Pm vishwakarma आपल्या देशात पारंपरिक पद्धतीने हाताने आणि विविध अवजारांच्या साहाय्याने काम करणारे अनेक कारागीर आणि शिल्पकार आहेत. यामध्ये सुतार, लोहार, कुंभार, शिंपी (दर्जी) न्हावी अशा अनेक कष्टकरी बांधवांचा समावेश होतो. या पारंपरिक कारागिरांना आर्थिक बळ देण्यासाठी त्यांचे कौशल्य सुधारण्यासाठी आणि त्यांना आधुनिक बाजारपेठेशी जोडण्यासाठी केंद्र सरकारने एक अत्यंत महत्त्वाकांक्षी योजना पंतप्रधान विश्वकर्मा योजना (PM Vishwakarma Yojana) सुरू केली आहे.
१७ सप्टेंबर २०२३ रोजी देशाचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते सुरू करण्यात आलेली ही योजना आज २०२६ मध्ये लाखो कारागिरांसाठी एक वरदान ठरत आहे. जर तुम्ही किंवा तुमच्या ओळखीचे कोणी पारंपरिक व्यवसाय करत असतील, तर या योजनेची संपूर्ण माहिती असणे अत्यंत आवश्यक आहे.
१. पीएम विश्वकर्मा योजना काय आहे? (What is PM Vishwakarma Yojana?)
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना ही पूर्णपणे केंद्र सरकारद्वारे अर्थसहाय्यित (Central Sector Scheme) योजना आहे. भारताच्या सांस्कृतिक वारशाचा भाग असलेल्या आणि आपल्या दैनंदिन गरजा पूर्ण करणाऱ्या १८ पारंपरिक व्यवसायांशी संबंधित कारागिरांना आर्थिक आणि तांत्रिक मदत देणे हा या योजनेचा मुख्य उद्देश आहे.
या योजनेअंतर्गत लाभार्थ्यांना केवळ स्वस्त दरात कर्जच मिळत नाही, तर त्यांना मोफत प्रशिक्षण (Skill Training) दररोज ५०० रुपये भत्ता (Stipend) आधुनिक टूलकिट खरेदी करण्यासाठी १५,००० रुपयांचे ई-व्हाउचर आणि डिजिटल व्यवहारांवर इन्सेंटीव्ह देखील दिला जातो.सरकारने या योजनेसाठी १३,००० कोटी रुपयांपेक्षा जास्त बजेट मंजूर केले असून, ही योजना सध्या २०२७-२८ पर्यंत देशभरात प्रभावीपणे राबवली जाणार आहे.
२. पीएम विश्वकर्मा योजनेचा( Pm Vishwakarma) मुख्य उद्देश (Objectives of the Scheme)
या योजनेचे उद्दिष्ट केवळ आर्थिक मदत करणे नाही, तर पारंपरिक कारागिरांचे जीवनमान उंचावणे हे आहे. याचे प्रमुख उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत:
मान्यता आणि ओळख देणे: प्रत्येक कारागिराला अधिकृत ‘विश्वकर्मा प्रमाणपत्र’ आणि ओळखपत्र देऊन सन्मानित करणे.
कौशल्य विकास (Skill Upgradation): जुन्या पद्धती सोडून आधुनिक तंत्रज्ञान आणि उपकरणांचा वापर कसा करावा, याचे प्रशिक्षण देणे.
आर्थिक सहाय्य (Credit Support): सावकारांच्या कचाट्यातून मुक्त करण्यासाठी अत्यंत कमी व्याजदरात (५%) विनातारण कर्ज उपलब्ध करून देणे.
आधुनिक उपकरणांची उपलब्धता (Toolkit Incentive): कामाचा दर्जा सुधारण्यासाठी नवीन टूलकिट खरेदीसाठी आर्थिक मदत करणे.
डिजिटल साक्षरता: कारागिरांना डिजिटल पेमेंट (UPI) वापरण्यास प्रोत्साहन देणे.
बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे (Market Linkage): कारागिरांनी तयार केलेल्या वस्तूंना राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर बाजारपेठ (उदा. पीएम विश्वकर्मा हाट ई-कॉमर्स पोर्टल्स) मिळवून देणे.
