मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) केंद्र सरकार राज्य सरकारांच्या मदतीने देशात शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवण्यासाठी विविध कृषी आणि उद्योगकेंद्रित योजना राबवत आहे. शेतकऱ्यांना कृषी आधारित प्रक्रिया उद्योग सुरू करता यावेत आणि त्यांचे उत्पन्न दुप्पट व्हावे, या उद्देशाने ‘मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana)ना’ सुरू करण्यात आली आहे.
आत्मनिर्भर भारत अभियानाअंतर्गत या मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) ची व्याप्ती वाढवण्यासाठी केंद्र सरकारने ₹५०० कोटींच्या निधीची तरतूद केली आहे.
मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) योजनेची प्रमुख वैशिष्ट्ये समजून घेऊया .
आर्थिक मदत व कर्ज सुविधा: शेतकरी आणि उद्योजकांना मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) चे बॉक्स, प्रक्रिया उपकरणे आणि पेट्या खरेदी करण्यासाठी अनुदानावर कर्ज दिले जाते.
कमी भांडवलात जास्त उत्पन्न: शेतीला जोडधंदा म्हणून अत्यंत कमी जागेत आणि कमी खर्चात हा व्यवसाय सुरू करता येतो.
पिकांच्या उत्पादनात वाढ: मधमाशांमुळे परागीभवन जलद गतीने होते, ज्यामुळे शेतातील पिकांची उत्पादकता १५% ते ३०% पर्यंत वाढते.
मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) योजनेचे मुख्य फायदे जाणून घेऊ .
उत्पादनात दुप्पट वाढ: मधासोबतच मेण रॉयल्टी जेली, प्रोपोलिस आणि मधमाशांचे विष विक्रीतून अतिरिक्त उत्पन्न मिळते.
प्रशिक्षण व तांत्रिक मदत: कृषी विज्ञान केंद्र आणि खादी ग्रामोद्योग आयोगामार्फत मधुमक्षिका पालनाचे मोफत प्रशिक्षण दिले जाते.
बाजारपेठ उपलब्धतेसाठी मदत: उत्पादित मधाची विक्री करण्यासाठी राष्ट्रीय मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) अंतर्गत मदत केली जाते.
लाभार्थी पात्रता व निवड प्रक्रिया जाणून घेऊया .
- अर्जदार भारताचा/महाराष्ट्राचा रहिवासी असणे आवश्यक आहे.
- शेतकरी, बेरोजगार तरुण, महिला बचत गट आणि कृषी उद्योजक यासाठी पात्र आहेत.
- वय १८ वर्षांपेक्षा जास्त असावे.
- निवड प्रक्रिया:
- अर्जदाराने मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) च्या अधिकृत पोर्टलवर किंवा खादी व ग्रामोद्योग मंडळाकडे अर्ज सादर करणे आवश्यक आहे.
- पात्र अर्जदारांना प्रथम मधुमक्षिका पालनाचे प्रशिक्षण पूर्ण करावे लागते.
- प्रशिक्षण यशस्वीरीत्या पूर्ण केल्यानंतर आणि कागदपत्रांची पडताळणी झाल्यानंतर अनुदानासह कर्ज मंजूर केले जाते.
मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) साठी लागणारे आवश्यक कागदपत्रे जाणून घेऊया .
- ओळखपत्र: आधार कार्ड / मतदार ओळखपत्र
- रहिवासी पुरावा: मूळ रहिवासी प्रमाणपत्र / लाइट बिल
- शेतीचा पुरावा: ७/१२ आणि ८-अ उतारा (शेतकऱ्यांसाठी)
- बँक पासबुक (खाते क्रमांकासह)
- पासपोर्ट साईज फोटो
- मोबाईल नंबर
- प्रशिक्षण प्रमाणपत्र (उपलब्ध असल्यास)
मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) चा अर्ज कसा करावा?
ऑनलाइन अर्ज: खादी व ग्रामोद्योग आयोग किंवा राष्ट्रीय मध अभियानाच्या अधिकृत संकेतस्थळाला भेट देऊन ऑनलाइन नोंदणी करा.
