माझी कन्या भाग्यश्री योजना ( majhi kanya bhagyashree yojana 2026 ) ही महाराष्ट्र शासनाच्या महिला व बालविकास विभागामार्फत राबवली जाणारी एक अत्यंत लोकप्रिय आणि कल्याणकारी योजना आहे. १ एप्रिल २०१६ रोजी जुन्या ‘सुकन्या’ योजनेची जागा घेऊन ही योजना नवीन स्वरूपात सुरू करण्यात आली.
या योजनेचा मुख्य उद्देश राज्यातील मुलींच्या जन्माचे स्वागत करणे, लिंग गुणोत्तर (Sex Ratio) सुधारणे, मुलींचे शिक्षण सुनिश्चित करणे आणि बालविवाहाला आळा घालणे हा आहे.
माझी कन्या भाग्यश्री योजना ( majhi kanya bhagyashree yojana 2026 ) योजनेचे स्वरूप आणि आर्थिक लाभ
या योजनेअंतर्गत शासनाकडून थेट कामगार किंवा सर्वसामान्य कुटुंबातील मुलीच्या नावावर राष्ट्रीयीकृत बँकेत मुदत ठेव (Fixed Deposit) केली जाते. याचे दोन मुख्य प्रकार आहेत:
एक मुलगी असल्यास (Option A): जर माता किंवा पित्याने पहिल्या मुलीच्या जन्मानंतर (१ वर्षाच्या आत) कुटुंब नियोजन (नसबंदी) शस्त्रक्रिया केली, तर शासनाकडून त्या एकुलत्या एक मुलीच्या नावावर रु. ५०,०००/- बँक खात्यात जमा केले जातात.
दोन मुली असल्यास (Option B): जर पहिल्या मुलीच्या जन्मानंतर कुटुंब नियोजन न करता, दुसऱ्या अपत्याच्या वेळी (मुलीच्या जन्मानंतर ६ महिन्यांच्या आत) शस्त्रक्रिया केली, तर दोन्ही मुलींच्या नावावर प्रत्येकी रु. २५,०००/- व २५,०००/- बँक खात्यात जमा केले जातात.
पैशांची उचल (Withdrawal) कधी करता येते?
बँकेत जमा केलेल्या या रक्कमेचे व्याज मुलीला तिच्या वयाच्या ६ व्या आणि १२ व्या वर्षी काढता येते (केवळ शिक्षणासाठी). त्यानंतर मुलगी जेव्हा १८ वर्षे पूर्ण करेल आणि तिचे शिक्षण किमान १० वी उत्तीर्ण असेल, तेव्हा तिला संपूर्ण मूळ रक्कम व्याजासह मिळते. (अठरा वर्षांपूर्वी मुलीचा विवाह झाल्यास कोणतीही रक्कम मिळत नाही).
योजनेच्या मुख्य अटी व पात्रता
माझी कन्या भाग्यश्री योजना ( majhi kanya bhagyashree yojana 2026 ) या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी खालील अटींची पूर्तता करणे आवश्यक आहे:
महाराष्ट्राचे रहिवासी: अर्जदार कुटुंब हे महाराष्ट्र राज्याचे मूळ रहिवासी असणे आवश्यक आहे.
वार्षिक उत्पन्न मर्यादा: पूर्वी ही योजना केवळ बीपीएल (BPL) कुटुंबांसाठी होती, परंतु आता शासनाने यात सुधारणा केली आहे. आता कुटुंबाचे वार्षिक उत्पन्न रु. ७.५० लाख (साडेसात लाख रुपये) पर्यंत असलेल्या सर्व कुटुंबांना या योजनेचा लाभ मिळतो.
कुटुंब नियोजन शस्त्रक्रिया बंधनकारक:
एक मुलगी असल्यास: मुलीच्या जन्मानंतर १ वर्षाच्या आत पालकांनी कुटुंब नियोजन शस्त्रक्रिया करणे अनिवार्य आहे.
दोन मुली असल्यास: दुसऱ्या मुलीच्या जन्मानंतर ६ महिन्यांच्या आत शस्त्रक्रिया करणे आवश्यक आहे.