३.प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना या योजनेचा लाभ कोणाला मिळणार? (१८ पारंपरिक व्यवसायांची यादी)
पीएम विश्वकर्मा योजनेचा Pm Vishwakarma लाभ घेण्यासाठी सरकारने १८ पारंपरिक व्यवसायांची (Trades) निवड केली आहे. जर तुम्ही खालीलपैकी कोणत्याही व्यवसायाशी जोडलेले असाल, तर तुम्ही अर्ज करू शकता.
क्र.१ व्यवसायाचे नाव (Trades Covered)
१ सुतार (Carpenter / Suthar)
नाव बनवणारे (Boat Maker)
३ शस्त्रकार (Armourer)
४ लोहार (Blacksmith / Lohar)
५ हातोडा आणि टूलकिट निर्माते (Hammer and Tool Kit Maker)
६ ताला बनवणारे (Locksmith)
७ सुवर्णकार / सोनार (Goldsmith / Sunar)
८ कुंभार (Potter / Kumhaar)
९ मूर्तिकार / दगड कोरणारे (Sculptor / Stone Carver)
१० मोची / चांभार / फूटवेअर कारागीर (Cobbler / Shoemaker)
११ राजमिस्त्री / गवंडी (Mason / Raajmistri)
१२ टोकळी, चटई आणि झाडू बनवणारे (Basket/Mat/Broom Maker)
१३ बाहुल्या आणि खेळणी बनवणारे (पारंपरिक) (Doll & Toy Maker)
१४ न्हावी (Barber / Naai)
१५ माळा बनवणारे / माळी (Garland Maker)
१६ धोबी / कपडे धुणारे (Washerman / Dhobi)
१७ शिंपी / दर्जी (Tailor / Darzi)
१८ मासेमारीचे जाळे बनवणारे (Fishing Net Maker)
४. पीएम विश्वकर्मा योजनेचे फायदे (Benefits under the Scheme)
या योजनेच्या माध्यमातून केंद्र सरकार कारागिरांना एकाच छताखाली अनेक मोठे फायदे देत आहे. हे फायदे खालील टप्प्यांत मिळतात.
अ. पीएम विश्वकर्मा प्रमाणपत्र आणि ओळखपत्र (Certificate & ID Card)
अर्ज मंजूर झाल्यानंतर लाभार्थ्याला भारत सरकारकडून एक अधिकृत PM Vishwakarma Certificate आणि ID Card दिले जाते. यामुळे तुम्हाला एक स्वतंत्र व्यावसायिक म्हणून ओळख मिळते.
ब. मोफत कौशल्य प्रशिक्षण (Skill Training)
कारागिरांना त्यांच्याच क्षेत्रात आधुनिक तंत्रज्ञान शिकण्यासाठी दोन प्रकारचे प्रशिक्षण दिले जाते:
मूलभूत प्रशिक्षण (Basic Training): ५ ते ७ दिवस (४० तास).
प्रगत प्रशिक्षण (Advanced Training): १५ दिवस किंवा त्याहून अधिक (१२० तास).
विशेष लाभ: या प्रशिक्षण कालावधीत कारागिराचे रोजचे नुकसान होऊ नये म्हणून सरकारतर्फे दररोज ५०० रुपये भत्ता (Stipend) दिला जातो.
क. १५,००० रुपयांचे मोफत टूलकिट (Toolkit Incentive)मूलभूत प्रशिक्षण यशस्वीरित्या पूर्ण केल्यानंतर, कारागिरांना त्यांच्या व्यवसायाशी संबंधित आधुनिक साधने/मशीन खरेदी करण्यासाठी १५,००० रुपयांचे ई-व्हाउचर (e-Voucher) किंवा थेट लाभ दिला जातो. उदाहरणार्थ, शिंपी कामासाठी अत्याधुनिक सिलाई मशीन (Silai Machine) घेण्यासाठी या पैशांचा वापर करता येतो.
ड. विनातारण कर्ज योजना (Collateral-Free Loan up to ₹3 Lakh)
व्यवसाय सुरू करण्यासाठी किंवा वाढवण्यासाठी सरकार बँकेमार्फत ३ लाख रुपयांपर्यंतचे कर्ज देते. हे कर्ज अत्यंत स्वस्त म्हणजे केवळ ५% व्याजदराने दिले जाते (उर्वरित व्याजाची सबसिडी सरकार स्वतः बँकांना देते) हे कर्ज दोन टप्प्यांत मिळते.
