dr panjabrao deshmukh jaivik sheti mission आजच्या आधुनिक युगात आपण प्रगतीच्या नवनवीन शिखरांना गवसणी घालत आहोत. मात्र, या प्रगतीचा एक काळा डाग आपल्या शेती क्षेत्रावर पडला आहे. गेल्या काही दशकांत पिकांचे उत्पादन वाढवण्यासाठी रासायनिक खते आणि जहाल कीटकनाशकांचा अनिर्बंध वापर झाला. परिणामी, जमिनीचा पोत खालावला, पाण्याचे स्त्रोत दूषित झाले आणि आपल्या ताटात येणारे अन्न आरोग्यासाठी घातक बनू लागले.
या पार्श्वभूमीवर, ‘सेंद्रिय शेती’ (Organic Farming) हा केवळ एक पर्याय राहिलेला नाही, तर ती काळाची गरज बनली आहे. महाराष्ट्राच्या मातीला पुन्हा एकदा रसायनमुक्त आणि सुपीक बनवण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाने एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि महत्त्वाकांक्षी पाऊल उचलले आहे. विदर्भातील शेतकऱ्यांचे जीवनमान उंचावण्यासाठी आणि शाश्वत शेतीला प्रोत्साहन देण्यासाठी राज्य सरकारने ‘डॉ. पंजाबराव देशमुख सेंद्रिय शेती अभियान’ सुरू केले आहे.
अभियानाची पार्श्वभूमी आणि सुरुवात
महाराष्ट्रातील कृषी क्षेत्रातील धुरंधर आणि थोर विचारवंत डॉ. पंजाबराव देशमुख यांच्या नावाने हे अभियान सुरू करण्यात आले आहे.
अधिकृत घोषणा: महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी, पशुसंवर्धन, दुग्धविकास आणि मत्स्यव्यवसाय विभागाने १६ ऑक्टोबर २०१८ रोजी एका विशेष शासन निर्णयाद्वारे (GR) या अभियानाची अधिकृत घोषणा केली.
वित्तीय तरतूद: हा प्रकल्प केवळ कागदावर राहू नये, तर तो तळागाळातील शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचावा यासाठी राज्य सरकारने चार वर्षांच्या कालावधीसाठी १०० कोटी रुपयांची भरीव आर्थिक तरतूद केली आहे.
लक्ष्य: रासायनिक खतांचा खर्च कमी करून शेतीचा उत्पादन खर्च घटवणे आणि शेतकऱ्यांना स्वावलंबी बनवणे हे या अभियानाचे मुख्य सूत्र आहे.
अभियानाचे मुख्य उद्दिष्ट काय आहे?
‘डॉ. पंजाबराव देशमुख सेंद्रिय शेती अभियानाचा’ मुख्य हेतू विदर्भातील शेतीचा कायापालट करणे हा आहे. या अभियानाची प्रमुख उद्दिष्टे खालीलप्रमाणे सांगता येतील.
उत्पादन खर्च कमी करणे: शेतकरी बाजारातून महागडी रासायनिक खते आणि कीटकनाशके विकत घेतात, ज्यामुळे त्यांचा खर्च वाढतो. हे अभियान शेतकऱ्यांना स्वतःच्या शेतात कमी खर्चात सेंद्रिय निविष्ठा (inputs) तयार करण्यास शिकवते, ज्यामुळे उत्पादन खर्च लक्षणीयरीत्या कमी होतो.
उत्पादकता वाढवणे: शाश्वत आणि कमी बाह्य निविष्ठा असलेल्या शेती पद्धतीचा वापर करून जमिनीची सुपीकता वाढवणे आणि दीर्घकालीन उत्पादकता टिकवून ठेवणे.
रसायनमुक्त अन्न निर्मिती: ग्राहकांना फळे, भाजीपाला, कडधान्ये आणि तृणधान्ये यांसारखी शुद्ध, विषमुक्त आणि पौष्टिक कृषी उत्पादने उपलब्ध करून देणे.
विपणन साखळी (Marketing Links) निर्माण करणे: केवळ सेंद्रिय माल पिकवून चालत नाही, तर त्याला बाजारात चांगला भाव मिळणे गरजेचे असते. यासाठी सेंद्रिय उत्पादनांच्या खरेदी-विक्रीसाठी थेट बाजारपेठ आणि मजबूत विपणन साखळी निर्माण करणे हे या अभियानाचे ध्येय आहे.