ऑफलाइन अर्ज: तुमच्या जिल्ह्यातील जिल्हा उद्योग केंद्र , खादी ग्रामोद्योग कार्यालय किंवा जवळच्या कृषी विज्ञान केंद्रात जाऊन अर्जाचा नमुना मिळवून सादर करू शकता.
मिळणारे अनुदान आणि आर्थिक सहाय्य जाणून घेऊया .
खादी व ग्रामोद्योग आयोग आणि राष्ट्रीय मध अभियान अंतर्गत मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) लाभार्थ्यांना व्यवसायाच्या स्वरूपानुसार ४०% ते ७५% पर्यंत अनुदान दिले जाते.
मधमाशांच्या पेट्या व वसाहती : ५ ते १० पेट्यांवर शेतकरी किंवा बेरोजगारांना विशेष सवलत दिली जाते.
महिला व बचत गट: महिला बचत गटांसाठी अनुदानाचा टक्का अधिक असतो.
मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) अंतर्गत मिळणारे मोफत प्रशिक्षण समजून घेऊया .
कालावधी: ७ दिवस ते १५ दिवसांचे व्यावसायिक प्रशिक्षण दिले जाते.
प्रशिक्षण देणाऱ्या संस्था:
- कृषी विज्ञान केंद्र
- खादी व ग्रामोद्योग मंडळ
- जिल्हा कृषी कार्यालय
प्रशिक्षणातील विषय: मधमाशांचे संगोपन, पेट्यांची देखभाल, मध काढण्याची शास्त्रीय पद्धत आणि रोगांपासून संरक्षण.
मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) चे अतिरिक्त फायदे समजून घेऊया .
फक्त मध विक्रीच नाही, तर खालील उप-उत्पादनांमधूनही मोठा नफा मिळतो:
- मेण : मेणबत्त्या आणि सौंदर्यप्रसाधने उद्योगात मोठी मागणी.
- रॉयल जेली व प्रोपोलिस : औषधी गुणधर्मांमुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारात खूप महाग विकले जाते.
- मधमाशांचे विष : आयुर्वेदिक व ॲलोपॅथी औषधांमध्ये वापर.
अर्जासोबत जोडायची कागदपत्रे आणि प्रक्रिया जाणून घेऊया .
ऑफलाइन अर्ज: तुमच्या जिल्ह्यातील ‘जिल्हा उद्योग केंद्र’ किंवा ‘खादी व ग्रामोद्योग कार्यालय’ येथे भेट देऊन अर्ज भरा.
ऑनलाइन नोंदणी: KVIC च्या अधिकृत पोर्टलवर ([https://www.kviconline.gov.in](https://www.kviconline.gov.in)) जाऊन Gramodyog Vikas Yojana अंतर्गत मधमाशी पालनासाठी नोंदणी करा.
आवश्यक कागदपत्रे: आधार कार्ड, बँकेचे पासबुक, ७/१२ उतारा (शेतकऱ्यांसाठी), पासपोर्ट फोटो आणि मोबाईल नंबर.
मधाची विक्री व बाजारपेठ जाणून घेऊया .
ब्रांडिंग व पॅकेजिंग: मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) योजनेअंतर्गत मधाची काढणी, शुद्धीकरण, बॉटलिंग आणि ब्रँडिंगसाठी विशेष मदत व मार्गदर्शन दिले जाते.
शासकीय खरेदी: उत्पादित केलेला मध खादी ग्रामोद्योग आणि विविध सहकारी संस्थांमार्फत विकण्याची संधी उपलब्ध होते.
ई-कॉमर्स व थेट विक्री: शेतकरी स्वतःचा ब्रँड तयार करून Amazon, Flipkart किंवा स्थानिक बाजारात थेट मधाची विक्री करू शकतात.
व्यवसाय सुरू करण्यासाठी अंदाजे खर्च व अनुदान जाणून घेऊ .
