atal pension yojana आपल्या आयुष्यात तरुणपण, ऊर्जा आणि नोकरी-व्यवसायाचे दिवस अत्यंत वेगाने निघून जातात. जोपर्यंत अंगात ताकद आहे, हात-पाय चालत आहेत आणि हातात नियमित काम आहे, तोपर्यंत पैशांची गरज भासत नाही. आपण आपल्या गरजा कुटुंबाचे लाड आणि दैनंदिन खर्च आनंदाने पूर्ण करतो. परंतु, कधी शांतपणे बसून विचार केला आहे का की, जेव्हा आपण ६० वर्षांचे होऊ, शरीर पूर्वीसारखी साथ देणार नाही, आजारपणं घेरतील आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे उत्पन्नाचे नियमित साधन पूर्णपणे बंद होईल, तेव्हा काय?
भारतातील संघटित क्षेत्रात काम करणाऱ्या सरकारी किंवा मोठ्या खाजगी कंपन्यांमधील कर्मचाऱ्यांना भविष्यनिर्वाह निधी किंवा पेन्शनची सोय असते. परंतु, आपल्या देशातील असंघटित क्षेत्रात काम करणाऱ्या कोट्यवधी कामगारांचे काय? जसे की, शेतकरी, शेतमजूर, छोटे दुकानदार, किरकोळ विक्रेते, घरकामगार, रिक्षाचालक, गवंडी, सुतार, आणि रोजंदारीवर काम करणारे मजूर. यांच्यासाठी वृद्धापकाळात पेन्शन मिळण्याची कोणतीही हक्काची सरकारी सोय पूर्वी नव्हती.
याच गंभीर समस्येवर कायमस्वरूपी मात करण्यासाठी आणि भारतातील प्रत्येक गरीब व मध्यमवर्गीय नागरिकाला वृद्धापकाळात कोणाचेही ओझे न बनता, स्वाभिमानाने आणि सन्मानाने जगता यावे, यासाठी भारत सरकारने अटल पेन्शन योजना सुरू केली आहे.
अटल पेन्शन योजना (atal pension yojana) काय आहे?
अटल पेन्शन योजना atal pension yojana ही भारत सरकारद्वारे संचलित आणि ‘पेन्शन निधी नियामक आणि विकास प्राधिकरण’ द्वारे नियंत्रित केली जाणारी एक अत्यंत सुरक्षित, खात्रीशीर आणि लोकप्रिय सामाजिक सुरक्षा योजना आहे.
या योजनेची अधिकृत सुरुवात पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते १ जून २०१५ रोजी करण्यात आली. यापूर्वी केंद्र सरकारची ‘स्वावलंबन योजना’ किंवा ‘एनपीएस लाईट’ नावाची योजना कार्यरत होती. परंतु, त्या योजनेमध्ये वृद्धापकाळात मिळणाऱ्या पेन्शनची रक्कम निश्चित नव्हती, ती बाजारातील चढ-उतारांवर अवलंबून असायची. ही त्रुटी दूर करून सरकारने स्वावलंबन योजनेचे रूपांतर ‘अटल पेन्शन योजने’त केले. आता ही योजना सर्वसामान्य नागरिकांमध्ये प्रचंड लोकप्रिय झाली आहे.
atal pension yojana योजनेचा मुख्य उद्देश
atal pension yojana या योजनेचा मुख्य उद्देश असंघटित क्षेत्रातील कामगारांना त्यांच्या तरुण वयातच सेवानिवृत्तीसाठी छोटी-छोटी बचत करण्यास प्रोत्साहित करणे हा आहे. या योजनेअंतर्गत जर तुम्ही तुमच्या तरुण वयात (१८ ते ४० वर्षे वयोगटात) ठराविक रक्कम दरमहा गुंतवली, तर वयाची ६० वर्षे पूर्ण झाल्यानंतर तुम्हाला दरमहा ₹१,००० ते ₹५,००० पर्यंतची गॅरंटीड (हमीभावासह) पेन्शन आयुष्यभर मिळत राहते.
