मागेल त्याला विहीर योजना (Magel Tyala Vihir Yojana) शेती हा आपल्या महाराष्ट्राचा आणि संपूर्ण देशाचा मुख्य पाठीचा कणा आहे. परंतु, आपल्याकडील शेती ही मोठ्या प्रमाणावर पावसाच्या पाण्यावर म्हणजेच निसर्गाच्या लहरीपणावर अवलंबून असते. हवामान बदलामुळे कधी दुष्काळ, तर कधी अवकाळी पाऊस अशा संकटांना आपल्या बळीराजाला सामोरे जावे लागते. अशा वेळी शेतीला वेळेवर आणि पुरेसे पाणी मिळणे हे अत्यंत गरजेचे असते.
शेतकऱ्यांना सिंचनाची शाश्वत सोय उपलब्ध करून देण्यासाठी आणि त्यांना स्वावलंबी बनवण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाने ‘मागेल त्याला विहीर योजना (Magel Tyala Vihir Yojana) २०२६’ ही एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि महत्त्वाकांक्षी योजना अंमलात आणली आहे. या योजनेअंतर्गत पात्र शेतकऱ्यांना त्यांच्या स्वतःच्या शेतात नवीन सिंचन विहीर खोदण्यासाठी ₹५ लाख रुपयांपर्यंतचे भरघोस अनुदान थेट दिले जाते.
जर तुम्हीही शेतकरी असाल आणि तुमच्या शेतात हक्काची विहीर नसेल, तर ही योजना तुमच्यासाठी वरदान ठरू शकते.
मागेल त्याला विहीर योजना (Magel Tyala Vihir Yojana) ची मुख्य उद्दिष्टे
महाराष्ट्रातील ग्रामीण आणि दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांचे जीवनमान उंचावण्यासाठी शासनाने ही योजना सुरू केली आहे. या मागेल त्याला विहीर योजना (Magel Tyala Vihir Yojana)ची प्रमुख उद्दिष्टे खालीलप्रमाणे आहेत.
शाश्वत सिंचन सुविधा: कोरडवाहू शेतीला सिंचनाची कायमस्वरूपी सोय उपलब्ध करून देऊन पिकांना नियमित पाणी देणे.
उत्पन्नात वाढ: सिंचनाची सोय झाल्यामुळे शेतकरी वर्षातून दोन ते तीन पिके घेऊ शकतील, ज्यामुळे त्यांच्या वार्षिक उत्पन्नात भरघोस वाढ होईल.
दुष्काळावर मात: दुष्काळग्रस्त आणि पर्जन्यछायेच्या भागात विहिरींच्या माध्यमातून भूजल साठा वापरून पिकांचे संरक्षण करणे.
ग्रामीण रोजगार निर्मिती: मनरेगा अंतर्गत विहीर खोदण्याचे काम केले जात असल्यामुळे स्थानिक मजुरांना आणि स्वतः शेतकऱ्याला रोजगाराची संधी उपलब्ध होते.
भूजल पुनर्भरण: विहिरींच्या निर्मितीमुळे भूजल पातळी वाढण्यास मदत होते आणि परिसरातील पाण्याचा स्तर सुधारतो.
मागेल त्याला विहीर योजना (Magel Tyala Vihir Yojana) योजनेचे मुख्य फायदे
या मागेल त्याला विहीर योजना (Magel Tyala Vihir Yojana) चा लाभ घेतल्यास शेतकऱ्यांना खालीलप्रमाणे अनेक प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष फायदे मिळतात:
₹५ लाखांपर्यंत आर्थिक मदत: शेतात विहीर खोदण्यासाठी आणि तिचे बांधकाम करण्यासाठी शासनाकडून पाच लाख रुपयांपर्यंतचे आर्थिक अनुदान दिले जाते.
थेट बँक खात्यात रक्कम जमा: हे मागेल त्याला विहीर योजना (Magel Tyala Vihir Yojana) कोणत्याही मध्यस्थाशिवाय थेट लाभार्थ्याच्या आधार लिंक असलेल्या बँक खात्यात (DBT द्वारे) जमा केले जाते.
मनरेगा जॉब कार्डधारकांना प्राधान्य: ग्रामीण भागातील मनरेगा जॉब कार्ड असणाऱ्या कुटुंबांना या योजनेत प्राधान्य दिले जाते.
मागासवर्गीय व महिलांसाठी विशेष तरतूद: अनुसूचित जाती (SC), अनुसूचित जमाती (ST), दारिद्र्यरेषेखालील कुटुंबे, महिला आणि अपंग व्यक्तींसाठी विशेष प्राधान्यक्रम ठरवण्यात आला आहे.
