व गोष्टी या स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) योजनेत समाविष्ट आहेत.
कमी किंवा शून्य प्रीमियम: अत्यंत अल्प उत्पन्न असलेल्या कुटुंबांवर कोणताही आर्थिक भार पडू नये म्हणून उत्पन्न गटानुसार प्रीमियम ठरवला गेला आहे.
सार्वजनिक क्षेत्रातील विमा कंपन्यांचे पाठबळ: ही स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) सरकारी मालकीच्या ‘न्यू इंडिया ॲश्युरन्स’ आणि इतर ३ प्रमुख सार्वजनिक क्षेत्रातील विमा कंपन्यांमार्फत राबवली जाते, ज्यामुळे क्लेम मिळणे सोपे व पारदर्शक राहते.
कौटुंबिक उत्पन्नानुसार प्रीमियमची रचना
स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) योजनेअंतर्गत मिळणारा लाभ हा कौटुंबिक उत्पन्नावर आधारित आहे. सरकार सर्व घटकांचा विचार करून खालीलप्रमाणे प्रीमियम ठरवते:
वार्षिक उत्पन्न ₹३ लाखांपर्यंत असल्यास:
प्रीमियम: ₹० (पूर्णपणे मोफत)
सरकार स्वतः सर्व प्रीमियम भरते.
वार्षिक उत्पन्न ₹३ लाख ते ₹६ लाख असल्यास:
प्रीमियम: ₹५०० प्रतिवर्ष
वार्षिक उत्पन्न ₹६ लाखांपेक्षा जास्त असल्यास:
प्रीमियम: ₹१,००० प्रतिवर्ष
RPwD कायदा २०१६ अंतर्गत समाविष्ट सर्व २१ दिव्यांगत्वाचे प्रकार
स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) योजनेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ही स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) ‘हक्कधारक दिव्यांग व्यक्ती कायदा २०१६’ (Rights of Persons with Disabilities Act, 2016) मधील सर्व २१ प्रकारच्या दिव्यांगत्वांना कव्हर करते.
दृष्टीदोष / अंधत्व (Blindness)
अल्पदृष्टी (Low Vision)
कुष्ठरोग मुक्त (Leprosy Cured persons)
श्रवणदोष / कर्णबधिरता (Hearing Impairment – Deaf and Hard of Hearing)
अस्थिव्यंग / हालचालींमधील अपंगत्व (Locomotor Disability)
बुटकेपणा (Dwarfism)
बौद्धिक अक्षमता (Intellectual Disability)
मानसिक आजार (Mental Illness)
ऑटिझम स्पेक्ट्रम डिसऑर्डर (Autism Spectrum Disorder)
सेरेब्रल पाल्सी (Cerebral Palsy)
मस्क्युलर डिस्ट्रोफी (Muscular Dystrophy)
तीव्र मज्जासंस्थेचे आजार (Chronic Neurological Conditions)
शिकण्याबाबतची विशिष्ट अक्षमता (Specific Learning Disabilities)
मल्टीपल स्क्लेरोसिस (Multiple Sclerosis)
भाषा आणि बोलण्यातील अपंगत्व (Speech and Language disability)
थॅलेसेमिया (Thalassemia)
हिमोफिलिया (Hemophilia)
सिकलसेल आजार (Sickle Cell Disease)
बहु-दिव्यांगत्व (Multiple Disabilities – अंध-कर्णबधिरतेसह)
ॲसिड हल्ला पीडित (Acid Attack Victim)
पार्किन्सन आजार (Parkinson’s Disease)
UDID कार्डचे (स्वावलंबन कार्ड) महत्त्व
स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) योजनेचा किंवा इतर कोणत्याही सरकारी दिव्यांगांच्या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी UDID Card (Unique Disability ID) असणे अनिवार्य आहे.
UDID कार्ड हे केंद्र सरकारद्वारे दिले जाणारे एक डिजिटल ओळखपत्र आहे, जे संपूर्ण देशात मान्य असते.