अन्नसुरक्षा आणि पोषणमूल्ये: रासायनिक पिकांमुळे मानवी आरोग्याला होणारा धोका टाळून, पोषणाने समृद्ध अशा अन्नाची सुरक्षा प्रत्येक कुटुंबाला प्रदान करणे.
अभियानाची व्याप्ती आणि भौगोलिक विस्तार
हे अभियान संपूर्ण महाराष्ट्रात टप्प्याटप्प्याने राबवले जात असले, तरी पहिल्या टप्प्यात विदर्भातील आत्महत्याग्रस्त आणि शेतीविषयक अडचणींचा सामना करणाऱ्या ६ प्रमुख जिल्ह्यांवर विशेष लक्ष केंद्रित करण्यात आले आहे.
अभियानात समाविष्ट असलेले जिल्हे:
१. अकोला
२. अमरावती
३. बुलढाणा
४. वर्धा
५. वाशीम
६. यवतमाळ
संस्थात्मक रचना (Infrastructure):
या अभियानाचे कामकाज सुरळीत चालावे आणि त्यावर योग्य नियंत्रण राहावे, यासाठी त्रिस्तरीय रचना करण्यात आली आहे.
मुख्यालय (Project Management Unit): या संपूर्ण अभियानाचे मुख्य केंद्र किंवा प्रकल्प व्यवस्थापन कक्ष अकोला येथे स्थापित करण्यात आले आहे.
जिल्हा व्यवस्थापन कक्ष (District Management Units): संबंधित सहाही जिल्ह्यांमध्ये स्वतंत्र जिल्हा व्यवस्थापन कक्ष स्थापन करण्यात आले आहेत, जे स्थानिक पातळीवर कामाचे संनियंत्रण करतात.
ग्राम-समूह (Village Groups): या अभियानाची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी ५०० ग्राम-समूहांच्या माध्यमातून केली जात आहे.
महत्त्वाची आकडेवारी: या ५०० ग्राम-समूहांच्या माध्यमातून विदर्भातील अंदाजे १०,००० ते १२,५०० शेतकरी कुटुंबे थेट या सेंद्रिय अभियानाचा लाभ घेत आहेत.
अंमलबजावणीमधील सर्वात मोठा मोहरा: ‘SARG’ (सार्ग) संस्था
कोणत्याही शासकीय योजनेचे यश हे तिच्या अंमलबजावणीवर अवलंबून असते. dr panjabrao deshmukh jaivik sheti mission SARG (सार्ग) ही संस्था सर्वात मोठी आणि महत्त्वाची अंमलबजावणी भागीदार (Implementation Partner) म्हणून समोर आली आहे.
SARG चे कार्यक्षेत्र आणि व्याप्ती:
SARG संस्था विदर्भातील दुर्गम भागात जाऊन प्रत्यक्ष शेतकऱ्यांच्या बांधावर काम करत आहे.
कार्यरत जिल्हे: अकोला, बुलढाणा, अमरावती आणि वाशीम.
क्लस्टर्स (गट-समूह): या ४ जिल्ह्यांमध्ये संस्थेने २३ क्लस्टर्स विकसित केले आहेत.
शेतकरी गट: या क्लस्टर्सच्या अंतर्गत २३० शेतकरी गट तयार करण्यात आले आहेत.
लाभार्थी शेतकरी: SARG संस्था थेट सुमारे ५,००० शेतकऱ्यांना सेंद्रिय शेतीचे तंत्रज्ञान आणि प्रशिक्षण पुरवत आहे.
‘बायोडायनामिक ॲग्रीकल्चर सिस्टिम्स’ (जैविक-गतिमान शेती पद्धती) काय आहे?
SARG संस्थेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ती केवळ जुन्या पद्धतीची सेंद्रिय शेती शिकवत नाही, तर ‘बायोडायनामिक ॲग्रीकल्चर सिस्टिम्स’ (Biodynamic Agriculture Systems) या प्रगत, कमी खर्चाच्या आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन असलेल्या पद्धतीला प्रोत्साहन देत आहे. महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांनी या पद्धतीचा मोठ्या प्रमाणावर स्वीकार केला आहे.