तांत्रिक मार्गदर्शन: विहीर कोठे खणावी, तिची खोली आणि रुंदी किती असावी याविषयी भूजल सर्वेक्षण विकास यंत्रणेकडून (GSDA) तांत्रिक मार्गदर्शन मिळते.
मागेल त्याला विहीर योजना (Magel Tyala Vihir Yojana) चा लाभ मिळवण्यासाठी शासनाने काही विशिष्ट निकष आणि पात्रता ठरवून दिली आहे.
प्राधान्यक्रमाने मिळणारे लाभार्थी
या मागेल त्याला विहीर योजना (Magel Tyala Vihir Yojana)अंतर्गत खालील प्रवर्गातील शेतकऱ्यांना प्राधान्य दिले जाते:
अनुसूचित जाती (SC) आणि अनुसूचित जमाती (ST)
भटक्या व विमुक्त जमाती (NT/VJNT)
दारिद्र्य रेषेखालील (BPL) नोंदणीकृत कुटुंबे
स्त्री-कर्ता (महिला प्रमुख) असलेली कुटुंबे
शारीरिकदृष्ट्या विकलांग (अपंग) व्यक्ती कर्ता असलेली कुटुंबे
जमीन सुधारणांचे लाभार्थी आणि इंदिरा आवास योजनेचे लाभार्थी
वन हक्क अधिनियम २००६ खालील जमीनधारक
सीमांत शेतकरी (२.५ एकर किंवा १ हेक्टरपर्यंत जमीन असलेले)
अल्पभूधारक शेतकरी (५ एकर किंवा २ हेक्टरपर्यंत जमीन असलेले)
सामान्य व तांत्रिक पात्रता
किमान जमीन धारकता: अर्जदार शेतकऱ्याकडे स्वतःच्या नावावर किंवा संयुक्त नावाने किमान ०.४० हेक्टर (सुमारे १ एकर) सलग जमीन असणे आवश्यक आहे.
७/१२ उताऱ्यावरील नोंद: अर्जदाराच्या ७/१२ उताऱ्यावर यापूर्वी कोणत्याही शासकीय योजनेतून किंवा स्वतः बांधलेल्या विहिरीची नोंद नसावी.
अर्जदार किंवा त्याच्या कुटुंबातील सदस्याकडे मनरेगा (MGNREGA) जॉब कार्ड असणे बंधनकारक आहे.
पिण्याच्या पाण्याच्या स्त्रोतापासून अंतर: सार्वजनिक किंवा अस्तित्वातील पेयजल (पिण्याच्या पाण्याच्या) स्त्रोतापासून ५०० मीटर अंतराच्या आत नवीन विहीर खोदता येत नाही.
दोन विहिरींमधील अंतर: अस्तित्वात असलेल्या दुसऱ्या सिंचन विहिरीपासून नवीन प्रस्तावित विहिरीचे अंतर किमान १५० मीटर असणे आवश्यक आहे (विशेष/डार्क झोन क्षेत्र सोडून).
मागेल त्याला विहीर योजना (Magel Tyala Vihir Yojana) साठी लागणारे आवश्यक कागदपत्रे
मागेल त्याला विहीर योजना (Magel Tyala Vihir Yojana) योजनेचा अर्ज करण्यासाठी खालील सर्व कागदपत्रे तयार ठेवणे अत्यंत गरजेचे आहे:
मूलभूत व वैयक्तिक कागदपत्रे
आधार कार्ड: अर्जदाराचे डिजिटल आधार कार्ड (मोबाईल नंबर लिंक असलेला).
७/१२ आणि ८-अ उतारा: अद्ययावत ऑनलाईन (डिजिटल स्वाक्षरित) ७/१२ आणि ८-अ चा उतारा.
बँक पासबुक: बँक खात्याचे पासबुक (ज्यावर बँक खाते क्रमांक, IFSC कोड स्पष्ट दिसेल आणि जे आधारशी लिंक असेल).
मनरेगा जॉब कार्ड: चालू आर्थिक वर्षातील वैध जॉब कार्डची प्रत.
जात प्रमाणपत्र: जर अर्जदार SC, ST किंवा VJNT प्रवर्गातील असेल तर सक्षम प्राधिकाऱ्याचे जात प्रमाणपत्र.
उत्पन्न प्रमाणपत्र: तहसीलदारांनी दिलेले चालू आर्थिक वर्षाचे उत्पन्नाचे प्रमाणपत्र.
प्रतिज्ञापत्र: विहीर नसल्याबाबत आणि नियमांचे पालन करण्याबाबतचे १०० रुपयांच्या स्टॅम्प पेपरवर हमीपत्र/प्रतिज्ञापत्र.