अटल पेन्शन योजनेची मुख्य वैशिष्ट्ये जाणून घेऊया .
अटल पेन्शन योजना ही इतर खाजगी विमा कंपन्यांच्या पेन्शन प्लॅन्सपेक्षा अत्यंत वेगळी आणि फायदेशीर आहे. याची मुख्य वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:
१००% सरकारी सुरक्षा: ही पूर्णपणे भारत सरकारची योजना असल्याने यामध्ये गुंतवलेला तुमचा एक-एक पैसा १००% सुरक्षित आहे. खाजगी कंपन्यांप्रमाणे यामध्ये बुडण्याचा किंवा फसवणुकीचा कोणताही धोका नाही.
बाजाराच्या जोखमीपासून मुक्त: शेअर बाजार वाढो किंवा घसरू, तुमच्या पेन्शन रकमेवर त्याचा कोणताही नकारात्मक परिणाम होत नाही. तुम्हाला सरकारने दिलेली गॅरंटीड पेन्शन मिळणारच.
निश्चित पेन्शनचे ५ पर्याय: गुंतवणूकदार आपल्या आर्थिक क्षमतेनुसार आणि भविष्यातील गरजेनुसार ५ वेगवेगळ्या पेन्शन पर्यायांची निवड करू शकतात:
१. ₹१,००० दरमहा पेन्शन
२. ₹२,००० दरमहा पेन्शन
३. ₹३,००० दरमहा पेन्शन
४. ₹४,००० दरमहा पेन्शन
५. ₹५,००० दरमहा पेन्शन
किमान प्रीमियम आणि वयाचा संबंध: या योजनेचा सुवर्णनियम असा आहे की, “तुम्ही जितक्या लवकर (कमी वयात) या योजनेत सहभागी व्हाल, तितका तुमचा मासिक प्रीमियम कमी असेल.” उदाहरणार्थ, जर तुम्ही वयाच्या १८ व्या वर्षी या योजनेत जोडले गेलात, तर ₹५,००० च्या मासिक पेन्शनसाठी तुम्हाला दरमहा फक्त ₹२१० गुंतवावे लागतील.
ऑटो-डेबिट सुविधा: या योजनेमध्ये तुम्हाला दरमहा बँकेत जाऊन रांगेत उभे राहून पैसे भरण्याची गरज नसते. तुमच्या बँक किंवा पोस्ट ऑफिस खात्यातून प्रीमियमची रक्कम दरमहा, त्रैमासिक (३ महिन्यांनी) किंवा ६ महिन्यांनी तुमच्या परवानगीने आपोआप वजा होते. यामुळे तुमचा वेळ वाचतो आणि हप्ता चुकण्याची भीती राहत नाही.
अटल पेन्शन योजनेचे ५ मोठे फायदे जाणून घेऊया .
अटल पेन्शन योजना केवळ तुम्हालाच म्हातारपणात आर्थिक आधार देत नाही, तर तुमच्या पश्चात तुमच्या संपूर्ण कुटुंबाला (जीवनसाथी आणि मुलांना) सामाजिक व आर्थिक सुरक्षा कवच प्रदान करते. याचे ५ प्रमुख फायदे सविस्तर समजून घेऊया:
१. भारत सरकारद्वारे पेन्शनची गॅरंटी
सामान्यतः बाजारात उपलब्ध असलेल्या बहुतांश पेन्शन योजना या म्युच्युअल फंड किंवा शेअर बाजाराशी जोडलेल्या असतात. त्यामुळे भविष्यात किती परतावा मिळेल, याची शाश्वती नसते. मात्र, APY ची सर्वात मोठी जमेची बाजू म्हणजे यामध्ये मिळणाऱ्या किमान पेन्शनची हमी स्वतः भारत सरकारने घेतली आहे. जर भविष्यात पेन्शन फंडावरील प्रत्यक्ष परतावा अंदाजित परताव्यापेक्षा कमी मिळाला, तर होणारी तूट केंद्र सरकार स्वतः आपल्या तिजोरीतून भरून काढेल. याउलट, जर परतावा जास्त मिळाला, तर त्याचा अतिरिक्त लाभ ग्राहकांच्या खात्यात जमा केला जातो.