बायोडायनामिक शेतीची वैशिष्ट्ये:
होलिस्टिक दृष्टिकोन (सर्वसमावेशक): यामध्ये शेतीला एक जिवंत परिसंस्था (Ecosystem) मानले जाते, जिथे माती, पिके, पशुधन आणि निसर्ग एकमेकांवर अवलंबून असतात.
जैविक खतांचा वापर: शेतात उपलब्ध असणाऱ्या घटकांपासून (शेण, गोमूत्र, वनस्पतींचे अवशेष) विशेष ‘बायोडायनामिक कंपोस्ट’ आणि ‘दशपर्णी अर्क’ तयार केले जातात.
निसर्ग चक्राचा आदर: पेरणी, कापणी आणि खत देण्याच्या वेळा निसर्गाच्या आणि चंद्राच्या गतीच्या चक्रानुसार ठरवल्या जातात, ज्यामुळे पिकांची नैसर्गिक प्रतिकारशक्ती वाढते.
बीज ते बाजार: अभियानाची चार महत्त्वाची टप्पे
हे अभियान शेतकऱ्याला केवळ खत टाकण्यापुरते मर्यादित ठेवत नाही, तर ‘उत्पादन ते विपणन’ (Seed to Market) अशा संपूर्ण साखळीत मदत करते. हे प्रामुख्याने खालील चार टप्प्यांवर काम करते.
अ) उत्पादन (Production)
शेतकऱ्यांना रासायनिक खते आणि कीटकनाशकांचा त्याग करून सेंद्रिय पद्धतीने फळे, भाजीपाला, कडधान्ये (तूर, मूग, उडीद) आणि तृणधान्ये (ज्वारी, बाजरी, गहू) पिकवण्याचे प्रात्यक्षिक प्रशिक्षण दिले जाते.
ब) प्रमाणीकरण (Certification)
सेंद्रिय मालाला बाजारात चांगला भाव मिळण्यासाठी तो ‘सेंद्रिय प्रमाणित’ असणे गरजेचे असते. सामान्यांसाठी हे प्रमाणीकरण खूप महागडे आणि क्लिष्ट असते. हे अभियान निवडक सेवा पुरवठादारांच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांना त्यांच्या पिकांचे सेंद्रिय प्रमाणीकरण मिळवून देण्यास मदत करते.
क) प्रक्रिया (Processing)
कच्चा माल थेट विकण्याऐवजी त्यावर प्रक्रिया केल्यास (उदा. सेंद्रिय गव्हाचे पीठ, सेंद्रिय डाळी, सेंद्रिय हळद पावडर) शेतकऱ्यांना अधिक नफा मिळतो. अभियानांतर्गत प्राथमिक प्रक्रियेसाठी प्रोत्साहन दिले जाते.
ड) विपणन (Marketing/Selling)
शेतकऱ्यांच्या मालाला थेट शहरी ग्राहकांशी जोडण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून दिली जाते. मध्यस्थांची (दलालांची) साखळी मोडीत काढून शेतकरी कुटुंबांचे उत्पन्न वाढवणे हा यामागचा हेतू आहे.
या अभियानाचे दूरगामी फायदे आणि अपेक्षित परिणाम
‘dr panjabrao deshmukh jaivik sheti mission’ आणि ‘SARG’ च्या एकत्रित प्रयत्नांमुळे विदर्भातील शेती क्षेत्रात खालील सकारात्मक बदल घडून येत आहेत.
क्षेत्र
अपेक्षित सकारात्मक बदल
जमिनीचे आरोग्य
रासायनिक खतांचा वापर थांबल्यामुळे जमिनीतील उपयुक्त जिवाणू आणि गांडुळांची संख्या वाढून जमीन सुपीक होत आहे.
आर्थिक स्तर
बाहेरून विकत घ्याव्या लागणाऱ्या निविष्ठांचा खर्च कमी झाल्यामुळे शेतकऱ्यांचा निव्वळ नफा वाढत आहे.
अन्नसुरक्षा
ग्रामीण आणि शहरी भागातील नागरिकांना विषमुक्त, पौष्टिक आणि दर्जेदार अन्नधान्य उपलब्ध होत आहे.
पर्यावरण संरक्षण
हवा, पाणी आणि मातीचे प्रदूषण रोखण्यास मदत होत असून शाश्वत शेतीचा पाया मजबूत होत आहे.
समृद्ध शेती, सुदृढ भारत!