तिसऱ्या अपत्याला लाभ नाही: जर कुटुंबात तिसरे अपत्य जन्माला आले (ते मुलगा असो वा मुलगी), तर या योजनेचा लाभ तात्काळ रद्द होतो.
आवश्यक कागदपत्रे (Documents List)
अर्ज करताना खालील कागदपत्रे जोडणे आवश्यक आहे:
मुलीचा जन्म दाखला (Birth Certificate).
माता आणि पित्याचे आधार कार्ड.
कुटुंबाचा चालू आर्थिक वर्षाचा तहसीलदार किंवा सक्षम अधिकाऱ्याचा उत्पन्नाचा दाखला (७.५० लाखांच्या आत असल्याबाबत).
रेशन कार्ड (Ration Card).
महाराष्ट्र राज्याचा रहिवासी दाखला (Domicile Certificate).
कुटुंब नियोजन शस्त्रक्रिया केल्याचे अधिकृत प्रमाणपत्र (सरकारी रुग्णालय किंवा मान्यताप्राप्त केंद्राचे).
विहित नमुन्यातील अर्ज आणि प्रतिज्ञापत्र.
अर्ज कसा आणि कुठे करावा?
माझी कन्या भाग्यश्री योजना ( majhi kanya bhagyashree yojana 2026 ) या योजनेचा अर्ज पूर्णपणे विनामूल्य असतो. लाभ मिळवण्यासाठी खालील ठिकाणी संपर्क साधता येतो:
ग्रामीण भागात: आपल्या गावातील अंगणवाडी सेविकेकडे संपर्क साधून फॉर्म भरून द्यावा लागतो. तसेच हा अर्ज बालविकास प्रकल्प अधिकारी (CDPO) कार्यालयात किंवा ग्रामपंचायतीत जमा करता येतो.
शहरी भागात: स्थानिक महानगरपालिका/नगरपालिकेच्या महिला व बालविकास कल्याण विभागात किंवा जवळच्या अंगणवाडी केंद्रात अर्ज सादर करावा लागतो.
महत्त्वाची टीप: मुलगी जन्माला आल्यानंतर वरील मुदतीतच (१ वर्ष किंवा ६ महिने) सर्व कागदपत्रांसह अर्ज करणे गरजेचे असते, मुदत संपल्यानंतर अर्ज स्वीकारले जात नाहीत.
माझी कन्या भाग्यश्री योजना ( majhi kanya bhagyashree yojana 2026 ) योजनेअंतर्गत शासनाकडून मुदत ठेव (Fixed Deposit) म्हणून जमा केलेल्या ५०,००० रुपयांवर १८ वर्षांनंतर मिळणारी एकूण रक्कम ही बँकेच्या चक्रवाढ व्याजाच्या (Compound Interest) दरावर अवलंबून असते.
बँकेचा सरासरी व्याजाचा दर ६% ते ७% धरला, तर १८ वर्षांनंतर काय गणित होते ते खालीलप्रमाणे आहे:
१८ वर्षांनंतर मिळणारा अंदाजे परतावा
मूळ रक्कम: रु. ५०,०००/-
अंदाजे एकूण रक्कम (१८ वर्षांनंतर): रु. १.५० लाख ते १.७५ लाख (१,५०,००० ते १,७५,००० रुपये)
महत्त्वाची अट (मधली उचल):
माझी कन्या भाग्यश्री योजना ( majhi kanya bhagyashree yojana 2026 ) या योजनेच्या नियमानुसार, मुलीच्या शिक्षणासाठी तिच्या वयाच्या ६ व्या वर्षी आणि १२ व्या वर्षी साठलेल्या व्याजाची रक्कम काढण्याची (Partial Withdrawal) मुभा दिली जाते. जर पालकांनी ६ व्या आणि १२ व्या वर्षी व्याजाचे पैसे काढले, तर १८ व्या वर्षी मिळणारी अंतिम रक्कम कमी होईल. परंतु, जर हे पैसे मधल्या काळात न काढता तसेच ठेवले, तर १८ व्या वर्षी पूर्ण १.५० लाखांपेक्षा जास्त रक्कम व्याजासह मुलीला मिळते.