तांत्रिक व महसुली कागदपत्रे
GSDA दाखला: भूजल सर्वेक्षण विकास यंत्रणेकडून (GSDA) मिळणारा पाणी उपलब्धतेचा आणि विहीर मंजुरीचा दाखला.
कृषी व गट विकास अधिकारी शिफारसपत्र: कृषी अधिकारी यांनी केलेल्या जागेच्या पाहणीचा अहवाल व गट विकास अधिकाऱ्यांचे शिफारसपत्र.
तलाठी दाखला: अर्जदाराच्या नावावर इतरत्र जमीन नसल्याबाबत व एकूण सामाईक धारणेबाबत तलाठ्याचा दाखला.
विहीर नसल्याचे प्रमाणपत्र: संबंधित सर्व्हे नंबरवर आधी कोणतीही विहीर नसल्याचे तलाठी/ग्रामसेवकाचे प्रमाणपत्र.
नकाशा व चतुःसीमा: प्रस्तावित विहिरीचा भूमापन क्रमांक (सर्व्हे नंबर) दर्शवणारा सर्व्हेअर किंवा तलाठ्याचा नकाशा आणि चतुःसीमा.
इतर कागदपत्रे
ग्रामसभेचा ठराव: मागेल त्याला विहीर योजना (Magel Tyala Vihir Yojana) च्या मंजुरीसाठी स्थानिक ग्रामसभेचा मंजुरी ठराव.
जागेचा फोटो: ज्या जागेवर विहीर प्रस्तावित आहे, त्या जागेचा अर्जदार शेतकऱ्यासोबतचा जीओ-टॅग फोटो.
सामुदायिक करारपत्र: जर जमीन सामाईक क्षेत्रात असेल किंवा विहीर सामुदायिक असेल, तर इतर सर्व सह-धारकांचे संमतीपत्र किंवा करारपत्र.
अपंगत्व प्रमाणपत्र: अपंग व्यक्ती असल्यास ४०% पेक्षा जास्त अपंगत्वाचे सरकारी वैद्यकीय प्रमाणपत्र.
अनुदान वाटपाची पद्धत
अनुदान थेट लाभार्थ्यांच्या बँक खात्यामध्ये DBT (Direct Benefit Transfer) द्वारे जमा केले जाते.
विहिरीचे बांधकाम जसे पुढे जाईल, त्यानुसार टप्प्याटप्प्याने (Phases) अनुदान वितरित केले जाते:
पहिला टप्पा: खोदकाम सुरू करणे आणि पायाभरणी.
दुसरा टप्पा: विहिरीचे अस्तरकाम (Casing/Ringing) व दगडी बांधकाम.
तिसरा व अंतिम टप्पा: विहिरीचे पूर्ण बांधकाम, पॅरापेट वॉल आणि परिसर स्वच्छता.
प्रत्येक टप्प्यावर कृषी विभागाचे अधिकारी जागेची पाहणी करून जीओ-टॅग फोटो अपलोड करतात, त्यानंतरच पुढील हप्ता जमा होतो.
अर्ज प्रक्रिया
मागेल त्याला विहीर योजना (Magel Tyala Vihir Yojana) २०२६ साठी अर्ज करण्याची प्रक्रिया अत्यंत सोपी करण्यात आली आहे. तुम्ही ऑनलाईन किंवा ऑफलाईन अशा दोन्ही मार्गांनी अर्ज करू शकता.
१. ऑनलाईन अर्ज प्रक्रिया (MAHA EGS Horticulture Well App द्वारे)
महाराष्ट्र शासनाने विहीर आणि फळबाग लागवडीच्या अर्जासाठी विशेष ॲप विकसित केले आहे.
ॲप डाउनलोड करा: मोबाईलच्या Google Play Store वरून MAHA EGS Horticulture Well App डाउनलोड करा आणि ते इन्स्टॉल करा.
लॉगिन / नोंदणी: ॲप उघडून ‘लाभार्थी लॉगिन’ (Beneficiary Login) पर्याय निवडा. तुमचा मोबाईल नंबर टाकून OTP द्वारे व्हेरिफाय करा.
योजना निवडा: मुख्य पानावर आल्यावर ‘नवीन विहीर अर्ज’ या पर्यायावर क्लिक करा.
वैयक्तिक माहिती भरा:
अर्जदाराचे पूर्ण नाव, मोबाईल नंबर, आधार क्रमांक.
जिल्हा, तालुका, गाव आणि ग्रामपंचायत निवडा.
मनरेगा जॉब कार्ड क्रमांक टाका.
सामाजिक प्रवर्ग (Category) आणि जमिनीची माहिती भरा.
जमिनीचा तपशील व कागदपत्रे:
प्रस्तावित विहिरीचा सर्व्हे नंबर (भूमापन क्रमांक) प्रविष्ट करा.