यामध्ये दिव्यांग व्यक्तीचे नाव, पत्ता, अपंगत्वाचा प्रकार आणि टक्केवारी डिजिटल स्वरूपात साठवलेली असते.
जर तुमच्याकडे UDID कार्ड नसेल, तर तुम्ही योजनेसाठी पात्र ठरू शकत नाही.
स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) साठी लागणारे आवश्यक कागदपत्रे
स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) योजनेचा लाभ घेण्यासाठी अर्ज करताना खालील कागदपत्रे सोबत ठेवावीत:
UDID कार्ड (Unique Disability ID) किंवा नोंदणी क्रमांक
दिव्यांगत्वाचे प्रमाणपत्र (Disability Certificate – किमान ४०% अपंगत्व)
आधार कार्ड (Aadhaar Card)
कौटुंबिक उत्पन्नाचा दाखला (Income Certificate)
रहिवासी दाखला (Address Proof)
बँक खात्याचे पासबुक (Bank Passbook)
पासपोर्ट साईज फोटो
मोबाईल नंबर आणि ईमेल आयडी
अर्ज प्रक्रिया
स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) किंवा आरोग्य विम्यासाठी अर्ज करण्याची पद्धत अत्यंत सोपी व ऑनलाइन आहे:
अधिकृत वेबसाईटला भेट द्या: प्रथम swavlambancard.gov.in या पोर्टलवर जा.
UDID साठी अर्ज / लॉगिन करा:
जर तुमच्याकडे आधीच UDID कार्ड असेल, तर तुमच्या Enrollment Number / UDID Number ने लॉगिन करा.
जर UDID कार्ड नसेल, तर “Apply for Disability Certificate & UDID” वर क्लिक करून फॉर्म भरा.
स्वावलंबन विमा पर्याय निवडा: लॉगिन केल्यानंतर हेल्थ इन्शुरन्स / स्वावलंबन योजनेचा पर्याय निवडा.
कागदपत्रे अपलोड करा: विचारलेली सर्व कागदपत्रे (उत्पन्नाचा दाखला, आधार कार्ड इ.) योग्य फॉर्मॅटमध्ये अपलोड करा.
सबमिट करा: अर्ज पूर्ण भरून झाल्यावर व्यवस्थित तपासा आणि सबमिट करा.
अर्जाची स्थिती तपासा: अर्जाचा ट्रॅकिंग नंबर जतन करून ठेवा, जेणेकरून नंतर ऑनलाईन स्टेटस चेक करता येईल.
स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) २०२६ ही देशातील लाखो दिव्यांग बांधवांसाठी आणि त्यांच्या कुटुंबासाठी एक अत्यंत दिलासादायक योजना आहे. ₹२ लाख रुपयांपर्यंतचे मोफत आरोग्य संरक्षण, २१ प्रकारच्या दिव्यांगत्वांचा समावेश आणि सोपी ऑनलाईन प्रक्रिया यांमुळे ही योजना खऱ्या अर्थाने दिव्यांगांचे आरोग्य सुरक्षित करण्यास मदत करत आहे.
कॅशलेस सुविधा आणि क्लेम प्रक्रिया
स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) योजनेचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे रुग्णालयात उपचार घेताना मिळणारी सोपी प्रक्रिया:
कॅशलेस सुविधा (Cashless Hospitalization): योजनेच्या पॅनेलवर (Empaneled) असलेल्या सरकारी आणि मान्यताप्राप्त खाजगी रुग्णालयांमध्ये भरती झाल्यास, रुग्णाला रोख पैसे न देता विम्यामधून थेट बिल भरले जाते.
रिइम्बर्समेंट क्लेम (Reimbursement Claim): जर उपचार गैर-पॅनेल (Non-empaneled) रुग्णालयात झाले असतील, तर उपचाराचा सर्व खर्च, डिस्चार्ज कार्ड आणि औषधांची बिले विमा कंपनीकडे जमा करून खर्च परत मिळवता येतो.