१० पेट्यांचा प्रकल्प: सुमारे ₹३५,००० ते ₹४०,००० खर्च येतो.
अनुदान : सामान्य गटासाठी ४०% आणि महिला/अनुसूचित जाती/जमाती घटकांसाठी ६५% ते ७५% पर्यंत अनुदान मिळते.
नफा: १० पेट्यांपासून वर्षाला सुमारे ३०,००० ते ५०,००० रुपयांचे निव्वळ उत्पन्न मिळू शकते (पेट्यांची संख्या वाढवून हा नफा अधिक वाढवता येतो).
मधमाशांचे प्रकार व संगोपन पाहूया .
प्रमुख जाती: व्यवसायासाठी मुख्यत्वे ‘इटालियन मधमाशी’ आणि ‘भारतीय सातेरी मधमाशी’ यांचा वापर केला जातो.
हवामान व जागा: शेताच्या कडेला, बागेमध्ये किंवा मोकळ्या जागेत पेट्या ठेवता येतात. पेट्यांच्या ५ किमी परिसरात फुले/शेती असणे फायदेशीर ठरते.
अर्जाची स्थिती कशी तपासावी?
- KVIC च्या अधिकृत पोर्टलवर लॉगिन करा.
- तुमच्या Application ID / नोंदणी क्रमांकाचा वापर करून अर्जाची सद्यस्थिती ट्रॅक करा.
- अर्ज मंजूर झाल्यानंतर जिल्हा कृषी अधिकारी किंवा DIC कार्यालयाकडून पुढील सूचनेसाठी संपर्क साधला जातो.
मधमाशांच्या प्रमुख प्रजाती पाहूया .
इटालियन मधमाशी : व्यावसायिक उत्पादनासाठी ही सर्वात लोकप्रिय प्रजाती आहे. ही शांत स्वभावाची असते आणि एका पेटीतून वर्षाला ३० ते ४० किलो मध उत्पादन देते.
भारतीय सातेरी मधमाशी : ही भारतीय वातावरणाशी सहज जुळवून घेणारी प्रजाती आहे. ही प्रति पेटी १० ते १५ किलो मध उत्पादन देते.
व्यवसाय सुरू करण्याची योग्य वेळ व नियोजन जाणून घेऊया .
योग्य हंगाम: सप्टेंबर ते मार्च हा काळ मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) सुरू करण्यासाठी अत्यंत उत्तम मानला जातो, कारण या काळात शेतात आणि निसर्गात फुलोरा भरपूर प्रमाणात उपलब्ध असतो.
- जागेची निवड:
- पेट्या ठेवण्याची जागा सावलीत आणि पाण्याचा स्रोत जवळ असणारी असावी.
- पेट्यांचा थेट संपर्क तीव्र वारा किंवा पावसाशी येणार नाही याची काळजी घ्यावी.
मधमाशांचे आजार आणि व्यवस्थापन जाणून घेऊया .
आजार व कीटक: ‘वरोआ माईट’ नावाचे परजीवी आणि ‘वॅक्स मोथ’ हे मधमाशांचे मुख्य शत्रू आहेत.
काळजी व उपाय: पेट्यांची नियमित स्वच्छता ठेवणे, वेळोवेळी तपासणी करणे आणि तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने सेंद्रिय औषधांचा वापर करणे आवश्यक असते.
विक्री आणि उत्पन्न वाढवण्याचे मार्ग जाणून घेऊ .
सेंद्रिय प्रमाणीकरण : मधाला सेंद्रिय प्रमाणपत्र मिळवल्यास शहरांमध्ये आणि मॉलमध्ये मधाला दुप्पट भाव मिळतो.
मधमाशी भाडे तत्त्वावर देणे : मोठमोठे शेतकरी (विशेषतः सफरचंद, डाळिंब, मोसंबी, सूर्यफूल आणि मोहरी उत्पादक) पिकांमधील परागीभवनासाठी मधमाशांच्या पेट्या भाड्याने घेतात. यामुळे पेट्यांच्या भाड्यातून अतिरिक्त उत्पन्न मिळते.