डिजिटल ७/१२, ८-अ आणि जॉब कार्डचे स्पष्ट फोटो/PDF अपलोड करा.
फॉर्म तपासणे (प्रपत्र अ व प्रपत्र ब):
स्क्रीनवर दिसणाऱ्या ‘प्रपत्र अ’ मधील सर्व माहिती काळजीपूर्वक तपासा.
‘प्रपत्र ब’ मधील नियम व अटी वाचून त्याला सहमती दर्शवा.
सबमिट करा: सर्व माहिती भरून झाल्यानंतर OTP टाकून अर्ज Final Submit करा. अर्ज सादर झाल्यावर स्क्रीनवर Application ID (नोंदणी क्रमांक) मिळेल, तो जतन करून ठेवा.
२. ऑनलाईन अर्ज प्रक्रिया (MahaDBT Portal द्वारे)
विशेषतः SC/ST प्रवर्गातील शेतकरी महाडीबीटी पोर्टलद्वारे अर्ज करू शकतात.
वेबसाईटला भेट द्या: अधिकृत महाडीबीटी पोर्टलवर (mahadbt.maharashtra.gov.in) जा.
शेतकरी योजना पर्याय: ‘शेतकरी योजना’ (Farmer Schemes) या पर्यायावर क्लिक करा आणि तुमचा User ID व Password द्वारे लॉगिन करा.
घटक निवडा: ‘सिंचन साधने व सुविधा’ या घटकांतर्गत ‘नवीन विहीर बांधकाम’ हा पर्याय निवडा.
जमिनीची माहिती: तुमचा तालुका, गाव, सर्व्हे नंबर आणि खाते क्रमांक निवडा.
कागदपत्रे अपलोड करा: विचारलेली सर्व आवश्यक कागदपत्रे (७/१२, आधार, जात प्रमाणपत्र इत्यादी) योग्य आकारात अपलोड करा.
फी भरा व सबमिट करा: आवश्यक असल्यास पोर्टल शुल्क भरून अर्ज सबमिट करा व पोचपावतीची प्रिंट काढा.
३. ऑफलाईन अर्ज प्रक्रिया (Offline Application Process)
ज्या शेतकऱ्यांना ऑनलाईन अर्ज करणे शक्य नाही, ते ऑफलाईन पद्धतीने अर्ज करू शकतात:
कार्यालयाला भेट द्या: तुमच्या तालुक्यातील तालुका कृषी अधिकारी कार्यालय, पंचायत समिती (कृषी विभाग) किंवा ग्रामपंचायत कार्यालयात जा.
अर्ज नमुना मिळवा: मागेल त्याला विहीर योजना (Magel Tyala Vihir Yojana) चा अधिकृत अर्ज फॉर्म (प्रपत्र ‘अ’) प्राप्त करा.
माहिती भरा: अर्जात विचारलेली सर्व वैयक्तिक, जमिनीची आणि बँकेची माहिती अचूक हस्तलिखित करा.
कागदपत्रे जोडा: अर्जासोबत आवश्यक असलेल्या सर्व कागदपत्रांच्या सत्यप्रती (Attested Copies) जोडा.
अर्ज जमा करा: पूर्ण भरलेला अर्ज संबंधित कृषी सहाय्यक, ग्रामसेवक किंवा तालुका कृषी अधिकाऱ्यांकडे जमा करा आणि अर्जाची पोहोच पावती (Receipt) आवर्जून घ्या.
संपर्क आणि मदत कक्ष
मागेल त्याला विहीर योजना (Magel Tyala Vihir Yojana) योजनेच्या अधिक माहितीसाठी किंवा अडचणींच्या निवारणासाठी तुम्ही खालील ठिकाणी संपर्क साधू शकता:
जिल्हा व तालुका पातळीवरील संपर्क:
तालुका कृषी अधिकारी (TAO)
गट विकास अधिकारी (BDO), पंचायत समिती
ग्रामसेवक / कृषी सहाय्यक (तुमच्या गावातील)
उपयुक्त दुवे (Important Links)
महाडीबीटी अधिकृत पोर्टल: MahaDBT Portal
मनरेगा अधिकृत संकेतस्थळ: MGNREGA Official Website
महाराष्ट्र शासन कृषी विभाग: Kishi Maharashtra
अर्ज करताना घ्यावयाची काळजी आणि महत्त्वाच्या टिप्स
मागेल त्याला विहीर योजना (Magel Tyala Vihir Yojana) योजनेचा लाभ विनाअडथळा मिळण्यासाठी अर्जदारांनी काही महत्त्वाच्या गोष्टी ध्यानपूर्वक पाळल्या पाहिजेत.