हेल्पलाइन सपोर्ट: क्लेम किंवा रुग्णालयांच्या यादीसाठी केंद्र सरकार आणि विमा कंपन्यांची २४×७ हेल्पलाईन उपलब्ध असते.
UDID कार्ड कसे मिळवावे?
जर तुमच्याकडे अजून UDID (स्वावलंबन) कार्ड नसेल, तर ते बनवण्याची सोपी प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:
ऑनलाइन नोंदणी: swavlambancard.gov.in या पोर्टलवर जाऊन “Apply for Disability Certificate & UDID” लिंकवर क्लिक करा.
वैयक्तिक माहिती भरा: नाव, पत्ता, जन्मतारीख, ओळखपत्र आणि अपंगत्वाचा प्रकार निवडा.
कागदपत्रे अपलोड करा: आधार कार्ड, फोटो, सही किंवा अंगठ्याचा ठसा आणि जुने अपंगत्व प्रमाणपत्र (असल्यास) अपलोड करा.
वैद्यकीय तपासणी (Medical Assessment): अर्ज सबमिट झाल्यावर तुम्हाला जवळच्या जिल्हा रुग्णालयात (District Hospital) किंवा वैद्यकीय मंडळासमोर तपासणीसाठी तारीख दिली जाते.
कार्ड मिळवणे: तपासणीत ४०% किंवा त्याहून अधिक अपंगत्व सिद्ध झाल्यास, तुमचे डिजिटल UDID कार्ड आणि दिव्यांगत्व प्रमाणपत्र ऑनलाइन जनरेट होते. हे कार्ड टपालाने घरपोच देखील पाठवले जाते.
दिव्यांग व्यक्तींसाठी इतर महत्त्वाच्या योजना
स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) असल्यास तुम्हाला स्वावलंबन आरोग्य विम्याव्यतिरिक्त खालील सरकारी लाभही मिळतात:
प्रवास सवलत: एसटी बस (MSRTC) आणि रेल्वे प्रवासात सवलत.
शैक्षणिक शिष्यवृत्ती: प्री-मॅट्रिक, पोस्ट-मॅट्रिक आणि उच्च शिक्षणासाठी विशेष शिष्यवृत्ती.
रोजगार व कर्ज योजना: राष्ट्रीय अपंग वित्त आणि विकास महामंडळ (NHFDC) द्वारे व्यवसायासाठी कमी व्याजाचे कर्ज.
सहाय्यक साधने (ADIP Scheme): मोफत व्हिलचेअर, ट्रायसायकल, श्रवणयंत्र (Hearing Aid) आणि कृत्रिम अवयवांचे वाटप.
संपर्क आणि हेल्पलाइन
अधिकृत संकेतस्थळ: swavlambancard.gov.in
ईमेल: socialjustice@nic.in / support@swavlambancard.gov.in
टोल-फ्री नंबर: १८००-११-४४११ (१०:०० AM ते ५:०० PM)
UDID (स्वावलंबन) कार्ड मिळवण्याची टप्प्याटप्प्याने प्रक्रिया
स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) विम्याचा लाभ घेण्यासाठी UDID कार्ड असणे अनिवार्य आहे. हे कार्ड बनवण्याची सोपी पद्धत:
ऑनलाइन अर्ज: swavlambancard.gov.in या पोर्टलवर जाऊन “Apply for Disability Certificate & UDID” वर क्लिक करा.
माहिती आणि कागदपत्रे: वैयक्तिक माहिती भरा आणि आधार कार्ड, पासपोर्ट फोटो व जुने दिव्यांग प्रमाणपत्र (असेल तर) अपलोड करा.
Bajaj Finserv
वैद्यकीय मंडळ तपासणी (Medical Assessment): अर्ज सबमिट झाल्यावर दिलेल्या तारखेला संबंधित जिल्हा रुग्णालयातील (District Hospital) वैद्यकीय मंडळासमोर जा.