महाराष्ट्र शासनाचे ‘dr panjabrao deshmukh jaivik sheti mission’ हे विदर्भातील शेतकऱ्यांसाठी एक वरदान ठरत आहे. SARG सारख्या सक्षम भागीदार संस्थेच्या मदतीने तळागाळातील शेतकऱ्यांपर्यंत ‘बायोडायनामिक शेती’चे तंत्रज्ञान पोहोचत आहे, ही अत्यंत अभिमानास्पद बाब आहे.
४ वर्षांत १०० कोटी रुपयांच्या निधीतून उभ्या राहिलेल्या या अभियानाने १० ते १२ हजार शेतकरी कुटुंबांच्या जीवनात समृद्धीची नवी पहाट आणली आहे. जर आपणही एक शेतकरी असाल, तर रासायनिक शेतीचा खर्चिक मार्ग सोडून या सेंद्रिय अभियानाचा भाग बना आणि आपली माती अन् आपले भविष्य सुरक्षित करा!
अभियानाची मुख्य वैशिष्ट्ये आणि अंमलबजावणी धोरण
हे अभियान केवळ शासकीय अनुदान देण्यापुरते मर्यादित नसून ते एका विशिष्ट प्रणालीनुसार (System) काम करते.
लोकसहभाग आणि लोकचळवळ: या अभियानात ‘ग्राम-समूह’ (Village Groups / Clusters) मॉडेल वापरले गेले आहे. याचा अर्थ एका गावातील किंवा जवळच्या ४-५ गावांतील शेतकऱ्यांचा गट तयार केला जातो. यामुळे सेंद्रिय शेतीचा प्रसार सामूहिकरीत्या होतो आणि वाहतूक व विपणनाचा (Marketing) खर्च कमी होतो.
सहभागिता हमी प्रणाली (PGS – Participatory Guarantee System): सेंद्रिय प्रमाणीकरणासाठी (Organic Certification) लागणारा मोठा खर्च वाचवण्यासाठी या अभियानात PGS प्रणालीचा वापर केला जातो. यामध्ये शेतकरी स्वतःच एकमेकांच्या शेतीची पाहणी करून सेंद्रिय पद्धतीची खात्री करतात, ज्यामुळे अत्यंत कमी खर्चात विश्वासार्ह सेंद्रिय प्रमाणपत्र मिळते.
महिला सक्षमीकरण: या अभियानांतर्गत शेतकरी कुटुंबांतील महिलांना प्रामुख्याने ‘सेंद्रिय निविष्ठा’ (खते आणि कीटकनाशके) तयार करण्याचे विशेष प्रशिक्षण दिले जाते, ज्यामुळे ग्रामीण महिलांना रोजगाराच्या नवीन संधी उपलब्ध झाल्या आहेत.
‘SARG’ संस्थेचे तंत्रज्ञान आणि ऑन-फील्ड (On-Field) कार्य
SARG (Sustainable Agriculture Resource Group) ही संस्था विदर्भातील ४ जिल्ह्यांमध्ये (अकोला, बुलढाणा, अमरावती, वाशीम) अत्यंत वैज्ञानिक पद्धतीने काम करत आहे.
अ) बायोडायनामिक (BD) उत्पादनांची निर्मिती:
SARG संस्था शेतकऱ्यांना त्यांच्या स्वतःच्या शेतात खालील जैविक घटक तयार करण्यास शिकवते:
BD-500 (काऊ हॉर्न कंपोस्ट): गायीच्या शिंगाचा वापर करून तयार केले जाणारे हे एक अत्यंत शक्तिशाली सेंद्रिय खत आहे, जे मातीतील गांडुळांची आणि सुक्ष्मजीवांची संख्या गतीने वाढवते.
सीपीडीडी (CPD – Cow Pat Pit): शेण, अंड्याची टरफले आणि इतर नैसर्गिक घटकांपासून बनवलेले हे खत वनस्पतींची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवते.
द्रवजीवामृत आणि जीवामृत: मातीतील नायट्रोजन आणि इतर पोषक तत्वांची कमतरता भरून काढण्यासाठी हे उपयुक्त ठरते.
ब) क्षमता बांधणी (Capacity Building):
SARG कडून प्रत्येक क्लस्टरमध्ये ‘कृषी सखी’ किंवा ‘सेंद्रिय शेती दूत’ (Lead Farmers) तयार केले जातात, जे इतर शेतकऱ्यांना मार्गदर्शन करतात.