पहिला टप्पा (First Tranche): १ लाख रुपयांचे कर्ज (१८ महिन्यांत परतफेडीची मुदत).
दुसरा टप्पा (Second Tranche): पहिला टप्पा यशस्वीरित्या फेडल्यानंतर २ लाख रुपयांचे कर्ज (३० महिन्यांत परतफेडीची मुदत).
इ. डिजिटल व्यवहारांवर प्रोत्साहन (Digital Transaction Incentives)
जर कारागीर आपल्या व्यवसायात डिजिटल पेमेंट (UPI जसे की PhonePe, Google Pay, Paytm) स्वीकारत असतील, तर त्यांना प्रत्येक डिजिटल व्यवहारावर १ रुपया इन्सेंटीव्ह दिला जातो (महिन्याला जास्तीत जास्त १०० व्यवहारांपर्यंत).
फ. मार्केटिंग सपोर्ट (Marketing Support)
सरकार लाभार्थ्यांनी बनवलेल्या मालाचे ब्रँडिंग ई-कॉमर्स प्लॅटफॉर्मवर लिस्टिंग आणि विविध प्रदर्शनांमध्ये (उदा. ‘विश्वकर्मा हाट’) मोफत स्टॉल देऊन विक्री वाढवण्यास मदत करते.
PM Vishwakarma Yojana योजनेसाठी पात्रता निकष (Eligibility Criteria)
पीएम विश्वकर्मा योजनेचा लाभ घेण्यासाठी अर्जदाराने खालील अटी पूर्ण करणे आवश्यक आहे:
वय: अर्जदाराचे वय अर्ज करताना १८ वर्षे किंवा त्यापेक्षा जास्त असावे.
पारंपरिक व्यवसाय: अर्जदार वर नमूद केलेल्या १८ पारंपरिक व्यवसायांपैकी एका व्यवसायात स्वतः कार्यरत (Self-employed) असावा.
कुटुंबातील मर्यादा: या योजनेचा लाभ कुटुंबातील केवळ एकाच सदस्याला मिळू शकतो. (कुटुंब म्हणजे पती, पत्नी आणि अविवाहित मुले).
सरकारी नोकरी नाही: अर्जदार किंवा त्याच्या कुटुंबातील कोणताही सदस्य सरकारी सेवेत नसावा.
इतर कर्ज योजनांचा लाभ घेतलेला नसावा: अर्जदाराने गेल्या ५ वर्षांत केंद्र किंवा राज्य सरकारच्या इतर कोणत्याही व्यवसाय कर्ज योजनेचा (उदा. PMEGP, PM SVANidhi, MUDRA Loan) लाभ घेतलेला नसावा.असंघटित क्षेत्र: कारागीर हा असंघटित क्षेत्रातील असावा.
आवश्यक कागदपत्रे (Required Documents Checklist)
ऑनलाईन अर्ज करण्यापूर्वी खालील कागदपत्रे जवळ तयार ठेवावीत:
आधार कार्ड (Aadhaar Card) – (मोबाईल नंबरशी लिंक असणे अनिवार्य आहे).
मोबाईल नंबर – (OTP पडताळणीसाठी).
बँक खाते पासबुक (Bank Account Details) – (लोन आणि पैशांच्या ट्रान्सफरसाठी खाते नंबर आणि IFSC कोड आवश्यक).
रेशन कार्ड (Ration Card) – (कुटुंबाची माहिती तपासण्यासाठी रेशन कार्ड अनिवार्य आहे. जर रेशन कार्ड नसेल तर कुटुंबातील सर्व सदस्यांचे आधार कार्ड आवश्यक असेल).
पॅन कार्ड (Pan Card) – (असल्यास).
व्यवसायाशी संबंधित माहिती/घोषणापत्र.
७. पीएम विश्वकर्मा योजनेसाठी ऑनलाईन अर्ज कसा करावा? (Step-by-Step Registration Process)
पीएम विश्वकर्मा योजनेसाठी Pm Vishwakarma अर्ज करण्याची प्रक्रिया अत्यंत सोपी आहे. अर्ज प्रक्रिया डिजिटल आणि बायोमेट्रिक (Biometric) पद्धतीवर आधारित आहे. तुम्ही स्वतः किंवा जवळच्या CSC (Common Service Centre – महा-ई-सेवा केंद्र) वर जाऊन अर्ज करू शकता.
अर्ज करण्याची सविस्तर पद्धत खालीलप्रमाणे आहे.