रक्कम मिळवण्यासाठी ३ कडक अटी
मुलगी १८ वर्षांची झाल्यानंतर ही रक्कम तिच्या खात्यात जमा होण्यासाठी शासनाने ३ महत्त्वाच्या अटी ठेवल्या आहेत:
मुलगी अविवाहित असावी: वयाची १८ वर्षे पूर्ण होण्यापूर्वी मुलीचा बालविवाह झालेला नसावा.
शिक्षणाची अट: मुलगी किमान १० वी उत्तीर्ण असणे आवश्यक आहे.
कौशल्य विकास (Skill Development): माझी कन्या भाग्यश्री योजना ( majhi kanya bhagyashree yojana 2026 ) योजनेच्या नियमानुसार, १८ व्या वर्षी मिळणाऱ्या एकूण रकमेतील किमान १०,००० रुपये मुलीने तिच्या कौशल्य विकासावर (उदा. एखादा व्यावसायिक कोर्स किंवा उच्च शिक्षण) खर्च करणे बंधनकारक आहे, जेणेकरून ती स्वावलंबी बनेल.
जर मुलगी १८ वर्षे पूर्ण होण्यापूर्वी लग्न करत असेल किंवा १० वी उत्तीर्ण नसेल, तर बँकेतील ती रक्कम पालकांना किंवा मुलीला न मिळता पुन्हा महाराष्ट्र शासनाच्या खात्यात जमा केली जाते.
माझी कन्या भाग्यश्री योजना ( majhi kanya bhagyashree yojana 2026 ) योजनेचा अधिकृत अर्ज (प्रपत्र-अ) हा शासनाच्या अधिकृत जीआर (GR) मध्ये समाविष्ट असतो. हा फॉर्म पूर्णपणे मोफत असून तो कसा मिळवायचा आणि योग्य पद्धतीने कसा भरायचा, याची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
फॉर्म (PDF) कुठे मिळेल?
हा फॉर्म मिळवण्यासाठी तुमच्याकडे दोन मुख्य पर्याय आहेत:
ऑफलाईन (मोफत): तुमच्या गावातील अंगणवाडी सेविकेकडे हा फॉर्म विनामूल्य उपलब्ध असतो. याशिवाय तालुका स्तरावर बाल विकास प्रकल्प अधिकारी (CDPO) कार्यालय किंवा जिल्हा स्तरावर महिला व बाल विकास अधिकारी कार्यालयातूनही हा फॉर्म मिळवता येतो.
ऑनलाईन (शासन निर्णय): महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर (maharashtra.gov.in) १ ऑगस्ट २०१७ च्या ‘माझी कन्या भाग्यश्री सुधारित योजना’ या शासन निर्णयाच्या (GR) जोडपत्रात (प्रपत्र-अ) हा फॉर्म पीडीएफ स्वरूपात उपलब्ध आहे. तुम्ही तो डाऊनलोड करून प्रिंट काढू शकता.
फॉर्म कसा भरायचा? (Step-by-Step Guide)
हा फॉर्म प्रामुख्याने ‘प्रपत्र-अ’ या नावाने ओळखला जातो. तो भरताना खालील गोष्टी क्रमाने अचूक लिहाव्यात:
1.पालकांचा तपशील:प्राथमिक माहिती.
फॉर्मच्या सुरुवातीला अर्जदाराचे (आई किंवा वडील) पूर्ण नाव, सध्याचा व मूळ पत्ता, आणि बालिकेशी असलेले नाते (उदा. आई/वडील) स्पष्ट अक्षरात लिहा.
2.बालिकेचा तपशील:मुलीची माहिती.
ज्या मुलीच्या नावावर लाभ घ्यायचा आहे तिचे पूर्ण नाव, जन्म तारीख (अंकात व अक्षरात) आणि जन्म ठिकाण लिहा. तसेच ग्रामपंचायत किंवा नगरपालिकेकडे केलेल्या जन्म नोंदीचा क्रमांक व तारीख अचूक भरा.