कार्ड डाउनलोड व डिलिव्हरी: वैद्यकीय तपासणी पूर्ण झाल्यावर पोर्टलवरून डिजिटल UDID कार्ड डाउनलोड करता येते आणि मूळ प्लास्टिक कार्ड पोस्टाने घरी पाठवले जाते.
UDID कार्डाचे इतर अतिरिक्त सरकारी फायदे
स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) विम्याव्यतिरिक्त या कार्डाचा वापर खालील सरकारी योजनांचा लाभ घेण्यासाठी केला जातो:
प्रवास सवलत: एसटी बस (MSRTC) आणि भारतीय रेल्वेच्या प्रवासात सवलत.
साधने व उपकरणे (ADIP Scheme): मोफत व्हिलचेअर, ट्रायसायकल, श्रवणयंत्र आणि कृत्रिम अवयवांचे वाटप.
कर्ज आणि रोजगार: राष्ट्रीय अपंग वित्त महामंडळाद्वारे (NHFDC) स्वावलंबनासाठी अत्यंत कमी व्याजात कर्ज.
शैक्षणिक शिष्यवृत्ती: दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी केंद्र व राज्य सरकारच्या विविध शिष्यवृत्ती.
हॉस्पिटलायझेशन आणि प्री/पोस्ट हॉस्पिटलायझेशन नियम
उपचारादरम्यान मिळणाऱ्या कव्हरेजबाबत खालील नियमांची नोंद असावी:
दाखल होण्यापूर्वीचा खर्च (Pre-hospitalization): रुग्णालयात दाखल होण्याच्या १५ दिवस आधीपर्यंतचा तपासण्या आणि औषधांचा खर्च विम्यात समाविष्ट असतो.
डिस्चार्ज झाल्यानंतरचा खर्च (Post-hospitalization): रुग्णालयातून डिस्चार्ज मिळाल्यानंतर ३० दिवसांपर्यंतचा फॉलो-अप आणि औषधांचा खर्च या विम्यांतर्गत क्लेम करता येतो.
दिवसभराचे उपचार (Day Care Procedures): ज्या शस्त्रक्रियांसाठी किंवा उपचारांसाठी २४ तास रुग्णालयात राहण्याची गरज नसते (उदा. कॅटरॅक्ट/मोतीबिंदू, केमोथेरपी, डायलिसिस, छोटी शस्त्रक्रिया), त्यांचाही समावेश यात होतो.
ॲम्बुलन्स खर्च: रुग्णाला रुग्णालयात नेण्या-आणण्यासाठी प्रति क्लेम निश्चित मर्यादेपर्यंत वाहतूक भत्ता/ॲम्बुलन्स खर्च मिळतो.
कौटुंबिक कव्हरेज आणि वयोमर्यादा
वयोमर्यादा: या स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) योजनेसाठी कोणतीही किमान किंवा कमाल वयोमर्यादा नाही. नवजात बालकापासून ते ज्येष्ठ नागरिकांपर्यंत सर्व वयाचे दिव्यांग नागरिक पात्र आहेत.
कौटुंबिक कव्हरेज (Family Floater Option):
जर कुटुंबात एकपेक्षा जास्त व्यक्ती दिव्यांग असतील, तर ते सर्वजण स्वतंत्रपणे किंवा कौटुंबिक फ्लोटर पॉलिसीद्वारे या योजनेचा लाभ घेऊ शकतात.
पालकांचे उत्पन्न ठरवताना कुटुंबातील सर्व सदस्यांचे एकत्रित उत्पन्न विचारात घेतले जाते.
कोणत्या गोष्टी विम्यात समाविष्ट नाहीत?
काही विशिष्ट परिस्थितींमध्ये या विम्याचा लाभ मिळत नाही:
स्व-इच्छेने केलेल्या सौंदर्य किंवा कॉस्मेटिक शस्त्रक्रिया (Cosmetic Surgery).
जन्मजात नसलेले आणि दिव्यांगत्वाशी संबंधित नसलेले ऐच्छिक उपचार.