१. अर्ज भरताना काय काळजी घ्यावी?
अचूक माहिती: नाव, आधार नंबर आणि बँक खाते क्रमांक तुमच्या कागदपत्रांशी तंतोतंत जुळणारा असावा.
स्पष्ट स्कॅनिंग: ऑनलाईन अर्ज करताना सर्व कागदपत्रे (७/१२, जॉब कार्ड) स्पष्ट आणि वाचता येतील अशा स्वरूपातच अपलोड करा.
सक्रिय मोबाईल नंबर: अर्जात दिलेला मोबाईल नंबर चालू असावा, कारण सर्व अपडेट्स आणि OTP त्याच क्रमांकावर पाठवले जातात.
पोचपावती संभाळा: अर्ज जमा केल्यानंतर मिळणारा नोंदणी क्रमांक (Application ID) आणि पोचपावती भविष्यातील संदर्भासाठी सुरक्षित ठेवा.
२. सामान्य चुका (शेतकरी काय चुका करतात?)
पूर्वसंमतीशिवाय काम सुरू करणे: शासनाची आणि कृषी विभागाची पूर्वसंमती (Sanction Letter) मिळण्यापूर्वीच विहिरीचे काम सुरू करणे ही सर्वात मोठी चूक आहे. यामुळे अनुदान नाकारले जाऊ शकते.
अपूर्ण कागदपत्रे जोडणे: अर्जासोबत आवश्यक दाखले किंवा स्वाक्षरी नसलेली कागदपत्रे जोडल्यास अर्ज प्रलंबित राहतो.
कालबाह्य दाखले वापरणे: जुना ७/१२ किंवा कालबाह्य झालेले उत्पन्नाचे प्रमाणपत्र अपलोड करणे.
३. अर्ज नाकारले जाण्याची मुख्य कारणे (Reasons for Rejection)
७/१२ उताऱ्यावर आधीच विहीर असणे: जर तुमच्या ७/१२ वर आधीच विहिरीची नोंद असेल, तर अर्ज तात्काळ नाकारला जातो.
अंतर निकषांचे उल्लंघन: ५०० मीटरच्या आत पिण्याचे पाणी स्त्रोत किंवा १५० मीटरच्या आत दुसरी सिंचन विहीर असल्यास तांत्रिक मंजुरी मिळत नाही.
मनरेगा जॉब कार्ड नसणे: अर्जदाराकडे किंवा त्याच्या कुटुंबाकडे वैध जॉब कार्ड नसल्यास.
जमीन धारणा ०.४० हेक्टरपेक्षा कमी असणे: निर्धारित निकषापेक्षा कमी जमीन असल्यास पात्रता सिद्ध होत नाही.
मागेल त्याला विहीर योजना (Magel Tyala Vihir Yojana) २०२६ ही महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांचे भविष्य बदलणारी आणि त्यांच्या शेतीला संजीवनी देणारी अत्यंत कल्याणकारी योजना आहे. पाण्याअभावी सुकणाऱ्या पिकांना वाचवण्यासाठी आणि शेतीतून शाश्वत उत्पन्न मिळवण्यासाठी ही योजना उत्तम संधी प्रदान करते.
विहिरीचे तांत्रिक निकष व तपशील
विहिरीचा आकार: साधारणपणे विहिरीचा व्यास (Diameter) ८ मीटर ते १० मीटर आणि खोली १० ते १२ मीटर पर्यंत असणे अपेक्षित असते (स्थानिक भूगर्भाच्या रचनेनुसार यात बदल होऊ शकतो).
अस्तरकाम (Casing/Ringing): खडक कडक असल्यास खाली दगडी बांधकाम करण्याची गरज नसते, परंतु माती ढासळणारा भाग असल्यास सिमेंटचे रिंग किंवा दगडी बांधकाम (Ringing) करणे अनिवार्य आहे.
परिसर स्वच्छता व पॅरापेट वॉल: सुरक्षेच्या दृष्टीने विहिरीच्या कडेने ३ फूट उंच सुरक्षित भिंत (Parapet Wall) बांधणे आवश्यक आहे.
निधी वितरणाचे टप्पे
मनरेगा अंतर्गत रु. ५ लाखांचे अनुदान एकाच वेळी न मिळता कामाच्या टप्प्यानुसार बँक खात्यात जमा केले जाते.
विहीर खोदकामासाठी वापरल्या जाणाऱ्या अकुशल मजुरांचे पैसे मजुरांच्या खात्यात (किंवा स्वतः शेतकरी मजूर म्हणून काम करत असल्यास त्यांच्या खात्यात) दर पंधरवड्याला जमा होतात.
