राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती अभियान (rashtriya naisargik sheti abhiyan 2026) शेतकऱ्यांसाठी मोठी संधी! नैसर्गिक शेतीसाठी ₹4,000 प्रोत्साहन; कोणाला मिळणार लाभ?

राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती अभियान (rashtriya naisargik sheti abhiyan) ही भारत सरकारने नैसर्गिक शेतीला प्रोत्साहन देण्यासाठी सुरू केलेली केंद्र पुरस्कृत योजना आहे. या अभियानाला केंद्रीय मंत्रिमंडळाने 25 नोव्हेंबर 2024 रोजी मंजुरी दिली. शेतीमध्ये रासायनिक निविष्ठांवरील अवलंबित्व कमी करणे, शेतात उपलब्ध नैसर्गिक साधनांचा वापर वाढवणे, जमिनीचे आरोग्य सुधारणे आणि पर्यावरणपूरक शेती पद्धतींचा प्रसार करणे हा या राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती अभियान (rashtriya naisargik sheti abhiyan) चा मुख्य उद्देश आहे.

या राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती अभियान (rashtriya naisargik sheti abhiyan) तर्गत शेतकऱ्यांना नैसर्गिक शेतीचे प्रशिक्षण, प्रात्यक्षिके, स्थानिक पातळीवर मार्गदर्शन, जैव-निविष्ठा संसाधन केंद्रांची सुविधा आणि ठरावीक अटींनुसार आर्थिक प्रोत्साहन देण्याची तरतूद आहे.

महाराष्ट्र शासनाने 25 एप्रिल 2025 रोजी या अभियानाच्या राज्यातील अंमलबजावणीसाठी प्रशासकीय मान्यता दिली. महाराष्ट्रातील अंमलबजावणीसाठी 2025-26 आणि 2026-27 या दोन वर्षांचा कालावधी नमूद करण्यात आला आहे.

Table of Contents

राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती अभियान (rashtriya naisargik sheti abhiyan) ची प्रमुख उद्दिष्टे समजून घेऊया.

या राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती अभियान (rashtriya naisargik sheti abhiyan) चा भर केवळ रासायनिक खतांचा वापर बंद करण्यावर नाही. शेतीची संपूर्ण पद्धत स्थानिक पर्यावरण, माती, पाणी, पिके आणि पशुधन यांच्याशी सुसंगत करण्यावर आहे.

1) जमिनीचे आरोग्य सुधारणे: मातीतील सेंद्रिय कर्ब, पोषणद्रव्ये आणि जैविक क्रियाशीलता सुधारण्यास मदत करणाऱ्या पद्धतींचा प्रसार करणे.

2) शेतीचा निविष्ठा खर्च कमी करण्यास प्रोत्साहन: शेतावरच तयार होणाऱ्या नैसर्गिक निविष्ठांचा वापर वाढवणे.

3) पशुधनाचा समावेश: स्थानिक परिस्थितीला अनुरूप पशुधन आणि शेती यांचा एकत्रित विचार करणे.

4) पाण्याचे संवर्धन: आच्छादन, पीक विविधता आणि मातीतील ओलावा टिकवणाऱ्या पद्धतींना प्रोत्साहन देणे.

5) शेतकऱ्यांना प्रशिक्षण: कृषी विज्ञान केंद्रे, कृषी विद्यापीठे आणि प्रशिक्षित मार्गदर्शकांच्या मदतीने शेतकऱ्यांना प्रत्यक्ष प्रशिक्षण देणे.

6) नैसर्गिक उत्पादनाला बाजारपेठ: नैसर्गिक शेतीतून तयार झालेल्या उत्पादनासाठी प्रमाणिकरण आणि बाजारपेठेशी जोडणी विकसित करणे.

नैसर्गिक शेती म्हणजे काय?

नैसर्गिक शेती म्हणजे स्थानिक नैसर्गिक साधने, जैविक प्रक्रिया, पीक विविधता आणि पशुधन यांचा एकत्रित वापर करून केली जाणारी शेती पद्धत. या पद्धतीत शेतावर उपलब्ध साधनांपासून तयार केलेल्या निविष्ठांचा वापर करण्यावर भर दिला जातो.