दारू किंवा अंमली पदार्थांच्या सेवनामुळे झालेले आजार/विमा क्लेम.
युद्ध किंवा आपत्कालीन परिस्थितीत झालेले नुकसान (ज्यासाठी विशेष सरकारी नियम असतात).
क्लेम रिजेक्ट झाल्यास काय करावे?
तुमचा विमा क्लेम फेटाळला (Reject) गेला किंवा क्लेम मिळण्यास उशीर होत असेल, तर खालील टप्प्यांवर तक्रार नोंदवता येते:
TPA ग्रीव्हन्स सेल: प्रथम संबंधित TPA च्या तक्रार निवारण कक्षात (Grievance Cell) ईमेल करा.
न्यू इंडिया ॲश्युरन्स नोडल ऑफिसर: विमा कंपनीच्या नोडल अधिकाऱ्यांकडे तक्रार नोंदवा.
स्वावलंबन पोर्टल ग्रीव्हन्स: swavlambancard.gov.in वर “Grievance / Feedback” पर्यायावर जाऊन ऑनलाईन तक्रार सबमिट करा.
दिव्यांग आयुक्त कार्यालय (State Commissioner for PwD): महाराष्ट्रात पुणे येथील ‘दिव्यांग कल्याण आयुक्त’ कार्यालयाकडे लेखी अर्ज सादर करू शकता.
क्लेमसाठी लागणारी आवश्यक कागदपत्रे (Claim Documents Checklist)
जर तुम्हाला कॅशलेस सुविधा न मिळता रक्कम परत मिळवण्यासाठी (Reimbursement) अर्ज करायचा असेल, तर खालील कागदपत्रे तयार ठेवावी लागतात.
स्वावलंबन विमा कार्ड / UDID कार्डाची प्रत
डिस्चार्ज समरी (Discharge Summary): रुग्णालयातून सुट्टी होताना मिळणारे मूळ पत्र, ज्यामध्ये उपचाराचा सविस्तर तपशील असतो.
मूळ बिले व पावत्या (Original Bills & Receipts): रुग्णालयाचे बिल, औषधांची बिले आणि सर्व चाचण्यांच्या पावत्या.
डॉक्टरांचे प्रिस्क्रिप्शन (Prescription): तपासण्या आणि औषधे लिहून दिलेले डॉक्टरांचे मूळ कागद.
निदान अहवाल (Diagnostic Reports): एक्स-रे, रक्तचाचण्या, एमआरआय (MRI) इत्यादींचे अहवाल.
रद्द केलेला चेक (Cancelled Cheque): पैसे थेट खात्यात जमा होण्यासाठी बँक खात्याचा रद्द केलेला चेक किंवा पासबुकची प्रत.
UDID कार्ड वापरून प्रवास सवलत कशी मिळवावी?
स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) मोठा फायदा एसटी आणि रेल्वे प्रवासात होतो:
महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ (MSRTC / एसटी बस):
UDID कार्डधारक दिव्यांगांना एसटी बस प्रवासात ७५% ते १००% पर्यंत सवलत मिळते (दिव्यांगत्वाच्या टक्केवारीनुसार).
सोबत असणाऱ्या एका बालकाला/मदतनिसाला (Escort) देखील ५०% ते ७५% सवलत मिळते.
यासाठी स्मार्ट कार्ड काउंटरवर UDID कार्ड दाखवून प्रवास पास काढता येतो.
भारतीय रेल्वे (Indian Railways):
रेल्वे तिकीट बुकिंग करताना UDID कार्ड क्रमांक टाकून सवलतीचा (Concession) लाभ घेता येतो.
रेल्वे काउंटरवर दाखवून ‘दिव्यांग कॉनसेशन पास’ देखील तयार करून घेता येतो.
UDID कार्डातील चुका सुधारणे किंवा नूतनीकरण
अनेकदा UDID कार्डावर नाव, पत्ता, मोबाईल नंबर किंवा अपंगत्वाची टक्केवारी चुकीची नोंदवली जाते. ते दुरुस्त करण्याची पद्धत खालीलप्रमाणे आहे.