२. जीवनसाथीला (पती/पत्नी) आजीवन सुरक्षा
समजा एखाद्या व्यक्तीने ही योजना घेतली आणि ६० वर्षांनंतर त्याला पेन्शन मिळणे सुरू झाले. परंतु, काही वर्षांनी दुर्दैवाने त्या मुख्य खातेदाराचा मृत्यू झाला. अशा परिस्थितीत त्याचे कुटुंब उघड्यावर पडत नाही. मुख्य खातेदाराच्या मृत्यूनंतर त्याच्या जीवनसाथीला (पती किंवा पत्नीला) आजीवन तेवढीच १००% पेन्शन मिळत राहते, जितकी मुख्य खातेदाराला मिळत होती. यासाठी जीवनसाथीला कोणताही अतिरिक्त प्रीमियम भरावा लागत नाही.
३. नॉमिनीला (वारसाला) संपूर्ण निधी परत
हा या योजनेचा सर्वात सुंदर भाग आहे. जेव्हा मुख्य खातेदार आणि त्याचा जीवनसाथी (पती व पत्नी) या दोघांचेही वृद्धत्वामुळे किंवा अन्य कारणांमुळे निधन होते, तेव्हा वयाच्या ६० व्या वर्षांपर्यंत जमा झालेली संपूर्ण पेन्शन राशी त्यांच्या कायदेशीर नॉमिनीला (उदा. मुले किंवा वारसदार) एकरकमी परत केली जाते. ही रक्कम निवडलेल्या पेन्शन स्लॅबनुसार साधारणपणे ₹१.७ लाख ते ₹८.५ लाखांपर्यंत असते. म्हणजे तुमचे पैसे सरकारकडे जमा राहत नाहीत, ते तुमच्या पुढच्या पिढीच्या कामी येतात.
४. ६० वर्षांपूर्वी मृत्यू झाल्यास विशेष तरतूद
अनेकांच्या मनात शंका असते की, जर एखाद्या खातेदाराचा वयाची ६० वर्षे पूर्ण होण्यापूर्वीच (तरुण वयात किंवा अधेमधे) अकस्मात मृत्यू झाला, तर तोपर्यंत जमा झालेल्या पैशांचे काय होते? अशा अत्यंत कठीण प्रसंगात सरकारने दोन सोयीस्कर पर्याय दिले आहेत:
पर्याय अ: खातेदाराची पत्नी/पती उर्वरित कालावधीसाठी (मुख्य खातेदाराचे वय ६० होईपर्यंत) त्या खात्यामध्ये स्वतः योगदान (मासिक प्रीमियम) सुरू ठेवू शकतात आणि वयाची ६० वर्षे पूर्ण झाल्यावर पेन्शनचा लाभ घेऊ शकतात.
पर्याय ब: जर पती/पत्नीला योजना पुढे चालवायची नसेल, तर ते खाते तिथेच बंद करून तोपर्यंत जमा झालेली संपूर्ण रक्कम व्याजासह एकरकमी परत घेऊ शकतात.
५. करात सूट
जरी ही योजना असंघटित क्षेत्रासाठी असली, तरी मध्यमवर्गीय नोकरदार वर्गही याचा लाभ घेतो. अटल पेन्शन योजनेत गुंतवलेल्या रक्कमेवर राष्ट्रीय पेन्शन प्रणाली प्रमाणेच आयकर कायद्यांतर्गत कर लाभ मिळतात. आयकर कायद्याच्या कलम 80CCD(1B) अंतर्गत ग्राहकांना सामान्य ₹१.५ लाखांच्या मर्यादेव्यतिरिक्त ₹५०,००० ची अतिरिक्त कर वजावट मिळते.
योजनेसाठी पात्रता आणि महत्त्वाच्या अटी जाणून घेऊया .
atal pension yojana योजनेचा लाभ देशातील जास्तीत जास्त गरजू लोकांपर्यंत पोहोचावा यासाठी पात्रता निकष अतिशय सोपे ठेवले गेले आहेत, परंतु काही कडक नियमही आहेत.