१ : आधार आणि मोबाईल पडताळणी (Aadhaar & Mobile Verification)
सर्वात आधी अधिकृत पोर्टल pmvishwakarma.gov.in वर जा.
तिथे मुख्य पृष्ठावर ‘Login’ वर क्लिक करून CSC – Register Artisans पर्याय निवडा.
तुमचा आधार लिंक असलेला मोबाईल नंबर आणि आधार कार्ड नंबर टाका.
तुमच्या मोबाईलवर आलेला ६ अंकी OTP टाकून ‘Continue’ करा.
२ : बायोमेट्रिक पडताळणी (Biometric Authentication)
हा टप्पा पूर्ण करण्यासाठी तुम्हाला सीएससी (CSC) केंद्रावर जावे लागेल.
तिथे सीएससी ऑपरेटरच्या मशीनवर तुमच्या हाताचे ठसे (Biometric) देऊन पडताळणी पूर्ण करावी लागेल.
३ : ऑनलाईन अर्ज भरणे (Fill Application Form)
पडताळणी यशस्वी झाल्यानंतर स्क्रीनवर ‘PM Vishwakarma Application Form’ उघडेल.
यामध्ये तुमची वैयक्तिक माहिती, पत्ता आणि रेशन कार्डनुसार कुटुंबाची माहिती भरावी लागेल.
त्यानंतर तुमचा पारंपरिक व्यवसाय (Trade) निवडा.
तुमचे बँक खाते तपशील (Account Number आणि IFSC Code) अचूक भरा.
जर तुम्हाला कर्जाची (Loan) आवश्यकता असेल, तर तिथे ‘Yes’ करून प्राथमिक माहिती भरा, नको असल्यास ‘No’ निवडा.
४ : अर्ज सादर करणे आणि डिजिटल प्रमाणपत्र (Submit & Approval)
सर्व माहिती पुन्हा एकदा तपासून घ्या आणि Submit बटणावर क्लिक करा.
अर्ज सबमिट झाल्यावर तुम्हाला स्क्रीनवर एक ‘Application Number’ (अर्ज क्रमांक) मिळेल. तो जपून ठेवा.
यानंतर तुमच्या अर्जाची तपासणी ३ स्तरांवर होते.
ग्रामपंचायत किंवा स्थानिक नागरी संस्था (ULB) स्तर.
जिल्हा अंमलबजावणी समिती स्तर.
मुख्य स्क्रीनिंग कमिटी स्तर.
तिन्ही स्तरांवर मंजुरी मिळाल्यानंतर तुम्हाला डिजिटल ‘विश्वकर्मा प्रमाणपत्र’ आणि ओळखपत्र जारी केले जाईल, जे तुम्ही पोर्टलवरून लॉगिन करून डाउनलोड करू शकता.
८. अर्ज केल्यानंतर काय करावे? (पुढील प्रक्रिया)
बऱ्याच कारागिरांना असे वाटते की अर्ज केला म्हणजे लगेच बँक खात्यात पैसे येतील, पण तसे नाही. अर्ज मंजूर झाल्यानंतर खालील प्रक्रिया पार पाडावी लागते.
[ऑनलाईन अर्ज आणि मंजुरी] [५ ते ७ दिवसांचे मूलभूत कौशल्य प्रशिक्षण] [१५,००० रुपयांचे टूलकिट ई-व्हाउचर] [१ लाख रुपयांचे कर्ज (पहिला टप्पा)]
ट्रेनिंग कॉल: अर्ज मंजूर झाल्यावर तुम्हाला सरकारच्या कौशल्य विकास केंद्राकडून प्रशिक्षणासाठी बोलावण्यात येईल.
स्टायपेंड जमा होणे: ५ ते ७ दिवसांचे प्रशिक्षण पूर्ण झाल्यावर, रोजचे ५०० रुपये हिशोबाने पैसे थेट तुमच्या बँक खात्यात जमा होतील.
टूलकिट मिळणे: प्रशिक्षण संपताच तुम्हाला १५,००० रुपयांचे ई-व्हाउचर दिले जाईल, ज्याचा वापर करून तुम्ही प्रमाणित दुकानातून नवीन अवजारे खरेदी करू शकता.
बँकेकडून कर्ज: टूलकिट मिळाल्यानंतर बँक तुमच्या पहिल्या टप्प्यातील १ लाख रुपयांच्या कर्जाची रक्कम मंजूर करेल.