विशेष सवलती व अपवाद
डार्क झोन (Dark Zone) नियम: ज्या तालुक्यांमध्ये किंवा गावांमध्ये भूजल पातळी अत्यंत खाली गेली आहे (Over-exploited Zone), तिथे नवीन विहिरीसाठी भूजल सर्व्हेक्षण विभागाचा विशेष ना-हरकत दाखला (NOC) आवश्यक असतो.
सामायिक/सामुदायिक विहीर: जर एखाद्या शेतकऱ्याकडे एकट्याची ०.४० हेक्टर (१ एकर) जमीन नसेल, तर दोन किंवा अधिक शेतकरी एकत्रित येऊन सामुदायिक विहीर (Community Well) साठी अर्ज करू शकतात. यासाठी ५० रुपयांच्या स्टॅम्प पेपरवर संमती करारपत्र जोडावे लागते.
अर्जाची स्थिती कशी तपासायची?
MAHA EGS App द्वारे: ॲपमध्ये लॉगिन करून ‘माझा अर्ज / Application Status’ या पर्यायावर क्लिक करा. तिथे तुमचा अर्ज कोणत्या टप्प्यावर (ग्रामपंचायत / तालुका स्तरावर) प्रलंबित आहे ते दिसेल.
ग्रामसेवक / कृषी सहाय्यकांकडून: तुम्ही सादर केलेल्या अर्जाची नोंद ‘एम-आय-एस’ (MIS Portal) वर झाली आहे की नाही, हे ग्रामपंचायतीत जाऊन विचारू शकता.
तक्रार निवारण किंवा अडचणी आल्यास काय करावे?
जर तुमचा अर्ज विनाकारण नाकारला गेला किंवा अनुदानाचा हप्ता मिळण्यास उशीर होत असेल तर:
पहिली पायरी: पंचायत समितीच्या गट विकास अधिकारी (BDO) यांच्याकडे लेखी तक्रार नोंदवा.
दुसरी पायरी: ‘आपले सरकार’ (Aaple Sarkar) पोर्टलवर ऑनलाइन तक्रार/तक्रार निवारण (Grievance) अर्ज दाखल करा.
टोल-फ्री मदत: मनरेगाच्या १८००-११०-७०७ या हेल्पलाइन नंबरवर संपर्क साधून मदत मागू शकता. विहिरीचे तांत्रिक निकष व डिझाइन तपशील
विहिरीचा व्यास व खोली: साधारणपणे विहिरीचा व्यास ८ ते १० मीटर आणि खोली १० ते १२ मीटर (स्थानिक भूगर्भाच्या रचनेनुसार) असणे आवश्यक आहे.
अस्तरकाम (Casing/Ringing): कडक खडक असल्यास खाली दगडी बांधकामाची गरज नसते; मात्र माती खचण्याचा धोका असल्यास सिमेंटचे रिंग किंवा दगडी बांधकाम (Ringing) करणे अनिवार्य असते.
सुरक्षा भिंत (Parapet Wall): सुरक्षेच्या कारणास्तव विहिरीच्या कडेने जमिनीपासून ३ फूट उंच सुरक्षित भिंत बांधणे बंधनकारक आहे.
विशेष नियम व सवलती
डार्क झोन (Dark Zone) नियम: ज्या भागांत भूजल पातळी अत्यंत खाली गेली आहे, तिथे नवीन विहिरीसाठी भूजल सर्वेक्षण विकास यंत्रणेचा (GSDA) विशेष ना-हरकत दाखला (NOC) आवश्यक असतो.
सामुदायिक विहीर (Community Well): जर एका शेतकऱ्याकडे एकट्याची ०.४० हेक्टर (१ एकर) जमीन नसेल, तर दोन किंवा अधिक शेतकरी एकत्रित येऊन सामुदायिक विहिरीसाठी अर्ज करू शकतात. यासाठी ५० रुपयांच्या स्टॅम्प पेपरवर संमती करारपत्र द्यावे लागते.
अर्जाची स्थिती (Status) कशी तपासायची?
MAHA EGS App द्वारे: ॲपमध्ये लॉगिन करून ‘माझा अर्ज / Application Status’ या पर्यायावर क्लिक करून अर्जाची प्रगती पाहू शकता.
ग्रामपंचायत / पंचायत समिती: तुम्ही सादर केलेल्या अर्जाची नोंद MIS Portal वर झाली आहे की नाही, हे ग्रामसेवक किंवा कृषी सहाय्यकांकडून थेट जाणून घेऊ शकता.
तक्रार निवारण आणि मदत
जर तुमचा अर्ज विनाकारण नाकारला गेला किंवा अनुदानाचा हप्ता वेळेवर मिळाला नाही तर:
पहिली पायरी: पंचायत समितीच्या गट विकास अधिकारी (BDO) यांच्याकडे लेखी अर्ज सादर करा.