वय मर्यादा : अर्जदाराचे वय किमान १८ वर्षे आणि कमाल ४० वर्षे दरम्यान असावे. ४० वर्षांनंतरच्या व्यक्तीला या योजनेत प्रवेश मिळत नाही, कारण या योजनेमध्ये वयाची ६० वर्षे गाठेपर्यंत किमान २० वर्षे नियमित योगदान देणे कायदेशीररित्या बंधनकारक आहे.
भारतीय नागरिकत्व: अर्जदार हा भारताचा कायदेशीर नागरिक असणे आवश्यक आहे (अनिवासी भारतीय म्हणजेच NRI या योजनेसाठी पात्र नाहीत).
बँक खाते आणि केवायसी: अर्जदाराचे कोणत्याही राष्ट्रीयीकृत , खाजगी , सहकारी किंवा प्रादेशिक ग्रामीण बँकेत अथवा पोस्ट ऑफिसमध्ये बचत खाते असणे अनिवार्य आहे. तसेच ते खाते आधार कार्ड आणि सक्रिय मोबाईल नंबरशी लिंक असणे आवश्यक आहे.
आयकर दात्यांसाठी नवीन नियम : भारत सरकारने १ ऑक्टोबर २०२२ पासून एक अत्यंत महत्त्वाचा नियम लागू केला आहे. या नियमांनुसार, जे नागरिक आयकर दाता आहेत किंवा कधी राहिले आहेत, ते या योजनेसाठी पात्र नाहीत. ही योजना केवळ गरीब आणि आर्थिकदृष्ट्या कमजोर घटकांसाठी मर्यादित ठेवण्याचा सरकारचा मानस आहे. जर एखाद्याने ही माहिती लपवून खाते उघडले आणि नंतर तो टॅक्स पेअर असल्याचे पडताळणीत आढळले, तर त्याचे APY खाते त्वरित बंद केले जाईल आणि तोपर्यंत जमा झालेली त्याची रक्कम नाममात्र शुल्क कापून परत केली जाईल.
अटल पेन्शन योजनेसाठी अर्ज कसा करावा?
atal pension yojana योजनेचे खाते उघडण्याची प्रक्रिया अत्यंत सोपी आणि पारदर्शक आहे. तुम्ही तुमच्या सोयीनुसार ऑनलाईन किंवा ऑफलाईन अशा दोन्ही पद्धतीने या योजनेसाठी नोंदणी करू शकता.
१. ऑनलाईन पद्धत
जर तुम्ही इंटरनेट, मोबाईल बँकिंग किंवा नेट बँकिंग वापरत असाल, तर तुम्ही घरबसल्या अवघ्या ५ मिनिटांत हे खाते उघडू शकता:
१: सर्वात आधी खात्री करा की तुमचे आधार कार्ड तुमच्या चालू मोबाईल नंबरशी लिंक आहे, कारण यावर OTP येईल.
२: तुमच्या बँकेच्या अधिकृत इंटरनेट बँकिंग पोर्टलवर किंवा मोबाईल ॲपमध्ये युझर आयडी आणि पासवर्ड टाकून लॉगिन करा.
३: मुख्य मेनूमध्ये ‘Service Requests’ किंवा ‘Social Security Schemes’ किंवा थेट ‘APY Registration’ हा पर्याय शोधा आणि त्यावर क्लिक करा.
४: तुमच्या समोर एक डिजिटल फॉर्म उघडेल. त्यामध्ये तुमचा बचत खाते क्रमांक, जन्मतारीख, ईमेल आयडी आणि ज्याला वारसदार करायचे आहे त्या नॉमिनीचे नाव व वय अचूक भरा.
५: तुम्हाला हव्या असलेल्या पेन्शनचा आकडा (₹१,००० ते ₹५,०००) निवडा आणि प्रीमियम कापण्याचा कालावधी (मासिक/त्रैमासिक/सहामाही) निश्चित करा.