प्रकल्पाचे आर्थिक नियोजन (अंदाजे १० पेट्यांसाठी)
सुरवातीचा एकूण खर्च: सुमारे ₹४०,००० ते ₹४५,०००
१० मधमाशी पेट्या : ₹२०,०००
मधमाशांच्या वसाहती : ₹१५,०००
मध काढण्याचे यंत्र व इतर साधने: ₹५,००० ते ₹१०,०००
- वार्षिक उत्पन्न:
- एका पेटीतून वर्षाला सरासरी ३० ते ४० किलो मध मिळतो.
- १० पेट्यांपासून ३०० ते ४०० किलो मध मिळतो.
- बाजारात शुद्ध मधाचा दर ₹३०० ते ₹५०० प्रति किलो असल्यास, वार्षिक उत्पन्न ₹१,२०,००० ते ₹२,००,००० पर्यंत होऊ शकते.
- सर्व खर्च वजा जाता ₹७०,००० ते ₹१,२०,००० निव्वळ नफा मिळतो.
राष्ट्रीय मध अभियान व खादी व ग्रामोद्योग समजून घेऊया .
- राष्ट्रीय मध अभियान :
- हे कृषी आणि शेतकरी कल्याण मंत्रालयांतर्गत येते.
- प्रामुख्याने शेतकरी, शेतकरी उत्पादक कंपन्या आणि कृषी क्षेत्राशी संबंधित लोकांसाठी आहे.
- यात क्लस्टर (गट) पद्धतीने काम करणाऱ्यांना प्राधान्य दिले जाते.
- खादी व ग्रामोद्योग आयोग :
- हे सूक्ष्म, लघू आणि मध्यम उद्योग (MSME) मंत्रालयांतर्गत येते.
- बेरोजगार तरुण, अल्पभूधारक शेतकरी आणि ग्रामीण भागातील व्यक्तींना वैयक्तिक पातळीवर टूलकिट आणि पेट्या वाटपावर भर दिला जातो.
मधमाशी पालनातील धोके आणि काळजी जाणून घेऊ .
हवामानाचा प्रभाव: जास्त तापमान (४०°C पेक्षा जास्त) किंवा सलग पाऊस असल्यास मधमाशांना कृत्रिम खाद्य (साखरेचा पाक) द्यावा लागतो.
किटकनाशकांचा वापर: शेतात रासायनिक कीटकनाशकांची फवारणी केली असल्यास मधमाशा मरण्याची शक्यता असते. त्यामुळे जैविक किंवा सेंद्रिय शेतीच्या परिसरात पेट्या ठेवणे सुरक्षित ठरते.
स्थलांतर : ऋतू बदलानुसार फुलोरा उपलब्ध असलेल्या ठिकाणी (उदा. मोहरी, सूर्यफूल, नीलगिरी किंवा फळबागांच्या भागात) पेट्यांचे स्थलांतर करावे लागते.
मधाचे विविध प्रकार आणि निसर्गातील फुलोरा जाणून घेऊया .
मधमाशा कोणत्या फुलांमधून मकरंद गोळा करतात, त्यावर मधाची चव, रंग आणि औषधी गुणधर्म अवलंबून असतात. महाराष्ट्रात खालील मुख्य ऋतूंमध्ये विविध प्रकारचा मध मिळतो:
मोहरी व सूर्यफूल मध: हिवाळ्यात मोहरी आणि सूर्यफुलाच्या शेतीतून पिवळसर रंगाचा मध मिळतो.
जांभूळ मध: मे-जून महिन्यात जांभळाच्या झाडांवरून गडद रंगाचा आणि अँटी-डायबेटिक गुणधर्म असलेला मध मिळतो.
अजवाइन (ओवा) व तीळ मध: विशिष्ट औषधी गुणधर्म असलेला आणि बाजारात जास्त भाव मिळणारा मध.