ऑनलाईन दुरुस्ती (Update Profile): swavlambancard.gov.in वर जावून “Update Personal Profile” या पर्यायावर क्लिक करून दुरुस्तीचा अर्ज करता येतो.
अस्थायी कार्डाचे नूतनीकरण (Temporary to Permanent Card):
काही दिव्यांगांना वैद्यकीय मंडळाकडून सुरुवातीला २ ते ५ वर्षांसाठी तात्पुरते (Temporary) प्रमाणपत्र दिले जाते.
मुदत संपण्यापूर्वी २ महिने आधी “Apply for Renewal” या पर्यायावर जाऊन नूतनीकरणासाठी अर्ज करणे आवश्यक असते, जेणेकरून विमा कव्हरेज खंडित होणार नाही.
हरवलेले कार्ड (Lost Card): कार्ड हरवल्यास पोर्टलवर “Apply for Lost UDID Card” वर क्लिक करून एफआयआर (FIR) किंवा तक्रार प्रत अपलोड करून नवीन कार्ड मिळवता येते.
पुनर्वसन आणि सहाय्यक उपकरणांसाठी खर्च
स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) आरोग्य विम्याचे एक मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यात केवळ आजारपणाचाच नाही, तर दिव्यांग व्यक्तीच्या दैनंदिन आयुष्याशी संबंधित खर्चांचाही समावेश होतो.
कृत्रिम अवयव (Prosthetics & Orthotics): उपचारादरम्यान लागणारे कृत्रिम हात, पाय किंवा शरीराला आधार देणारे कॅलिपर्स (Calipers) यांचा खर्च यात कव्हर होतो.
फिजियोथेरपी आणि ऑक्युपेशनल थेरपी (Physiotherapy): सेरेब्रल पाल्सी, मस्क्युलर डिस्ट्रोफी किंवा स्ट्रोक आलेल्या रुग्णांसाठी लागणाऱ्या नियमित थेरपीचा खर्च डॉक्टरच्या सल्ल्यानुसार क्लेम करता येतो.
कॉक्लियर इम्प्लांट (Cochlear Implant): श्रवणदोष असलेल्या लहान मुलांसाठी होणाऱ्या अत्यंत महागड्या कॉक्लियर इम्प्लांट शस्त्रक्रियेसाठी आणि त्यानंतरच्या स्पीच थेरपीसाठीही विम्याची मदत घेता येते.
स्वावलंबन मित्र आणि जिल्हा दिव्यांग पुनर्वसन केंद्र (DDRC)
ज्यांना ऑनलाईन अर्ज भरणे शक्य नाही किंवा ज्यांच्याकडे इंटरनेटची सोय नाही, त्यांच्यासाठी खालील पर्याय उपलब्ध आहेत:
जिल्हा दिव्यांग पुनर्वसन केंद्र (DDRC – District Disability Rehabilitation Centre): प्रत्येक जिल्ह्यातील मुख्य शासकीय रुग्णालयात किंवा सामाजिक कल्याण विभागात DDRC केंद्र असते. तिथे मोफत UDID अर्ज भरून दिला जातो व वैद्यकीय तपासणीची तारीख दिली जाते.
सीएससी सेंटर (CSC – Common Service Centre): गावातील किंवा शहरातील कोणत्याही ‘आपले सरकार’ / ‘महा-ई-सेवा’ केंद्रात जाऊन नाममात्र शुल्कात स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) व विम्याचा अर्ज भरता येतो.
प्राप्तिकर सवलत
स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) कार्डधारक आणि त्यांच्या कुटुंबातील व्यक्तींना प्राप्तिकरात (Income Tax) मोठी सवलत मिळते:
कलम ८०U (Section 80U): स्वतः दिव्यांग असलेल्या करदात्यासाठी ही सवलत आहे.