६: तुमचा आधार क्रमांक नोंदवून ‘Submit’ करा. तुमच्या मोबाईलवर आलेला OTP प्रविष्ट करून ई-केवायसी (e-KYC) प्रक्रिया पूर्ण करा.
७: नोंदणी यशस्वी झाल्यावर तुमच्या खात्यातून पहिल्या महिन्याचा हप्ता त्वरित वजा होईल आणि तुमच्या स्क्रीनवर तसेच ईमेल व SMS द्वारे एक पावती क्रमांक (Acknowledgement Number) आणि PRAN (Permanent Retirement Account Number) जनरेट होईल. हा नंबर भविष्यातील व्यवहारांसाठी जपून ठेवावा.
२. ऑफलाईन पद्धत
जर तुम्हाला ऑनलाईन प्रक्रिया कठीण वाटत असेल, तर काळजी करण्याचे कारण नाही. तुम्ही खालील सोप्या स्टेप्सद्वारे ऑफलाईन अर्ज करू शकता:
१: ज्या बँकेत किंवा पोस्ट ऑफिसमध्ये तुमचे आधीपासूनच बचत खाते आहे, त्या शाखेत प्रत्यक्ष भेट द्या.
२: बँकेच्या काउंटरवरून ‘अटल पेन्शन योजना नोंदणी फॉर्म’ मागा. (हा फॉर्म मराठी, हिंदी आणि इंग्रजी भाषेत उपलब्ध असतो).
३: फॉर्ममध्ये विचारलेली सर्व माहिती जसे की- तुमचे संपूर्ण नाव, जन्मतारीख, मोबाईल नंबर, बँक खाते क्रमांक, निवडलेली पेन्शन रक्कम आणि नॉमिनीचे तपशील व्यवस्थित आणि स्पष्ट अक्षरात भरा.
४: फॉर्मसोबत तुमच्या आधार कार्डची झेरॉक्स आणि बँक पासबुकच्या पहिल्या पानावरील झेरॉक्स प्रत जोडा. फॉर्मवर स्वतःची स्वाक्षरी किंवा अंगठा लावा.
५: हा संपूर्ण भरलेला फॉर्म बँकेच्या संबंधित अधिकाऱ्याकडे जमा करा. अधिकारी तुमच्या खात्याची तपासणी करून फॉर्म सिस्टीममध्ये अपलोड करेल आणि तुमचे खाते ‘ऑटो-डेबिट’ मोडवर सेट करेल.
६: प्रक्रिया पूर्ण झाल्यावर बँक पहिल्या महिन्याचा हप्ता वजा करून तुम्हाला अधिकृत स्वाक्षरी असलेली नोंदणीची पावती (PRAN कार्डसह) सुपूर्द करेल.देशाचे नागरिक असून टॅक्स पेअर नसाल आणि तुम्ही अद्याप कोणत्याही पेन्शन योजनेत गुंतवणूक केली नसेल, तर उशीर करू नका.
पेन्शन फंड मॅनेजर्स (तुमचा पैसा कुठे गुंतवला जातो?)
अनेक नागरिकांना वाटतं की हा पैसा सरकारकडे तसाच पडून राहतो, पण तसं नाही. पीएफआरडीए द्वारे मान्यताप्राप्त देशातील आघाडीच्या सरकारी आणि खाजगी पेन्शन फंड मॅनेजर्सद्वारे या पैशांचे व्यवस्थापन केले जाते. यामध्ये प्रामुख्याने:
SBI Pension Funds Pvt. Ltd.
LIC Pension Fund Ltd.
UTI Retirement Solutions Ltd.
हे फंड मॅनेजर्स तुमचा पैसा सरकारी रोखे , कॉर्पोरेट बॉंड्स आणि काही प्रमाणात सुरक्षित शेअर्समध्ये गुंतवतात, ज्यामुळे या पैशांवर चांगला परतावा (Returns) मिळतो.
खात्याची सद्यस्थिती कशी तपासायची?