कारवी व जंगल मध: सह्याद्रीच्या रांगेत आणि जंगलात मिळणारा शुद्ध नैसर्गिक मध.
मधमाशांचे अन्न व्यवस्थापन जाणून घेऊया .
उन्हाळा व पावसाळ्यातील काळजी: मान्सूनमध्ये (जुलै ते सप्टेंबर) किंवा कडक उन्हाळ्यात निसर्गात फुले नसतात. या काळात मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) वाचवण्यासाठी कृत्रिम खाद्य द्यावे लागते.
खाद्याचे स्वरूप: पाण्यात साखर विरघळवून तयार केलेला १:१ प्रमाणातील साखरेचा पाक पेट्यांमध्ये ठेवला जातो.
पोलन सबस्टिट्यूट : प्रथिने मिळण्यासाठी बेसन, दुधाची पावडर आणि यीस्टचे मिश्रण खाद्यामध्ये दिले जाते.
मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) पालनातील जोडव्यवसाय आणि प्रक्रिया उद्योग जाणून घेऊ .
- मध प्रक्रिया केंद्र : कच्च्या मधातील पाण्याचे प्रमाण कमी करून तो बाटल्यांमध्ये पॅक करण्यासाठी लहान प्रक्रिया केंद्र सुरू करता येते. यासाठी शासनाकडून ५०% पर्यंत अनुदान मिळते.
- राणी माशी पैदास : नवीन पेट्या तयार करण्यासाठी किंवा इतर शेतकऱ्यांना विकण्यासाठी ‘राणी माशी’ची पैदास करण्याचा स्वतंत्र व्यवसाय सुरू करता येतो.
- मधमाशी पेट्यांचे उत्पादन: लाकडी पेट्या, फ्रेम आणि मेणाचे थर तयार करण्याचा उद्योगही सुरू करता येतो.
शासकीय सहकार्यासाठी संपर्क ठिकाणे जाणून घेऊ .
खादी व ग्रामोद्योग आयोग (KVIC), मुंबई / विभागीय कार्यालये
महाराष्ट्र राज्य खादी व ग्रामोद्योग मंडळ (KVIB) – मध संचालनालय, महाबळेश्वर (जिल्हा सातारा)
जिल्हा अधीक्षक कृषी अधिकारी कार्यालय
कृषी विज्ञान केंद्र तुमच्या जिल्ह्याचे ठिका
मधाची गुणवत्ता आणि चाचणी जाणून घेऊया .
मधाची शुद्धता तपासणे: मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) गुणवत्ता तपासण्यासाठी ‘FSSAI’ (भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानके प्राधिकरणा) चे नियम पाळावे लागतात.
अडल्ट्रेशन (भेसळ) चाचणी: बाजारपेठेत मोठ्या प्रमाणात साखरेची सिरप मिसळलेला बनावट मध मिळतो. त्यामुळे शुद्ध मधाची C3/C4 Sugar Test आणि केली जाते. ज्या शेतकऱ्यांकडे या चाचणीचे प्रमाणपत्र असते, त्यांच्या मधाला आंतरराष्ट्रीय बाजारात मोठी मागणी असते.
व्यवसाय विस्तारासाठी आधुनिक तंत्रज्ञान समजून घेऊया .
स्मार्ट बी-हाइव्हज : आधुनिक पेट्यांमध्ये बसवले जातात, ज्यामुळे मोबाईल ॲपद्वारे पेटीतील तापमान, आर्द्रता आणि मधमाशांचे वजन समजते.
सोलार हनी एक्सट्रॅक्टर : मध काढण्यासाठी सौर ऊर्जेवर चालणाऱ्या यंत्रांचा वापर केला जातो, ज्यामुळे विजेचा खर्च वाचतो.
मोबाईल बी-कीपिंग : गाड्यांवर पेट्या लावून महाराष्ट्रातून गुजरात, राजस्थान किंवा इतर राज्यांमध्ये फुलोरा शोधण्यासाठी पेट्यांचे स्थलांतर केले जाते.