3.एकूण अपत्यांची संख्या:कुटुंबाची रचना.
कुटुंबातील एकूण मुलांची संख्या लिहा. जर दोन मुली असतील तर पहिल्या व दुसऱ्या मुलीचे नाव, लिंग आणि जन्म तारीख स्पष्टपणे नोंदवा. (लक्षात ठेवा, तिसरे अपत्य असल्यास अर्ज बाद होतो).
4.शस्त्रक्रिया प्रमाणपत्र माहिती:कुटुंब नियोजन तपशील.
कुटुंब नियोजन शस्त्रक्रिया (नसबंदी) केल्याचा दिनांक आणि ज्या सरकारी रुग्णालयात किंवा केंद्रात शस्त्रक्रिया केली त्याचे नाव लिहा.
5.सही आणि कागदपत्रे जोडणे:स्वाक्षरी व जोडपत्रे.
शेवटी दिलेल्या अटी मान्य असल्याबाबत अर्जदाराने स्वतःची स्वाक्षरी (किंवा अंगठ्याचा ठसा) करावी. फॉर्मसोबत उत्पन्नाचा दाखला, आधार कार्ड, जन्म दाखला आणि नसबंदी प्रमाणपत्र यांच्या झेरॉक्स प्रती जोडाव्यात.
फॉर्म भरताना घ्यायची काळजी
अंगणवाडी सेविकेची मदत घ्या: फॉर्म पूर्ण भरून झाल्यानंतर तो तुमच्या भागातील अंगणवाडी सेविकेकडे (Anganwadi Worker) जमा करावा लागतो. त्या तुमच्या अर्जाची छाननी करून तो पुढील मंजुरीसाठी मुख्यसेविका (Supervisor) आणि बाल विकास प्रकल्प अधिकाऱ्यांकडे (CDPO) पाठवतात.
मुदत पाळा: पहिल्या मुलीच्या बाबतीत जन्म झाल्यापासून १ वर्षाच्या आत आणि दुसऱ्या मुलीच्या बाबतीत ६ महिन्यांच्या आत कुटुंब नियोजन करून हा फॉर्म जमा करणे कायदेशीररी्या बंधनकारक आहे.
माझी कन्या भाग्यश्री योजना ( majhi kanya bhagyashree yojana 2026 ) योजनेचा अर्ज भरताना आवश्यक असणाऱ्या अटी आणि संपूर्ण प्रक्रियेच्या अधिक स्पष्टतेसाठी आपण हा माझी कन्या भाग्यश्री योजना व्हिडिओ पाहू शकता, ज्यामध्ये फॉर्म भरण्यासंबंधीच्या इतर तांत्रिक बाबी सोप्या भाषेत समजावून सांगितल्या आहेत.
माझी कन्या भाग्यश्री योजनेची अजून खोलवर आणि सविस्तर माहिती घेण्यासाठी काही तांत्रिक व कायदेशीर बाबी समजून घेणे आवश्यक आहे, ज्या अनेकदा पालकांना माहित नसतात. या योजनेचा पूर्ण फायदा मिळवण्यासाठी खालील मुद्दे अत्यंत महत्त्वाचे आहेत:
एकाच वेळी दोन मुले (जुळी मुले/Twin Girls) झाल्यास काय नियम आहे?
हा प्रश्न अनेकांना पडतो. जर पहिल्या बाळंतपणात एक मुलगी असेल आणि दुसऱ्या बाळंतपणात जुळ्या मुली (Twins) झाल्या, तर काय करायचे?
अशा विशेष परिस्थितीत शासन तिन्ही मुलींना लाभ देते.
परंतु, दुसऱ्या बाळंतपणात जुळ्या मुली झाल्यानंतर पालकांनी ६ महिन्यांच्या आत कुटुंब नियोजन शस्त्रक्रिया करणे सक्तीचे आहे. या स्थितीत दोन्ही जुळ्या मुलींना प्रत्येकी २५,००० रुपयांचा लाभ मिळतो.