तुमच्या खात्यात किती पैसे जमा झाले आहेत आणि बँक वेळोवेळी हप्ते कापून घेत आहे की नाही, हे तुम्ही घरबसल्या दोन प्रकारे तपासू शकता.
atal pension yojana ॲपद्वारे: गुगल प्ले स्टोअरवरून ‘APY and NPS Lite’ नावाचे अधिकृत सरकारी ॲप डाउनलोड करा. त्यामध्ये तुमचा PRAN (प्राण नंबर) आणि बँकेत नोंदणीकृत मोबाईल नंबर टाकून तुम्ही तुमचे ई-स्टेटमेंट पाहू शकता.
Protean वेब पोर्टल: तुम्ही Protean (पूर्वीचे NSDL) च्या अधिकृत वेबसाईटवर जाऊन ‘APY e-PRAN/Subscriber Statement’ या पर्यायावर क्लिक करून, प्राण नंबर किंवा तुमच्या बँक खात्याच्या माहितीद्वारे संपूर्ण स्टेटमेंट डाउनलोड करू शकता.
नॉमिनी (वारसदार) बदलणे किंवा माहिती अपडेट करणे जाणून घेऊया .
जर तुम्हाला तुमच्या अटल पेन्शन atal pension yojana खात्यात काही बदल करायचे असतील, जसे की
मोबाईल नंबर बदलणे
पत्ता बदलणे
किंवा लग्नानंतर नॉमिनीचे (वारसदाराचे) नाव बदलणे
यासाठी तुम्हाला तुमच्या संबंधित बँकेत जाऊन ‘APY Modification Form’ (माहिती दुरुस्ती फॉर्म) भरून द्यावा लागतो. हा बदल ऑनलाईन नेट बँकिंगद्वारेही काही बँकांमध्ये उपलब्ध आहे.
प्रीमियम भरण्याची वारंवारता जाणून घेऊया .
अटल पेन्शन योजनेमध्ये गुंतवणूकदारांना त्यांच्या आर्थिक आवकनुसार पैसे भरण्याचे ३ पर्याय मिळतात. खाते उघडताना किंवा नंतरही तुम्ही हा पर्याय बदलू शकता.
१. मासिक: दर महिन्याला ठराविक तारीख.
२. त्रैमासिक : दर ३ महिन्यांनी एकदा हप्ता वजा होतो. (शेतकरी किंवा छोटे व्यावसायिक ज्यांना दरमहा निश्चित उत्पन्न नसते, त्यांच्यासाठी हा पर्याय उत्तम आहे).
३. सहामाही : वर्षातून फक्त दोनदा (दर ६ महिन्यांनी) हप्ता वजा होतो.
‘प्राण’ कार्डचे महत्त्व जाणून घेऊया .
जेव्हा तुमचे atal pension yojana खाते उघडले जाते, तेव्हा तुम्हाला एक Permanent Retirement Account Number (PRAN) दिला जातो. जसा तुमचा पॅन कार्ड नंबर असतो, तसाच हा पेन्शनचा नंबर असतो.
भविष्यात तुम्ही तुमची बँक बदलली (उदा. बँक ऑफ बडोदामधून स्टेट बँकेत खाते ट्रान्सफर केले), तरीही तुमचा हाच PRAN नंबर वापरून तुमची अटल पेन्शन योजना नवीन बँकेत सहज ट्रान्सफर करता येते. तुमचे खाते कधीही बंद होत नाही.
atal pension yojana काय होईल जर खातेदाराचा ६० वर्षांनंतर, पण पेन्शन सुरू असताना मृत्यू झाला?
समजा एखाद्या व्यक्तीला वयाच्या ६० व्या वर्षापासून ₹५,००० पेन्शन मिळणे सुरू झाले. ६५ व्या वर्षी त्या व्यक्तीचा मृत्यू झाला. अशा वेळी:
त्याच्या पतीला/पत्नीला पुढील संपूर्ण आयुष्यभर दरमहा ₹५,००० पेन्शन मिळत राहील.
जेव्हा त्या पती/पत्नीचाही मृत्यू होईल, तेव्हा ₹८,५०,००० ची संपूर्ण रक्कम त्यांच्या मुलांच्या (नॉमिनीच्या) बँक खात्यात एकरकमी जमा केली जाईल.