शासकीय अनुदान आणि योजनांचे एकत्रीकरण समजून घेऊया .
पोकरा योजना (नानाजी देशमुख कृषि संजीवनी प्रकल्प): महाराष्ट्रातील निवडक जिल्ह्यांमध्ये या योजनेंतर्गत मधमाशी पालनासाठी विशेष अनुदान दिले जाते.
महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजना: अंतर्गत वैयक्तिक आणि सामूहिक पातळीवर शेड उभारणी व पेट्यांसाठी मदत मिळू शकते.
कृषी पायाभूत सुविधा निधी : मध प्रक्रिया आणि साठवणुकीचे केंद्र उभारण्यासाठी ३% व्याज सवलतीसह कर्ज उपलब्ध होते.
व्यवसायातील जोखीम आणि विमा जाणून घेऊ .
हवामान बदल आणि अपघात: अतिवृष्टी, आग किंवा वन्यप्राण्यांच्या हल्ल्यामुळे पेट्यांचे नुकसान झाल्यास आर्थिक संरक्षण मिळण्यासाठी काही विमा कंपन्यांद्वारे मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) पेट्यांचा विमा काढता येतो.
कीटकनाशकांपासून संरक्षण: आसपासच्या शेतकऱ्यांशी समन्वय साधून त्यांनी फवारणी संध्याकाळच्या वेळी करावी, अशी विनंती करावी जेणेकरून दिवसभरात मधमाशांना हानी पोहोचणार नाही.
नोंदणी आणि संपर्क प्रक्रिया जाणून घेऊ .
National Bee Board (NBB): मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) पालक म्हणून NBB च्या पोर्टलवर ([https://nbhm.dac.gov.in](https://nbhm.dac.gov.in)) ऑनलाइन नोंदणी करून ‘Honey Farmer Registration’ प्रमाणपत्र मिळवा.
स्थानिक संपर्क: तुमच्या तालुक्यातील तालुका कृषी अधिकारी किंवा कृषी सहाय्यकाकडून चालू वर्षातील उपलब्ध अनुदानाची परिपत्रके मिळवा
विविध प्रकारच्या मधाचे मूल्य आणि उत्पन्न पाऊया .
मोनोफ्लोरल मध : एखाद्या विशिष्ट पिकाच्या किंवा फुलांच्या हंगामात काढलेला मध (उदा. जांभूळ, शेवगा, तुळस, ओवा किंवा मोहरी). अशा मधाची चव आणि गुणधर्म वेगळे असतात आणि बाजारात याला ₹६० port ते ₹१,००० प्रति किलो पर्यंत दर मिळतो.
मल्टीफ्लोरल मध : विविध प्रकारच्या रानफुलांपासून मिळणारा सर्वसामान्य मध, ज्याचा दर ₹३०० ते ₹५०० प्रति किलो असतो.
मधमाशांचे स्थलांतर जाणून घेऊया .
- स्थलांतराचे महत्त्व: वर्षभर एकाच ठिकाणी फुलोरा नसतो. त्यामुळे विविध हंगामात जिथे पिकांचा फुलोरा जास्त असतो, तिथे पेट्यांचे स्थलांतर केले जाते.
- ऑक्टोबर ते डिसेंबर: मोहरी आणि सूर्यफूलाच्या शेतात (राजस्थान/महाराष्ट्र).
- जानेवारी ते मार्च: आंबा, काजू आणि लिंबूवर्गीय फळबागांमध्ये.
- एप्रिल ते मे: जांभूळ आणि जंगलातील फुलोऱ्याच्या भागात.
- फायदा: स्थलांतरामुळे मधमाशांचे अन्न अखंडित राहते आणि मधाचे एकूण उत्पादन ३ ते ४ पटीने वाढते.
मधमाशी पालनातील आव्हाने आणि त्यावरील उपाय जाणून घेऊया .