उदाहरणार्थ, बीजामृत, जीवामृत, घनजीवामृत, नीमास्त्र आणि दशपर्णी अर्क यांसारख्या निविष्ठांचा उल्लेख नैसर्गिक शेतीच्या मार्गदर्शक सूचनांमध्ये आहे. यांचा वापर पिकांची गरज, स्थानिक परिस्थिती आणि कृषी तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनानुसार केला जातो.

नैसर्गिक शेतीमध्ये पुढील बाबींना महत्त्व दिले जाते:

1) शेतातील जैवविविधता टिकवणे.

2) आच्छादन पद्धतीचा वापर करणे.

3) एकाच पिकावर अवलंबून न राहता योग्य पीक विविधता ठेवणे.

4) शेतातील सेंद्रिय पदार्थांचा उपयोग करणे.

5) स्थानिक हवामान आणि मातीला अनुकूल पद्धती स्वीकारणे.

6) पशुधन आणि शेती यांचा समन्वय साधणे.

नैसर्गिक शेतीचा परिणाम प्रत्येक शेतात सारखाच असेल असे नाही. जमिनीचा प्रकार, पाण्याची उपलब्धता, पिकांची निवड, पूर्वीचा रासायनिक निविष्ठांचा वापर आणि शेतकऱ्याने स्वीकारलेल्या पद्धती यानुसार बदल होऊ शकतो. त्यामुळे बदल टप्प्याटप्प्याने आणि तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली करणे योग्य ठरते.

राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती अभियान (rashtriya naisargik sheti abhiyan) ची पात्रता जाणून घेऊया .

राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती अभियान (rashtriya naisargik sheti abhiyan)  हे गट आधारित पद्धतीने राबवले जाते. त्यामुळे केवळ वैयक्तिक अर्ज करून प्रत्येक शेतकऱ्याला आपोआप आर्थिक प्रोत्साहन मिळेल असे नाही. संबंधित गाव किंवा परिसरात अभियानाचा क्लस्टर निश्चित झालेला असणे आणि त्या क्लस्टरमधील निवड प्रक्रियेनुसार शेतकऱ्याचा समावेश होणे महत्त्वाचे आहे.

महाराष्ट्र शासनाच्या 25 एप्रिल 2025 च्या शासन निर्णयानुसार, राज्यातील नियोजित क्लस्टरमध्ये साधारणपणे 50 हेक्टर क्षेत्र आणि 125 शेतकऱ्यांचा समावेश करण्याची तरतूद आहे. प्रत्येक शेतकऱ्यासाठी प्रोत्साहनाची क्षेत्रमर्यादा जास्तीत जास्त एक एकर आहे.

केंद्राच्या मार्गदर्शक सूचनांमध्ये नैसर्गिक शेती करण्यास इच्छुक, ग्रामपंचायतीचा रहिवासी आणि प्रशिक्षण व जनजागृती उपक्रमात सहभागी होण्यास तयार असलेल्या शेतकऱ्यांचा समावेश करण्यावर भर दिला आहे. निवड झालेल्या प्रशिक्षित शेतकऱ्यांनी इतर शेतकऱ्यांना नैसर्गिक शेतीची माहिती देणे आणि प्रात्यक्षिकासाठी मदत करणे अपेक्षित आहे.

कोणत्या शेतकऱ्यांना प्राधान्याने विचारात घेतले जाऊ शकते?

1) नैसर्गिक शेती सुरू करण्याची इच्छा असलेले शेतकरी.

2) संबंधित निश्चित केलेल्या गावसमूह किंवा क्लस्टरमधील शेतकरी.

3) प्रशिक्षण आणि प्रात्यक्षिक कार्यक्रमात सहभागी होण्यास तयार असलेले शेतकरी.

4) शेतावर नैसर्गिक शेतीचे नमुना प्रात्यक्षिक तयार करण्यास इच्छुक शेतकरी.

5) इतर शेतकऱ्यांना नैसर्गिक शेतीबाबत माहिती देण्यास तयार असलेले शेतकरी.

राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती अभियान (rashtriya naisargik sheti abhiyan) च्या मार्गदर्शक तत्त्वांवर आधारित माहिती आहे. अंतिम निवड, स्थानिक अटी आणि उपलब्ध जागा महाराष्ट्र कृषी विभागाच्या संबंधित जिल्हा/क्लस्टर अंमलबजावणी यंत्रणेनुसार ठरतील. जमीनमालकी, भाडेपट्टा किंवा विशिष्ट पीक याबाबत स्वतंत्र अट लागू आहे का, हे स्थानिक अधिकाऱ्यांकडून तपासावे.

राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती अभियान (rashtriya naisargik sheti abhiyan) तर्गत मिळणारे लाभ जाणून घेऊया .

या राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती अभियान (rashtriya naisargik sheti abhiyan)  आर्थिक प्रोत्साहनाबरोबरच प्रशिक्षण, मार्गदर्शन, नैसर्गिक निविष्ठांची उपलब्धता आणि प्रमाणिकरण यावर भर दिला जातो.

1. आर्थिक प्रोत्साहन

महाराष्ट्र शासनाच्या 25 एप्रिल 2025 च्या शासन निर्णयात प्रशिक्षित शेतकऱ्यांसाठी उत्पादनाधारित प्रोत्साहनाची तरतूद नमूद आहे. त्यानुसार प्रति शेतकरी जास्तीत जास्त एक एकर क्षेत्रासाठी दरवर्षी ₹4,000 प्रोत्साहन नमूद केले आहे. हे प्रोत्साहन दोन वर्षांच्या अभियान कालावधीशी संबंधित आहे.

या राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती अभियान (rashtriya naisargik sheti abhiyan) चा उद्देश नैसर्गिक शेती पद्धतींची देखभाल, निविष्ठा तयार करणे, इतर शेतकऱ्यांना प्रशिक्षण देणे आणि आवश्यक नैसर्गिक निविष्ठा मिळवणे यासाठी मदत करणे हा आहे.

तपशील

अधिकृत निर्णयातील तरतूद

प्रति एकर वार्षिक प्रोत्साहन : ₹4,000

लाभासाठी क्षेत्रमर्यादा

जास्तीत जास्त 1 एकर

अभियान कालावधी : 2 वर्षे

एकूण वार्षिक प्रोत्साहनाचा हिशोब

निवड व अटींच्या अधीन

₹4,000 ही प्रत्येक शेतकऱ्याला विनाअट मिळणारी सार्वत्रिक रक्कम नाही. पात्र क्लस्टरमध्ये समावेश, प्रशिक्षण, कामकाज आणि अधिकृत निकष पूर्ण करणे आवश्यक आहे. ही रक्कम संपूर्ण शेतजमिनीवर लागू होत नाही; एक एकरापर्यंतची मर्यादा आहे. प्रत्यक्ष देयक आणि वितरणाची पद्धत स्थानिक अंमलबजावणी अधिकाऱ्यांकडून तपासावी.

2. नैसर्गिक शेतीचे प्रशिक्षण

राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती अभियान (rashtriya naisargik sheti abhiyan)  सुरू करताना योग्य पद्धतींची माहिती असणे आवश्यक असते. चुकीच्या पद्धतीने निविष्ठा तयार करणे किंवा पिकांवर वापरणे टाळण्यासाठी अभियानांतर्गत प्रशिक्षणाला महत्त्व दिले आहे.

शेतकऱ्यांना कृषी विज्ञान केंद्रे , कृषी विद्यापीठे आणि स्थानिक नैसर्गिक शेती संस्था यांच्या माध्यमातून प्रशिक्षण व प्रात्यक्षिके दिली जाऊ शकतात.

प्रशिक्षणामध्ये पुढील विषयांचा समावेश असू शकतो:

1) नैसर्गिक शेतीची मूलभूत तत्त्वे.

2) बीजामृत आणि जीवामृत यांची माहिती.

3) शेतातील उपलब्ध साधनांचा वापर.

4) मातीचे आरोग्य आणि आच्छादन.

5)पीक विविधता आणि मिश्रपीक पद्धती.

6) स्थानिक हवामानानुसार शेती व्यवस्थापन.

7) नैसर्गिक शेतीतील नोंदी आणि निरीक्षण.