दुसरी पायरी: ‘आपले सरकार’ (Aaple Sarkar) पोर्टलवर ऑनलाइन तक्रार नोंदवा.
टोल-फ्री हेल्पलाइन: मनरेगाच्या १८००-११०-७०७ या हेल्पलाइन नंबरवर थेट संपर्क साधा.
विहिरीचे तांत्रिक व अकुशल खर्च विभागणी
मनरेगा योजनेअंतर्गत कामाच्या एकूण खर्चाची विभागणी अकुशल (Labour) आणि कुशल (Material/Masonry) अशा दोन भागात केली जाते:
अकुशल भाग (६०%): यात विहीर खोदकाम, माती काढणे व दगड फोडणे यासारख्या शारीरिक कामांचा समावेश होतो. हे काम मनरेगा मजुरांद्वारे (किंवा स्वतः शेतकरी व त्याचे कुटुंब मजूर म्हणून काम करून) केले जाते.
कुशल भाग (४०%): यात विहिरीचे दगडी बांधकाम, सिमेंट रिंग/अस्तरकाम, आणि वरची सुरक्षा भिंत (Parapet Wall) बांधण्यासाठी लागणारे साहित्य व गवंडी काम यांचा समावेश होतो.
विहिरीसोबत मिळणारे अतिरिक्त फायदे
जर तुम्हाला या मागेल त्याला विहीर योजना (Magel Tyala Vihir Yojana) तून विहीर मंजूर झाली, तर त्यासोबतच शासनाच्या इतर योजनांचाही जोड-लाभ (Dovetailing) घेता येतो.
पंप संच (Electric/Solar Pump): विहीर पूर्ण झाल्यानंतर शेतात पाण्याचा उपसा करण्यासाठी ‘कुसुम सोलर पंप योजना’ किंवा कृषी विभागाच्या योजनेतून सवलतीच्या दरात सौर पंप मिळवता येतो.
सूक्ष्म सिंचन (Drip/Sprinkler): विहिरीच्या पाण्याचा योग्य वापर करण्यासाठी ९०% पर्यंत अनुदानावर ठिबक किंवा तुषार सिंचन संच मिळवता येतो.
शेततळे जोडणी: विहिरीतील अतिरिक्त पाणी साठवण्यासाठी शेतात लहान शेततळे (Farm Pond) बांधण्यासही स्वतंत्र अनुदान मिळते.
अर्जदार शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाच्या सूचना
काय करावे (Do’s):
विहिरीचे काम सुरू करण्यापूर्वी कामाचा आदेश (Work Order) हातात येण्याची वाट पाहा.
कामाच्या प्रत्येक टप्प्यावर (उदा. ५ फूट खोदकाम, १० फूट खोदकाम, बांधकाम) कृषी सहाय्यकाकडून जीओ-टॅग (Geo-tagging) फोटो काढून घ्या, जेणेकरून हप्ता वेळेवर जमा होईल.
बँक खाते आणि आधार कार्ड एकमेकांशी NPCI/DBT मॅप केलेले असल्याची खात्री करा.
काय करू नये (Don’ts):
कामाचा आदेश मिळण्यापूर्वी स्वतःच्या खर्चाने विहीर खोदण्यास सुरुवात करू नका; अन्यथा ते काम योजनेत धरले जात नाही.
विहिरीची जागा बदलू नका. अर्जात आणि नकाशात ज्या सर्व्हे नंबरवर जागा दर्शवली आहे, तिथेच विहीर खणावी.
काही वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
प्रश्न १: माझ्याकडे मनरेगा जॉब कार्ड नाही, मी अर्ज करू शकतो का?
उत्तर: नाही. मनरेगा योजनेतून विहीर अनुदान मिळण्यासाठी Job Card असणे अनिवार्य आहे. तुमच्याकडे जॉब कार्ड नसेल, तर तुम्ही ग्रामपंचायतीमध्ये अर्ज करून काही दिवसांत नवीन जॉब कार्ड बनवून घेऊ शकता.
प्रश्न २: सामायिक ७/१२ असल्यास इतर भावांची/हिस्सेदारांची संमती लागते का?
उत्तर: होय, जर जमिनीवर एकापेक्षा जास्त लोकांची नावे असतील, तर इतर सर्व हिस्सेदारांचे ना-हरकत प्रमाणपत्र (NOC) किंवा सहमती शपथपत्र अर्जासोबत जोडावे लागते.
या व्यतिरिक्त तुम्हाला योजनेच्या एखाद्या विशिष्ट भागाबद्दल (उदा. ॲप वापरणे, कागदपत्रांचे नमुने किंवा मजुरीचे दर) अधिक माहिती हवी असल्यास नक्की विचारा!