नियमित शेती शाळा (Farmer Field Schools – FFS) घेऊन पिकांवरील कीड नियंत्रण आणि काढणीपश्चात व्यवस्थापन (Post-Harvest Management) शिकवले जाते.
शेतकऱ्यांना मिळणारे थेट आर्थिक आणि सामाजिक फायदे
खर्चात ५०-६०% बचत
रासायनिक खते (युरिया, डीएपी) आणि महागड्या कीटकनाशकांवर होणारा खर्च शून्य किंवा अत्यंत कमी होतो.
हवामान बदलाशी सामना (Climate Resilience)
सेंद्रिय आणि बायोडायनामिक शेतीमुळे मातीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता (Water Holding Capacity) वाढते. त्यामुळे दुष्काळ किंवा अतिवृष्टीच्या काळातही पिके तग धरून राहतात.
ब्रँडिंग आणि थेट विक्री
SARG आणि कृषी विभागाच्या मदतीने शेतकऱ्यांना ‘विदर्भ ऑरगॅनिक’ किंवा स्थानिक ब्रँड अंतर्गत आपला माल थेट महानगरांमध्ये (उदा. नागपूर, मुंबई, पुणे) विकण्याची संधी मिळते, ज्यामुळे त्यांना २५ ते ३०% अधिक भाव मिळतो.
अभियानासमोरील आव्हाने आणि उपाय
कोणताही मोठा प्रकल्प राबवताना काही आव्हाने येतात, त्यावरही हे अभियान काम करत आहे.
सुरुवातीचा संक्रमण काळ (Transition Phase): रासायनिक शेतीकडून सेंद्रिय शेतीकडे वळताना पहिल्या १-२ वर्षांत उत्पादनात किंचित घट होऊ शकते. ही घट भरून काढण्यासाठी हे अभियान आंतरपीक (Intercropping) आणि मिश्र शेती पद्धतीला प्रोत्साहन देते.
बाजारपेठेची उपलब्धता: सेंद्रिय उत्पादनांना योग्य बाजारपेठ मिळवून देण्यासाठी शासकीय पातळीवर ‘ऑरगॅनिक मॉल्स’ आणि ‘शेतकरी ते ग्राहक’ थेट आठवडी बाजार सुरू करण्यात येत आहेत.
थोडक्यात सांगायचे तर, ‘dr panjabrao deshmukh jaivik sheti mission’ आणि ‘SARG’ यांचे हे मॉडेल विदर्भातील शेतीला कर्जाच्या आणि रसायनांच्या विळख्यातून बाहेर काढून शाश्वत, स्वावलंबी आणि नफा देणारी शेती बनवण्याच्या दिशेने पडलेले एक क्रांतीकारी पाऊल आहे.
मुख्य बायोडायनामिक खते (Biodynamic Preparations)
बायोडायनामिक पद्धतीमध्ये एकूण ९ प्रकारच्या मुख्य निविष्ठा तयार केल्या जातात, ज्यांना BD 500 ते BD 508 अशी नावे देण्यात आली आहेत. यातील काही प्रमुख आणि अत्यंत प्रभावी प्रकार खालीलप्रमाणे आहेत.
अ) BD 500 (काऊ हॉर्न कंपोस्ट – शिंग खत)
हे मातीची सुपीकता आणि सेंद्रिय कर्ब (Organic Carbon) वाढवण्यासाठी सर्वात महत्त्वाचे खत मानले जाते.
कसे तयार करतात?: देशी गायीच्या रिकाम्या शिंगामध्ये ताजे शेण भरून ते हिवाळ्यात (ऑक्टोबर-नोव्हेंबर दरम्यान) साधारण ४ ते ६ महिने जमिनीत गाडले जाते.
वापर: वसंत ऋतूमध्ये किंवा पावसाळ्याच्या सुरुवातीला हे शिंग जमिनीतून बाहेर काढले जाते. यातील शेणाचे रूपांतर अत्यंत सुवासिक आणि जिवाणूंनी समृद्ध अशा काळ्या मातीत होते.
फायदा: हे केवळ १ तास पाण्यात विशिष्ट पद्धतीने ढवळून (Stirring) शेतात फवारले जाते. यामुळे जमिनीतील गांडुळांची संख्या वाढते आणि मुळांची वाढ प्रचंड वेगाने होते.