९. विश्वकर्मा योजना २०२६ ची अंतिम तारीख (Last Date to Apply)
अनेक वाचकांच्या मनात प्रश्न असतो की, “पीएम विश्वकर्मा योजनेची Pm Vishwakarma शेवटची तारीख काय आहे?
महत्त्वाची नोंद: केंद्र सरकारने या योजनेसाठी कोणतीही विशिष्ट ‘अंतिम तारीख’ (Last Date) जाहीर केलेली नाही. ही योजना २०२३ ते २०२८ या पाच वर्षांच्या कालावधीसाठी निश्चित करण्यात आली आहे. त्यामुळे पात्र कारागीर २०२६ मध्ये कधीही आपल्या जवळच्या सीएससी केंद्रावर जाऊन किंवा ऑनलाईन पोर्टलद्वारे अर्ज करू शकतात. परंतु, लवकरात लवकर लाभ मिळवण्यासाठी त्वरित अर्ज करणे फायदेशीर ठरेल.
१०. महत्त्वाचे लिंक्स आणि हेल्पलाईन (Official Links & Helpline)
अधिकृत वेबसाईट: https://pmvishwakarma.gov.in
टोल-फ्री हेल्पलाईन नंबर: 1800-267-7777 किंवा 17923 / 1800-103-3899
११. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
प्रश्न १: पीएम विश्वकर्मा योजना (Pm Vishwakarma ) पूर्णपणे मोफत आहे का?
उत्तर: होय या योजनेसाठी नोंदणी किंवा अर्ज करण्याची कोणतीही फी घेतली जात नाही. सीएससी केंद्रावर बायोमेट्रिक नोंदणी देखील विनामूल्य आहे.
प्रश्न २: या योजनेत मिळणाऱ्या कर्जावर किती व्याज द्यावे लागते?
उत्तर: लाभार्थ्याला केवळ ५% वार्षिक दराने व्याज द्यावे लागते. या व्यतिरिक्त व्याजाचा मोठा हिस्सा (सुमारे ८%) केंद्र सरकार स्वतः बँकेला सबसिडी म्हणून देते.
प्रश्न ३: एकाच कुटुंबातील दोन व्यक्ती अर्ज करू शकतात का?
उत्तर: नाही. योजनेच्या नियमांनुसार, एका कुटुंबातील (पती, पत्नी आणि अविवाहित मुले) केवळ एकच सदस्य या योजनेचा लाभ घेण्यास पात्र आहे.
प्रश्न ४: मी आधी मुद्रा लोन घेतले आहे, मला हे कर्ज मिळेल का?
उत्तर: जर तुम्ही गेल्या ५ वर्षांत पीएम स्वनिधी, मुद्रा लोन किंवा पीएमईजीपी (PMEGP) सारख्या सरकारी कर्ज योजनांचा लाभ घेतला असेल, तर तुम्ही या योजनेसाठी पात्र ठरणार नाही.
प्रश्न ५: Pm Vishwakarma प्रशिक्षणादरम्यान पैसे मिळतात का?
उत्तर: होय मूलभूत आणि प्रगत प्रशिक्षणादरम्यान लाभार्थ्याला दररोज ५०० रुपये विद्यावेतन (Stipend) दिले जाते.
प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना Pm Vishwakarma २०२६ ही देशातील पारंपरिक कारागिरांना आणि शिल्पकारांना आत्मनिर्भर बनवणारी एक क्रांतिकारी योजना आहे. यामुळे केवळ आर्थिक मदतच मिळत नाही, तर वर्षानुवर्षे चालत आलेल्या पारंपरिक कलांना आधुनिक रूप देण्याची मोठी संधी मिळते. ५% व्याजावर मिळणारे विनातारण कर्ज आणि १५,००० रुपयांचे मोफत टूलकिट कोणत्याही छोट्या व्यावसायिकाला त्याचा व्यवसाय मोठ्या प्रमाणावर वाढवण्यास मदत करू शकते.
जर तुम्ही वरील १८ व्यवसायांपैकी एका व्यवसायात असाल, तर आजच तुमच्या जवळच्या महा-ई-सेवा केंद्रात (CSC) जा, आवश्यक कागदपत्रे सादर करा आणि या सुवर्ण योजनेचा लाभ घ्या.