मुलीच्या दुर्दैवी मृत्यू झाल्यास पैशांचे काय होते?
माझी कन्या भाग्यश्री योजना ( majhi kanya bhagyashree yojana 2026 ) योजनेच्या नियमांनुसार, जर १८ वर्षे पूर्ण होण्यापूर्वी दुर्दैवाने लाभार्थी मुलीचा मृत्यू झाला, तर:
बँकेत जमा असलेली मूळ रक्कम आणि त्यावरील साठलेले व्याज पालकांना काढता येत नाही.
ती संपूर्ण मुदत ठेव (Fixed Deposit) मुदतपूर्व बंद केली जाते आणि सर्व पैसे शासकीय खात्यात (महिला व बालविकास विभाग) परत जमा केले जातात.
बँकेचे खाते कसे उघडले जाते?
अर्ज मंजूर झाल्यानंतर शासनामार्फत ‘बँक ऑफ महाराष्ट्र’ किंवा इतर कोणत्याही राष्ट्रीयीकृत बँकेत खाते उघडले जाते.
हे खाते ‘मुलगी आणि आई’ यांच्या नावाने संयुक्त खाते (Joint Account) म्हणून उघडले जाते.
जर आई हयात नसेल, तरच वडिलांचे नाव संयुक्त खातेदार म्हणून जोडले जाते.
हे खाते उघडतानाच त्यावर ‘मुदत ठेव’ (Fixed Deposit) असा शिक्का मारला जातो, जेणेकरून १८ वर्षांपूर्वी ते खाते कोणालाही बंद करता येत नाही.
पालकांसाठी महत्त्वाचे टप्पे आणि ट्रॅकिंग (Tracking)
माझी कन्या भाग्यश्री योजना ( majhi kanya bhagyashree yojana 2026 ) योजना मंजूर झाल्यावर पालकांना एक मुदत ठेव प्रमाणपत्र (FD Receipt) दिले जाते. हे प्रमाणपत्र अत्यंत सांभाळून ठेवावे लागते.
वयाचे ६ वे वर्ष: मुलगी पहिलीत जाताना शिक्षणाच्या खर्चासाठी साठलेल्या व्याजाची रक्कम काढण्यासाठी अंगणवाडी सेविकेमार्फत बँकेत अर्ज करावा लागतो.
वयाचे १२ वे वर्ष: मुलगी ७ वी किंवा ८ वीत असताना दुसऱ्यांदा व्याजाची रक्कम काढता येते.
वयाचे १८ वे वर्ष: मूळ प्रमाणपत्र, मुलीचा १० वी पास असलेला दाखला आणि ती अविवाहित असल्याचे ग्रामपंचायतीचे/नगरपालिकेचे प्रमाणपत्र बँकेत सादर करावे लागते, त्यानंतरच सर्व पैसे मुलीच्या स्वतःच्या वैयक्तिक खात्यात ट्रान्सफर होतात.
तुमच्यासाठी एक सल्ला: जर तुम्ही या योजनेचा फॉर्म भरणार असाल, तर सर्वात आधी तुमच्या गावातील किंवा प्रभागातील अंगणवाडी सेविकेला भेटा. कारण दर महिन्याला अंगणवाडी केंद्रात अशा अर्जांची यादी तयार करून ती थेट ‘बालविकास प्रकल्प अधिकारी’ (CDPO) कार्यालयात पाठवली जाते, ज्यामुळे काम लवकर होते.
माझी कन्या भाग्यश्री योजना ( majhi kanya bhagyashree yojana 2026 ) योजनेची पार्श्वभूमी (Background & History) अत्यंत रंजक आणि सामाजिक बदलांशी जोडलेली आहे. ही योजना अचानक सुरू झालेली नाही, तर महाराष्ट्रातील मुलींच्या घटत्या संख्येला (लिंग गुणोत्तर) रोखण्यासाठी शासनाने घेतलेल्या अनेक वर्षांच्या निर्णयांचा हा परिपाक आहे.