विहिरीला पाणी न लागल्यास काय होते?
अनेक शेतकऱ्यांच्या मनात हा प्रश्न असतो की, शासनाच्या पैशातून विहीर खोदली आणि पाणी लागलेच नाही तर तो खर्च शासनाला परत करावा लागतो का?
उत्तर: नाही. भूजल सर्वेक्षण विकास यंत्रणेच्या (GSDA) सल्ल्यानुसार जागा निश्चित करून विहीर खोदली आणि तरीही पाणी लागले नाही, तर शेतकऱ्याकडून कोणतीही वसुली केली जात नाही.
अशा विहिरीला ‘अयशस्वी विहीर’ (Failed Well) म्हणून घोषित केले जाते आणि तिथपर्यंत झालेला खोदकामाचा आणि मजुरीचा खर्च योजनेअंतर्गत मंजूर केला जातो.
जुन्या विहिरीच्या दुरुस्तीसाठी किंवा खोलीकरणासाठी लाभ मिळतो का?
स्पष्ट नियम: ‘मागेल त्याला विहीर योजना (Magel Tyala Vihir Yojana)’ ही योजना फक्त ‘नवीन सिंचन विहीर’ (New Well) घेण्यासाठीच आहे.
तुमची जुनी विहीर बुजली असेल किंवा तिला अधिक खोल करायचे असेल (Deepening of well), तर या मागेल त्याला विहीर योजना (Magel Tyala Vihir Yojana) तून अनुदान मिळत नाही. त्यासाठी कृषी विभागाच्या इतर योजनांचा शोध घ्यावा लागतो.
काम पूर्ण करण्याचा कालावधी
कामाची सुरुवात: गट विकास अधिकाऱ्यांकडून (BDO) कामाचा आदेश (Work Order) मिळाल्यापासून ३० दिवसांच्या आत विहीर खोदण्याच्या कामाला सुरुवात करणे बंधनकारक असते.
काम पूर्ण करण्याची मुदत: सर्वसाधारणपणे विहिरीचे काम एका आर्थिक वर्षात किंवा प्रशासकीय मान्यता मिळाल्यापासून १ वर्षाच्या आत पूर्ण करणे अपेक्षित असते. पावसामुळे किंवा काही अडचणींमुळे काम थांबल्यास अधिकाऱ्यांच्या परवानगीने मुदतवाढ मिळू शकते.
ग्रामसभेची आणि वार्षिक कृती आराखड्याची भूमिका
तुम्हाला जर या मागेल त्याला विहीर योजना (Magel Tyala Vihir Yojana) चा लाभ लवकरात लवकर हवा असेल, तर ग्रामपंचायतीची भूमिका समजून घेणे आवश्यक आहे.
दरवर्षी ग्रामपंचायतीमध्ये १५ ऑगस्ट आणि २ ऑक्टोबर रोजी होणाऱ्या ग्रामसभेत पुढील वर्षासाठीचा ‘वार्षिक कृती आराखडा’ (Annual Action Plan – Labour Budget) तयार केला जातो.
तुमच्या विहिरीचा प्रस्ताव या कृती आराखड्यात (Labour Budget) समाविष्ट असणे अत्यंत गरजेचे असते. जर तुमचे नाव या आराखड्यात नसेल, तर तुम्हाला थेट पंचायत समितीतून मंजुरी मिळण्यात अडचणी येऊ शकतात. त्यामुळे सरपंच आणि ग्रामसेवकांच्या संपर्कात राहून आपले नाव या यादीत टाकून घेणे महत्त्वाचे आहे.
बँक खात्याबाबतचे अत्यंत कडक नियम (DBT Rules)
मागेल त्याला विहीर योजना (Magel Tyala Vihir Yojana) अनुदान जमा होण्यात सर्वाधिक अडचणी बँकेच्या स्तरावर येतात. त्यामुळे खालील गोष्टींची खात्री करा.
तुमचे बँक खाते केवळ आधार कार्डशी लिंक असून चालत नाही, तर ते NPCI (National Payments Corporation of India) शी मॅप केलेले असावे लागते.
कर्ज कपातीस मनाई: रिझर्व्ह बँकेच्या (RBI) नियमानुसार, शासनाकडून मिळणारे हे ‘अनुदान’ आहे. त्यामुळे शेतकऱ्याच्या नावावर बँकेचे जुने पीककर्ज थकीत असेल, तरीही बँक या ५ लाखांच्या अनुदानातून थकीत कर्जाची परस्पर कपात करू शकत नाही. हा पैसा फक्त विहीर बांधकामासाठीच वापरला गेला पाहिजे.