हवामानातील चढ-उतार: अत्यंत जास्त तापमान किंवा अवकाळी पावसामुळे मधमाशांवर ताण येतो. त्यासाठी पेट्यांच्या वर झापे (Green Net) लावणे व पाण्याची सोय करणे गरजेचे असते.
मुंग्या आणि सरड्यांचा त्रास: पेट्यांच्या पायांखाली पाण्याच्या वाट्या ठेवून मुंग्यांचा प्रादुर्भाव रोखला जातो.
शासकीय कर्ज आणि अर्जासाठी टप्पे समजून घेऊया .
प्रशिक्षण घेणे: खादी ग्रामोद्योग किंवा कृषी विज्ञान केंद्रातून किमान ७ दिवसांचे प्रशिक्षण प्रमाणपत्र मिळवा.
प्रकल्प अहवाल : बँकांकडून किंवा शासकीय मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) योजनेतून कर्ज मिळवण्यासाठी १० ते ५० पेट्यांचा प्रोजेक्ट रिपोर्ट तयार करावा लागतो.
PMEGP योजना: पंतप्रधान रोजगार निर्मिती कार्यक्रमांतर्गत मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) मधमाशी पालनासाठी १५% ते ३५% पर्यंत सबसिडीसह बँक कर्ज उपलब्ध होते.
मुख्यमंत्री अन्नपूर्णा व कृषी समृद्धी योजनांशी जोडणी जाणून घेऊया .
फळबागांशी सांगड: महाराष्ट्रात ‘भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजना’ किंवा इतर मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) तर्गत ज्या शेतकऱ्यांनी आंबा, काजू, डाळिंब, किंवा मोसंबीची लागवड केली आहे, त्यांना मधुमक्षिका पालनासाठी प्राधान्य दिले जाते.
अतिरिक्त लाभ: फळबागांमध्ये पेट्या ठेवल्यास फळांचा दर्जा, आकार आणि उत्पादन ५०% पर्यंत सुधारते.
क्रेडिट कार्ड आणि बँकिंग सुविधा जाणून घेऊया .
किसान क्रेडिट कार्ड : आता फक्त पिकांसाठीच नाही, तर मधमाशी पालनासाठीही ‘किसान क्रेडिट कार्ड’ द्वारे ₹१,६०,००० पर्यंतचे विनातारण कर्ज ३% व्याज सवलतीसह मिळते.
कॅश क्रेडिट सुविधा: व्यवसायातील रोजच्या खर्चासाठी (उदा. साखरेचे खाद्य, पेट्यांचे स्थलांतर) बँकेकडून खेळते भांडवल उपलब्ध होते.
शेतकरी उत्पादक कंपन्या व बचत गटांसाठी संधी जाणून घेऊया .
गट शेती : १० ते १५ शेतकऱ्यांनी एकत्र येऊन किंवा महिला बचत गट बनवल्यास, ₹१० लाख ते ₹१५ लाखांपर्यंत ५०% ते ७५% अनुदानावर मध प्रक्रिया आणि पॅकेजिंग युनिट मंजूर केले जाते.
थेट निर्यात : कृषी आणि प्रक्रियाकृत खाद्य उत्पादने निर्यात विकास प्राधिकरण मार्फत सेंद्रिय मधाची परदेशात (अमेरिका, युरोप, आखाती देश) निर्यात करण्यासाठी FPO ना मदत केली जाते.
अर्ज करताना घ्यावयाची खबरदारी जाणून घेऊया .
शासकीय कोटा/लक्ष्य : प्रत्येक जिल्ह्याला दरवर्षी ठराविक पेट्या आणि मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) चा कोटा मंजूर होतो. त्यामुळे ‘प्रथम येणाऱ्यास प्रथम प्राधान्य’ या तत्त्वावर अर्ज प्रक्रिया चालते.
प्रशिक्षण अनिवार्य: अर्ज करताना मान्यताप्राप्त संस्थेचे प्रशिक्षण प्रमाणपत्र जोडल्यास अर्ज त्वरित मंजूर होतो.