लिंग गुणोत्तराची (Sex Ratio) गंभीर समस्या
२०११ च्या जनगणनेनुसार (Census 2011), महाराष्ट्रात ६ वर्षांखालील बालकांचे लिंग गुणोत्तर अत्यंत चिंताजनक पातळीवर पोहोचले होते. दर १००० मुलांमागे मुलींची संख्या केवळ ८९४ एवढीच उरली होती. बीड, जळगाव, अहमदनगर यांसारख्या जिल्ह्यांत तर ही परिस्थिती अत्यंत बिकट होती.
समाजात मुलींपेक्षा मुलाला प्राधान्य देणे,
छुप्या पद्धतीने होणारी स्त्री-भ्रूणहत्या (Female Foeticide),
आणि मुलीच्या शिक्षणाचा व लग्नाचा आर्थिक खर्च,
या कारणांमुळे मुलींचा जन्म हा अनेकांना ‘ओझे’ वाटू लागला होता. ही सामाजिक दरी मिटवण्यासाठी एका मोठ्या शासकीय हस्तक्षेपाची गरज होती.
जुन्या ‘सुकन्या’ योजनेचे रूपांतर (१ एप्रिल २०१६)
या समस्येवर मात करण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाने आधी ‘सुकन्या योजना’ सुरू केली होती. परंतु, त्या योजनेचे निकष अतिशय कडक होते. ती योजना केवळ दारिद्र्यरेषेखालील (BPL) कुटुंबांसाठीच मर्यादित होती, ज्यामुळे मध्यमवर्गीय आणि अल्पभूधारक शेतकरी कुटुंबांना त्याचा लाभ घेता येत नव्हता.
यावर उपाय म्हणून, १ एप्रिल २०१६ रोजी शासनाने जुनी सुकन्या योजना बंद केली आणि तिच्या जागी अधिक व्यापक आणि लवचिक अशी ‘माझी कन्या भाग्यश्री योजना’ लागू केली.
योजनेतील महत्त्वाचे बदल (१ ऑगस्ट २०१७ ची सुधारणा)
२०१६ मध्ये योजना सुरू झाली खरी, पण सुरुवातीला उत्पन्नाची मर्यादा कमी असल्याने अनेक गरजू कुटुंबे योजनेपासून वंचित राहत होती. यावर विचार करून राज्य शासनाने १ ऑगस्ट २०१७ रोजी या योजनेत मोठा ऐतिहासिक बदल केला:
उत्पन्नाची मर्यादा वाढवली: वार्षिक उत्पन्नाची मर्यादा थेट ७.५० लाख रुपये करण्यात आली. यामुळे राज्यातील जवळपास ८०% ते ८५% कुटुंबे या योजनेच्या कक्षेत आली.
एक आणि दोन मुलींचे वर्गीकरण: पहिल्या मुलीच्या जन्मानंतर कुटुंब नियोजन केल्यास ५०,००० रुपये आणि दोन मुलींनंतर केल्यास प्रत्येकी २५,००० रुपये देण्याचा क्रांतिकारी निर्णय याच सुधारणेअंतर्गत घेण्यात आला.
केंद्र सरकारच्या ‘बेटी बचाओ, बेटी पढ़ाओ’ मोहिमेला बळ
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी देशभरात सुरू केलेल्या ‘बेटी बचाओ, बेटी पढ़ाओ’ (मुलीला वाचवा, मुलीला शिकवा) या राष्ट्रीय अभियानाला महाराष्ट्र स्तरावर बळकट करण्यासाठी ‘माझी कन्या भाग्यश्री योजना’ हे एक मुख्य हत्यार ठरले. केवळ कायदे करून स्त्री-भ्रूणहत्या थांबणार नाही, तर पालकांना मुलीच्या जन्माचा आनंद व्हावा आणि तिच्या भविष्याची आर्थिक चिंता मिटावी, याच मुख्य पार्श्वभूमीवर ही योजना आज महाराष्ट्रात यशस्वीपणे कार्यरत आहे.