ब) BD 501 (हॉर्न सिलिका – शिंग स्फटिक)
हे पिकांच्या प्रकाशसंश्लेषण (Photosynthesis) प्रक्रियेला गती देण्यासाठी आणि पिकांची प्रतिकारशक्ती वाढवण्यासाठी वापरले जाते.
कसे तयार करतात?: क्वार्ट्ज (Quartz) किंवा स्फटिक दगडाची अगदी बारीक पावडर करून ती गायीच्या शिंगात भरली जाते आणि उन्हाळ्याच्या दिवसांत (मार्च ते सप्टेंबर) जमिनीत गाडली जाते.
वापर आणि फायदा: हे अगदी सूक्ष्म प्रमाणात पाण्यात मिसळून पिकांच्या पानांवर सकाळी सूर्योदयाच्या वेळी फवारले जाते. यामुळे फळे आणि भाजीपाल्याची चव, रंग आणि टिकवणक्षमता (Shelf Life) वाढते.
कंपोस्ट खत समृद्ध करणारे घटक (BD 502 ते BD 507)
साध्या शेणखताचे रूपांतर उच्च दर्जाच्या ‘बायोडायनामिक कंपोस्ट’मध्ये करण्यासाठी विशिष्ट औषधी वनस्पतींचा वापर केला जातो.
BD 502 (Yarrow): वनस्पतींना गंधक (Sulfur) आणि पोटॅश शोषून घेण्यास मदत करते.
BD 503 (Chamomile): खतामध्ये नायट्रोजन आणि कॅल्शियम स्थिर करते.
BD 504 (Stinging Nettle): मातीला लोहाची (Iron) कमतरता भासू देत नाही.
BD 505 (Oak Bark): पिकांना बुरशीजन्य आजारांपासून वाचवते.
BD 506 (Dandelion): सिलिका आणि पोटॅशियमचे प्रमाण संतुलित राखते.
BD 507 (Valerian): हे द्रावण कंपोस्ट ढिगाऱ्यावर फवारल्यामुळे खताचे तापमान नियंत्रित राहते आणि फॉस्फरस वाढतो.
वनस्पती संरक्षण (रोग आणि कीड नियंत्रण)
SARG संस्था शेतकऱ्यांना बाजारातील महागड्या केमिकल कीटकनाशकांऐवजी घरच्या घरी ‘दशपर्णी अर्क’ आणि ‘BD 508’ तयार करण्याचे प्रशिक्षण देते.
BD 508 (Equisetum/Horsetail): ही एका विशिष्ट वनस्पतीपासून बनवलेली चहासारखी उकळी असते. हिची फवारणी केल्यास पिकांवर येणारी ‘बुरशी’ (Fungus) आणि इतर रोग पूर्णपणे नियंत्रणात येतात.
निमास्त्र आणि अग्नीअस्त्र: देशी गायीचे गोमूत्र, शेण, कडू लिंबाचा पाला, तंबाखू आणि मिरची यांचा वापर करून हे अर्क बनवले जातात, जे रस शोषणाऱ्या किडींचा (मावा, तुडतुडे) नायनाट करतात.
हे तंत्रज्ञान वापरण्याचे शेतकऱ्यांना होणारे थेट फायदे
१. अत्यंत कमी खर्च: या पद्धतीमध्ये लागणारे ९०% साहित्य हे शेतातील किंवा गावातीलच असते. त्यामुळे बाजारातून महागडी औषधे आणण्याची गरज पडत नाही
२. कमी पाण्यात शेती: बायोडायनामिक खतांमुळे मातीमध्ये ‘ह्युमस’ (Humus) तयार होतो. हा ह्युमस स्पंजसारखा काम करतो, ज्यामुळे जमीन दीर्घकाळ ओल टिकवून ठेवते. विदर्भासारख्या कमी पावसाच्या भागात हे वरदान ठरत आहे.
३. उत्पादनाचा दर्जा: या पद्धतीने पिकवलेला कापूस, सोयाबीन, तूर किंवा भाजीपाल्याला बाजारात ‘प्रीमियम’ (अधिक) भाव मिळतो, कारण ही उत्पादने पूर्णपणे विषमुक्त असतात.
BD 500′ (शिंग खत) तयार करण्याची संपूर्ण कृती
हे खत माती सजीव करण्यासाठी आणि पिकांच्या मुळांची वाढ प्रचंड वेगाने करण्यासाठी अमृत मानले जाते.