3. कृषी सखींकडून मार्गदर्शन

अभियानात कृषी सखी किंवा (CRPs) यांची महत्त्वाची भूमिका आहे. त्या गावपातळीवर शेतकऱ्यांना नैसर्गिक शेतीच्या पद्धती समजावून सांगणे, प्रशिक्षणाशी जोडणे आणि शेतातील अडचणींबाबत मार्गदर्शन करणे अशी कामे करतात.

4. जैव-निविष्ठा संसाधन केंद्रांची सुविधा

(BRC) म्हणजे नैसर्गिक शेतीसाठी आवश्यक जैव-निविष्ठा उपलब्ध करून देणारे क्लस्टर स्तरावरील केंद्र. शेतकरी स्वतः सर्व निविष्ठा तयार करू शकत नसल्यास अशा केंद्रांमधून तयार निविष्ठा मिळण्यास मदत होऊ शकते.

या केंद्रांमध्ये बीजामृत, जीवामृत यांसारख्या नैसर्गिक निविष्ठांची उपलब्धता, माहिती आणि प्रात्यक्षिक यांना प्रोत्साहन दिले जाते.

5. नैसर्गिक शेतीचे प्रमाणिकरण

नैसर्गिक शेतीतून तयार होणाऱ्या उत्पादनाला योग्य ओळख आणि बाजारपेठ मिळावी यासाठी राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती अभियान (rashtriya naisargik sheti abhiyan) प्रमाणिकरण व्यवस्थेचा समावेश आहे. केंद्र सरकारच्या माहितीनुसार PGS-INDIA NATURAL या प्रणालीअंतर्गत नैसर्गिक शेती उत्पादनांच्या प्रमाणिकरणाची प्रक्रिया सुरू करण्यात आली आहे.

प्रमाणपत्र मिळणे आपोआप होत नाही. संबंधित प्रणालीतील नोंदणी, आवश्यक नोंदी, पडताळणी आणि नियम पूर्ण करणे आवश्यक असते.

6. शेतकऱ्यांचा अनुभव आणि प्रात्यक्षिक शेत

नैसर्गिक शेती शिकण्यासाठी प्रत्यक्ष शेतावर प्रात्यक्षिक पाहणे उपयुक्त ठरते. अभियानांतर्गत मॉडेल प्रात्यक्षिक शेत तयार करणे, शेतकऱ्यांचे अनुभव शेअर करणे आणि प्रशिक्षणाद्वारे इतर शेतकऱ्यांपर्यंत माहिती पोहोचवणे यावर भर आहे.

राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती अभियान (rashtriya naisargik sheti abhiyan) आवश्यक कागदपत्रे जाणून घेऊया .

या राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती अभियान (rashtriya naisargik sheti abhiyan) च्या उपलब्ध महाराष्ट्र शासन निर्णयात सर्व शेतकऱ्यांसाठी लागू होणारी एकच अंतिम कागदपत्र यादी दिलेली आढळत नाही. त्यामुळे खालील कागदपत्रे ही स्थानिक नोंदणी किंवा पडताळणीसाठी तयार ठेवण्यासारखी संभाव्य कागदपत्रे आहेत; ही अधिकृत अंतिम यादी समजू नये.

1) आधार कार्ड.

2) शेतजमिनीचा 7/12 उतारा.

3) 8-अ उतारा, लागू असल्यास.

4) बँक खाते पासबुक किंवा खाते तपशील.

5) आधारशी जोडलेल्या मोबाइल क्रमांकाचा तपशील, आवश्यक असल्यास.

6) पासपोर्ट आकाराचा फोटो, मागितल्यास.

7) संबंधित गावातील रहिवासाचा पुरावा, मागितल्यास.

8) नैसर्गिक शेती प्रशिक्षण किंवा क्लस्टर नोंदणीशी संबंधित फॉर्म, उपलब्ध असल्यास.

प्रत्येक कागदपत्राची आवश्यकता जिल्हा, क्लस्टर आणि निवड प्रक्रियेनुसार बदलू शकते. कोणतेही मूळ कागदपत्र अनोळखी व्यक्तीकडे देऊ नका. कागदपत्रे कुठे आणि कशी जमा करायची याची माहिती कृषी विभागाच्या अधिकृत कार्यालयातून घ्या.