४०% ते ७९% अपंगत्व असल्यास: वर्षाला ₹७५,००० पर्यंतच्या उत्पन्नावर करसवलत.
८०% किंवा त्याहून अधिक (Severe Disability): वर्षाला ₹१,२५,००० पर्यंतच्या उत्पन्नावर थेट सूट.
कलम ८०DD (Section 80DD): जर एखादी व्यक्ती दिव्यांग नातेवाईकाच्या (पालक, पती/पत्नी, मुले, भाऊ/बहीण) वैद्यकीय उपचारांचा किंवा विम्याचा खर्च करत असेल, तर त्यांनाही वरीलप्रमाणेच ₹७५,००० ते ₹१,२५,००० पर्यंतची करसवलत मिळते.
संजय गांधी निराधार अनुदान योजना (राज्य शासन)
स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana)असलेल्या आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल असलेल्या दिव्यांग बांधवांसाठी महाराष्ट्र शासनाची ही अत्यंत महत्त्वाची योजना आहे.
मासिक पेन्शन: ४०% किंवा त्याहून अधिक अपंगत्व असलेल्या व्यक्तींना दरमहा ₹१,५०० आर्थिक मदत दिली जाते.
पात्रता: कुटुंबाचे वार्षिक उत्पन्न ₹२१,००० पर्यंत असावे आणि वयाची अट नाही.
अर्ज कसा करावा: आपल्या तालुक्यातील तहसीलदार कार्यालय किंवा संजय गांधी योजना शाखेत UDID कार्ड, उत्पन्नाचा दाखला आणि बँक पासबुक देऊन अर्ज करता येतो.
व्यवसाय आणि स्वयंरोजगारासाठी कर्ज योजना
राष्ट्रीय अपंग वित्त आणि विकास महामंडळ (NHFDC) मार्फत दिव्यांग व्यक्तींना स्वतःचा व्यवसाय सुरू करण्यासाठी अत्यंत कमी व्याजदरात कर्ज दिले जाते:
व्याजदर: केवळ ४% ते ८% प्रतिवर्ष.
कर्ज मर्यादा: लघ उद्योगांसाठी ₹५ लाख ते ₹२५ लाखांपर्यंत.
महिलांसाठी सवलत: ‘महिला समृद्धी योजने’अंतर्गत दिव्यांग महिलांना व्याजदरात अतिरिक्त १% सूट मिळते.
अर्ज प्रक्रिया: जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक किंवा ‘महाराष्ट्र राज्य अपंग वित्त आणि विकास महामंडळ’ (MSFDCC) द्वारे अर्ज करता येतो.
अर्ज करताना/अडचण आल्यास लक्षात ठेवावयाच्या गोष्टी
अर्जाचा स्टेटस कसा पाहावा?
swavlambancard.gov.in वर “Track Your Application Status” वर क्लिक करून तुमचा नोंदणी क्रमांक (Enrollment No.) टाका.
आधार सीडिंग (Aadhaar Seeding):
स्वावलंबन विम्याचा आणि इतर योजनांचा थेट लाभ (DBT) मिळण्यासाठी तुमचे बँक खाते आधार कार्डशी आणि UDID शी लिंक असणे अत्यंत आवश्यक आहे.
पोर्टेबिलिटी आणि राष्ट्रीय स्तरावर मान्यता (Portability)
स्वावलंबन (UDID) कार्ड आणि स्वावलंबन आरोग्य विमा हे संपूर्ण देशात सर्वत्र मान्य आहेत:
राज्य बदलल्यास उपयुक्तता: जर एखादी दिव्यांग व्यक्ती उपचारासाठी किंवा रोजगारासाठी महाराष्ट्रातून दुसऱ्या राज्यात (उदा. गुजरात, दिल्ली, कर्नाटक) गेली, तरीही त्यांचे स्वावलंबन कार्ड आणि विमा कव्हरेज संपूर्ण भारतात वैध राहते.