१: साहित्याची निवड
गायीचे शिंग: यासाठी फक्त नैसर्गिक मृत्यू झालेल्या देशी गायीचे शिंग वापरले जाते. शिंगाच्या आतील भाग रिकामा आणि स्वच्छ असावा. (शिंगाचा आकार पोकळ असल्यामुळे ते वैश्विक ऊर्जा खेचून घेण्याचे काम करते, असे या शास्त्रात मानले जाते).
ताजे शेण: निरोगी, देशी गायीचे विष्ठेनंतर लगेच गोळा केलेले ताजे शेण.
२: शिंग भरणे आणि जमिनीत गाडणे (ऑक्टोबर-नोव्हेंबर)
ऑक्टोबर किंवा नोव्हेंबर महिन्यात (शरद ऋतूच्या काळात जेव्हा जमीन ऊर्जा साठवून ठेवत असते) गायीच्या रिकाम्या शिंगात ताजे शेण घट्ट दाबून भरावे.
ज्या शेतात रासायनिक खते टाकलेली नाहीत, अशा सुपीक ठिकाणी साधारण १.५ ते २ फूट खोल खड्डा करावा.
या खड्ड्यात शिंगाचे उघडे तोंड खालच्या बाजूला करून सर्व शिंगे उभी किंवा तिरपी रचून ठेवावीत आणि वरून चांगली माती टाकून खड्डा बंद करावा.
३: खत बाहेर काढणे (मार्च-एप्रिल)
४ ते ६ महिन्यांनी (साधारण मार्च किंवा एप्रिलमध्ये) हा खड्डा पुन्हा खोदून शिंगे बाहेर काढली जातात.
शिंगात भरलेल्या शेणाचा वास पूर्णपणे बदलून, त्याला पहिल्या पावसाच्या वेळी येणाऱ्या सुवासिक मातीसारखा (ह्युमस) सुंदर वास येतो. हे शेण पूर्णपणे काळपट-तपकिरी रंगाचे मऊ खत बनलेले असते.
हे तयार झालेले ‘BD 500’ खत एका मातीच्या माठात (ज्यामध्ये हवेची थोडी ये-जा होईल अशा ठिकाणी) साठवून ठेवले जाते.
शेतात वापरण्याची पद्धत: ‘डायनॅमायझेशन’ (Dynamization)
हे खत शेतात थेट न टाकता, पाण्यात ढवळून त्याची ताकद वाढवली जाते. या प्रक्रियेला ‘डायनॅमायझेशन’ म्हणतात.
आवश्यक प्रमाण:
BD 500 खत: २५ ग्रॅम (फक्त एका एकरासाठी!)
पाणी: १३ ते १५ लिटर कोमट आणि स्वच्छ पाणी (विहिरीचे किंवा पावसाचे पाणी, क्लोरिनयुक्त नसावे).
ढवळण्याची विशेष कृती (१ तास):
एका मोठ्या प्लास्टिक किंवा लाकडाच्या बादलीत कोमट पाणी घेऊन त्यात २५ ग्रॅम BD 500 खत टाकावे.
एका काठीच्या साहाय्याने हे पाणी घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने (Clockwise) वेगाने ढवळावे, जोपर्यंत पाण्याच्या मध्यभागी एक मोठा खोल गोल खड्डा (Vortex) तयार होत नाही.
खड्डा तयार होताच लगेच काठी उलट दिशेने, म्हणजेच घड्याळाच्या काट्याच्या विरुद्ध दिशेने (Anti-clockwise) फिरवावी. यामुळे पाण्याचा तो गोल खड्डा मोडून मोठी खळबळ उडते (Chaos).
ही प्रक्रिया न थांबता सलग १ तास करायची असते. यामुळे पाण्यामध्ये ऑक्सिजनचे प्रमाण प्रचंड वाढते आणि खतामधील लाखो सुप्त जिवाणू अत्यंत सक्रिय होतात.
शेतात फवारणी कशी करावी?
वेळ : ही फवारणी फक्त संध्याकाळच्या वेळी (सूर्य मावळताना) केली जाते, कारण रात्रीच्या वेळी जमीन श्वास आत घेते आणि हे जिवाणू जमिनीत सहज सुstable होतात.
पद्धत: झाडांच्या पानांवर फवारणी न करता, हे पाणी झाडूच्या किंवा मोठ्या थेंबांच्या पंपाच्या साहाय्याने थेट जमिनीवर/मातीवर शिंपडले जाते.