महाराष्ट्रात अर्ज किंवा नोंदणी कशी करावी?

राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती अभियान (rashtriya naisargik sheti abhiyan) ची अंमलबजावणी क्लस्टर म्हणजेच गावसमूह पद्धतीने केली जाते. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी सर्वप्रथम आपल्या गावाचा किंवा परिसराचा या अभियानात समावेश आहे का, हे तपासणे आवश्यक आहे.

महाराष्ट्र शासनाच्या 25 एप्रिल 2025 च्या शासन निर्णयानुसार राज्यात 2025-26 आणि 2026-27 या कालावधीसाठी अभियान राबविण्याची प्रशासकीय मान्यता देण्यात आली आहे.

अर्ज करण्याची टप्प्याटप्प्याने प्रक्रिया जाणून घेऊया .

1: गावातील क्लस्टरची माहिती घ्या

सर्वप्रथम आपल्या गावात किंवा जवळच्या गावसमूहात राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती अभियानाचा क्लस्टर निश्चित झाला आहे का, याची माहिती घ्या. यासाठी ग्रामपंचायत किंवा तालुका कृषी कार्यालयाशी संपर्क साधा.

 2: तालुका कृषी कार्यालयात चौकशी करा

तालुका कृषी अधिकारी किंवा संबंधित कृषी सहाय्यक यांच्याकडे पुढील माहिती विचारा:

1) आपल्या गावाचा क्लस्टरमध्ये समावेश आहे का?

2) शेतकऱ्यांची निवड प्रक्रिया सुरू आहे का?

3) नवीन शेतकऱ्यांचा समावेश केला जात आहे का?

4) प्रशिक्षणाचे वेळापत्रक काय आहे?

5) नोंदणीसाठी कोणता अर्ज किंवा नमुना उपलब्ध आहे?

3: आवश्यक कागदपत्रे तयार ठेवा

अधिकाऱ्यांनी दिलेल्या सूचनेनुसार आवश्यक कागदपत्रे जमा करा. कागदपत्रांची अंतिम यादी आणि त्यांची प्रत कशी द्यायची हे संबंधित कार्यालयाकडून निश्चित करून घ्या.

4: क्लस्टरमधील निवड प्रक्रियेत सहभागी व्हा

गावसमूहातील शेतकऱ्यांची निवड अभियानाच्या निकषांनुसार केली जाते. नैसर्गिक शेती करण्याची तयारी, प्रशिक्षणात सहभाग आणि संबंधित स्थानिक अटी यांचा विचार केला जाऊ शकतो.

5: नैसर्गिक शेतीचे प्रशिक्षण घ्या

निवड झाल्यानंतर संबंधित प्रशिक्षण संस्था, कृषी विज्ञान केंद्र किंवा कृषी सखी यांच्या माध्यमातून आयोजित प्रशिक्षणात सहभागी व्हा. नैसर्गिक शेतीच्या पद्धती प्रत्यक्ष समजून घ्या.

6: नैसर्गिक शेतीची अंमलबजावणी करा

प्रशिक्षणात सांगितलेल्या पद्धतीनुसार शेतात नैसर्गिक शेती सुरू करा. निविष्ठांची तयारी, पीक व्यवस्थापन आणि आवश्यक नोंदी याबाबत मार्गदर्शन घ्या.

7: प्रोत्साहनाच्या अटी पूर्ण करा

राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती अभियान (rashtriya naisargik sheti abhiyan) तर्गत आर्थिक प्रोत्साहन मिळण्यासाठी संबंधित कामकाज, प्रशिक्षण, निवड आणि पडताळणीच्या अटी पूर्ण कराव्या लागतात. प्रोत्साहनाची मंजुरी व वितरणाची सद्यस्थिती संबंधित कृषी कार्यालयाकडून तपासा.

ऑनलाइन अर्जाबाबत महत्त्वाची माहिती जाणून घेऊया .

उपलब्ध अधिकृत महाराष्ट्र शासन निर्णयामध्ये सर्व शेतकऱ्यांसाठी स्वतंत्र सार्वजनिक ऑनलाइन अर्ज लिंक निश्चित केलेली दिसत नाही. त्यामुळे इंटरनेटवर दिसणाऱ्या अनधिकृत अर्ज लिंकवर वैयक्तिक माहिती भरू नका. आपल्या तालुका कृषी कार्यालयातून सध्याची नोंदणी पद्धत निश्चित करा.

महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी अभियानाची सद्यस्थिती जाणून घेऊया .

केंद्र सरकारच्या 24 जुलै 2026 रोजी प्रसिद्ध झालेल्या माहितीनुसार, 2024-25 आणि 2025-26 या कालावधीतील राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती अभियानाच्या प्रगती अहवालात महाराष्ट्रासाठी पुढील आकडे नोंदवले आहेत.

राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती अभियानाची अंमलबजावणी कोण करते?

या अभियानाची केंद्र स्तरावरील जबाबदारी कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालयाकडे आहे. राज्यात महाराष्ट्र शासनाचा कृषी विभाग अंमलबजावणी करतो.

याशिवाय खालील संस्था आणि यंत्रणा शेतकऱ्यांना मदत करतात:

कृषी विभाग: जिल्हा व तालुका स्तरावर अभियानाची अंमलबजावणी आणि शेतकऱ्यांशी समन्वय.

कृषी विज्ञान केंद्र : नैसर्गिक शेतीचे प्रशिक्षण आणि प्रात्यक्षिके.

कृषी विद्यापीठे: संशोधन, तांत्रिक माहिती आणि प्रशिक्षण.

कृषी सखी : गावपातळीवर मार्गदर्शन आणि शेतकऱ्यांना मदत.

जैव-निविष्ठा संसाधन केंद्र : नैसर्गिक शेतीसाठी आवश्यक जैव-निविष्ठांशी संबंधित सुविधा.

शेतकऱ्यांनी अर्ज करण्यापूर्वी लक्षात ठेवावयाच्या महत्त्वाच्या गोष्टी जाणून घेऊया .

1) आपल्या गावाचा क्लस्टरमध्ये समावेश आहे का, हे आधी तपासा.

2) आर्थिक प्रोत्साहनासाठी असलेल्या अटी आणि क्षेत्रमर्यादा समजून घ्या.

3) प्रशिक्षणात सहभागी होणे आणि नैसर्गिक शेतीच्या पद्धती प्रत्यक्ष वापरणे महत्त्वाचे आहे.

4) कोणत्याही व्यक्तीला अर्ज मंजूर करून देण्यासाठी अनधिकृत पैसे देऊ नका.

5) प्रोत्साहनाची रक्कम आणि वितरणाची सद्यस्थिती कृषी विभागाकडून तपासा.

6) प्रमाणपत्र मिळवायचे असल्यास त्यासाठी स्वतंत्र नोंदणी व पडताळणी प्रक्रिया पूर्ण करा.

7) जुन्या शासन निर्णयापेक्षा नंतर प्रसिद्ध झालेल्या सुधारित सूचनांना प्राधान्य द्या.

राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती अभियान (rashtriya naisargik sheti abhiyan)  हे भारतीय शेती अधिक शाश्वत, पर्यावरणपूरक आणि नैसर्गिक साधनांवर आधारित करण्याच्या उद्देशाने सुरू करण्यात आलेले महत्त्वाचे अभियान आहे. या अभियानातून शेतकऱ्यांना नैसर्गिक शेतीचे प्रशिक्षण, कृषी सखींचे मार्गदर्शन, जैव-निविष्ठा संसाधन केंद्रांची सुविधा, प्रमाणिकरणासाठी मदत आणि पात्रतेनुसार आर्थिक प्रोत्साहन मिळण्याची तरतूद आहे.

महाराष्ट्रात या राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती अभियान (rashtriya naisargik sheti abhiyan) ची अंमलबजावणी क्लस्टर पद्धतीने होत असल्यामुळे इच्छुक शेतकऱ्यांनी सर्वप्रथम आपल्या गावातील क्लस्टरची माहिती घ्यावी. त्यानंतर तालुका कृषी कार्यालयाशी संपर्क साधून नोंदणी, निवड, प्रशिक्षण आणि आर्थिक प्रोत्साहनाच्या अटी समजून घ्याव्यात.

 

     हे पहा >>>>>>>>>>>>

Leave a Comment