नॅशनल नेटवर्क हॉस्पिटल्स: न्यू इंडिया ॲश्युरन्सच्या नेटवर्कमध्ये समाविष्ट असलेल्या देशभरातील कोणत्याही मान्यताप्राप्त रुग्णालयात कॅशलेस उपचाराचा लाभ घेता येतो.
दुर्मिळ आजार आणि विशेष उपचारांचे कव्हरेज (Rare Diseases)
स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) योजनेत काही विशेष आणि खर्चिक आजारांवर उपचारासाठी खालील तरतुदी आहेत:
सिकलसेल आणि थॅलेसेमिया (Sickle Cell & Thalassemia): या रक्ताशी संबंधित आजारांनी ग्रस्त रुग्णांसाठी लागणारे नियमित ब्लड ट्रान्सफ्यूजन (रक्त चढवणे) आणि औषधांचा खर्च या विम्याअंतर्गत क्लेम करता येतो.
मानसिक आरोग्य (Mental Healthcare): मनोरुग्ण किंवा ऑटिझम/बौद्धिक अक्षमता असलेल्या व्यक्तींसाठी लागणारे समुपदेशन (Counseling), मानसोपचार तज्ज्ञांची फी आणि औषधांचा खर्च ओपीडी/आयपीडी अंतर्गत कव्हर केला जातो.
स्वावलंबन कार्ड योजना (swavlamban card yojana) मोबाईल ॲप आणि डिजिटल सेवा
ऑनलाईन सुविधांचा लाभ सोप्या पद्धतीने घेण्यासाठी केंद्र सरकारने मोबाईल ॲप उपलब्ध करून दिले आहे:
Swavlamban Card App (गूगल प्ले स्टोअर):
E-UDID Card: भौतिक कार्ड सोबत बाळगण्याची गरज नाही; तुम्ही ॲपवरून डिजिटल कार्ड थेट डाऊनलोड करून दाखवू शकता.
ॲप्लिकेशन ट्रॅकिंग: तुमच्या अर्जाची सद्यस्थिती (Status) मोबाईलवरच पाहता येते.
जवळचे रुग्णालय शोधा: तुमच्या परिसरातील विमा संलग्न (Network Hospital) रुग्णालयांची यादी शोधता येते.
रुग्णालयात भरती झाल्यावर क्लेम करण्याची प्रत्यक्ष पायरी
कॅशलेस उपचार (Cashless Claim)
जर रुग्ण विमा कंपनीच्या ‘नेटवर्क हॉस्पिटल’मध्ये भरती झाला असेल:
हॉस्पिटलच्या टीपीए (TPA Desk) डेस्कला भेट द्या: रुग्णालयातील विमा/टीपीए कक्षात जाऊन UDID कार्ड आणि स्वावलंबन विमा पॉलिसी प्रत दाखवा.
Pre-Authorization Form भरा: रुग्णालयाकडून मिळालेला फॉर्म भरून त्यावर डॉक्टरांची स्वाक्षरी व शिक्का घ्या.
टीपीएकडे पंचायत समिती व स्थानिक स्वराज्य संस्थांचा ५% दिव्यांग निधी
महाराष्ट्र शासनाच्या नियमांनुसार स्थानिक स्वराज्य संस्थांना (ग्रामपंचायत, पंचायत समिती, जिल्हा परिषद, महानगरपालिका) दिव्यांगांच्या कल्याणासाठी विशेष निधी वापरणे बंधनकारक आहे:
५% निधीचा वापर: स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या एकूण बजेटपैकी ५% निधी हा दिव्यांगांना स्वावलंबन विम्याचा प्रीमियम भरण्यासाठी, व्यवसाय साधने खरेदी करण्यासाठी किंवा वैद्यकीय खर्चासाठी दिला जातो.
अर्ज कसा करावा: आपल्या गावातील ग्रामपंचायत किंवा पंचायत समितीच्या समाजकल्याण विभागाशी संपर्क साधून या निधीतून अनुदानासाठी अर्ज करता येतो.