कधी करावी?: वर्षातून दोनदा (एकदा पावसाळ्याच्या सुरुवातीला पेरणीपूर्वी आणि एकदा हिवाळ्यात नोव्हेंबर दरम्यान).
याचे मातीवर होणारे परिणाम:
हे द्रावण जमिनीवर पडताच मातीतील सुप्त अवस्थेतील गांडुळे आणि जिवाणू तात्काळ कार्यरत होतात. माती भुसभुशीत होते, ज्यामुळे झाडांची मुळे खोलवर जातात आणि झाड जमिनीतील अन्नद्रव्ये सहज शोषून घेऊ शकते.
SARG संस्थेने विदर्भातील हजारो शेतकऱ्यांना हे अगदी मोफत किंवा अत्यंत कमी खर्चात तयार करण्याचे प्रशिक्षण देऊन शेतीचा खर्च वाचवला आहे.
‘BD 501’ (शिंग स्फटिक) तयार करण्याची संपूर्ण कृती
हे खत पिकांची प्रकाशसंश्लेषण (Photosynthesis) क्षमता वाढवण्यासाठी आणि त्यांना रोगांपासून वाचवण्यासाठी ऊर्जेचा स्त्रोत मानले जाते.
१: साहित्याची निवड
गायीचे शिंग: देशी गायीचे रिकामे आणि स्वच्छ शिंग.
क्वार्ट्ज स्फटिक (Quartz Crystal): हा एक प्रकारचा पारदर्शक, काचेसारखा दिसणारा नैसर्गिक दगड असतो. यामध्ये सिलिका (Silica) चे प्रमाण भरपूर असते.
२: स्फटिक बारीक करणे आणि जमिनीत गाडणे (मार्च-एप्रिल)
प्रथम या स्फटिक दगडाचे लोखंडी खलबत्त्यात बारीक तुकडे केले जातात. त्यानंतर दोन काचांच्या मध्ये किंवा घोटणीच्या साहाय्याने त्याची मैद्यासारखी अगदी मऊ आणि बारीक पावडर केली जाते.
या पावडरमध्ये थोडे पाणी मिसळून तिची घट्ट पेस्ट (कणकेसारखी) बनवली जाते आणि ही पेस्ट गायीच्या रिकाम्या शिंगात घट्ट दाबून भरली जाते.
उन्हाळ्याच्या सुरुवातीला (साधारण मार्च किंवा एप्रिलमध्ये) हे शिंग जमिनीत साधारण १.५ ते २ फूट खोल खड्ड्यात गाडले जाते. (हे उन्हाळ्यात गाडण्याचे कारण म्हणजे या काळात जमीन सूर्याची आणि विश्वाची उष्णता व प्रकाश ऊर्जा शोषून घेत असते).
३: खत बाहेर काढणे (सप्टेंबर-ऑक्टोबर)
पावसाळा संपल्यानंतर, म्हणजेच सप्टेंबर किंवा ऑक्टोबर महिन्यात हे शिंग जमिनीत बाहेर काढले जाते.
शिंगातील सिलिका पावडर आता संपूर्ण सौर ऊर्जेने चार्ज झालेली असते. ही पांढरी शुभ्र पावडर बाहेर काढून काचेच्या बरणीत, जिथे भरपूर सूर्यप्रकाश पडेल अशा खिडकीत साठवून ठेवली जाते.
शेतात वापरण्याची पद्धत: ‘डायनॅमायझेशन’ (Dynamization)
BD 500 प्रमाणेच याची ताकद वाढवण्यासाठी १ तास पाण्यात ढवळणे (Dynamization) अत्यंत गरजेचे आहे.
आवश्यक प्रमाण:
BD 501 पावडर: फक्त १ ग्रॅम (एक एकरासाठी १ ग्रॅम पुरेसे असते!)
पाणी: १३ ते १५ लिटर स्वच्छ पाणी.
ढवळण्याची कृती:
बादलीत पाणी घेऊन १ ग्रॅम बीडी ५०१ पावडर टाकावी.
काठीच्या साहाय्याने १ तास सलग एकदा घड्याळाच्या दिशेने (गोल खड्डा तयार होईपर्यंत) आणि नंतर उलट दिशेने ढवळावे. यामुळे पाण्याचे रेणू सिलिकाच्या ऊर्जेने चार्ज होतात.