बँक सीआयबीआयएल : मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) अनुदानावर बँक कर्ज हवे असल्यास अर्जदाराचा सिबिल स्कोर चांगला असणे आवश्यक आहे.
राज्यस्तरीय मध्यवर्ती संस्था (महाराष्ट्रातील मुख्य केंद्र)
- मध संचालनालय, महाबळेश्वर (सातारा):
महाराष्ट्र राज्य खादी व ग्रामोद्योग मंडळाचे हे प्रमुख केंद्र आहे.
फायदे: येथे प्रत्यक्ष मधमाशी पालनाचे प्रात्यक्षिकासह प्रगत प्रशिक्षण दिले जाते आणि शुद्ध मध उत्पादकांसाठी विविध उपक्रम राबवले जातात.
- कृषी विज्ञान केंद्र :
महाराष्ट्रातील सर्व जिल्ह्यांमध्ये केंद्र कार्यरत आहेत. तिथे दरमहा किंवा तीन महिन्यांनी मधमाशी पालनाचे १ ते ७ दिवसांचे मोफत किंवा अल्प शुल्कातील प्रशिक्षण आयोजित केले जाते.
शासकीय अनुदानाचा लाभ घेण्यासाठी अर्ज प्रक्रियेची पायरी जाणून घेऊ
प्रशिक्षण पूर्ण करणे: सर्वप्रथम जिल्हा KVK, खादी ग्रामोद्योग किंवा मान्यताप्राप्त संस्थेतून प्रशिक्षण घेऊन प्रमाणपत्र मिळवा.
नोंदणी: राष्ट्रीय मध अभियानाच्या पोर्टलवर ([https://nbhm.dac.gov.in](https://nbhm.dac.gov.in)) शेतकरी / मधमाशी पालक म्हणून ऑनलाइन नोंदणी करून मिळवा.
वैयक्तिक ५ ते १० पेट्यांसाठी: KVIC/KVIB योजना
मोठ्या प्रकल्पासाठी (५०+ पेट्या): PMEGP किंवा NBHM योजना
कागदपत्रे सादर करणे: जिल्हा उद्योग केंद्र किंवा कृषी कार्यालयात अर्ज, प्रशिक्षण प्रमाणपत्र, आधार कार्ड, बँक पासबुक आणि ७/१२ उतारा सादर करा.
मध विक्री व मार्केटिंगसाठी टिप्स जाणून घेऊ .
स्थानिक विक्री : स्वतःच्या शेतात किंवा गावात “शुद्ध व नैसर्गिक मध” या नावाने पॅकेजिंग करून विकल्यास मध्यमस्तस्थ नसून थेट १००% नफा मिळतो.
डॉक्टर व आयुर्वेदिक दुकाने: स्थानिक आयुर्वेदिक डॉक्टर्स आणि वैद्यांशी संपर्क साधून औषधी मधाचा पुरवठा कंत्राट पद्धतीने करता येतो.
FSSAI लायसन्स: ५० ते १०० किलोपेक्षा जास्त मधाची विक्री करायची असल्यास ची साधी ऑनलाइन नोंदणी करून घेणे बंधनकारक व सुरक्षित ठरते.
‘मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana)’ सुरू करताना कोणती काळजी घ्यायची .
नियमित पाहणी: आठवड्यातून किमान एकदा पेट्यांची पाहणी करावी. पेटीत राणी माशी सुखरूप आहे का, अंड्यांची स्थिती कशी आहे आणि मधाची साठवणूक व्यवस्थित होतेय का, हे तपासणे गरजेचे असते.
पाण्याची सोय: मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) उन्हाळ्यात शरीराचे तापमान नियंत्रित ठेवण्यासाठी पाण्याची खूप गरज असते. पेट्यांच्या ५० ते १०० मीटर परिसरात स्वच्छ पाण्याच्या कुंड्या किंवा बादल्या ठेवाव्यात.
प्रतिबंधक उपाय: पेट्या थेट जमिनीवर न ठेवता स्टैंडवर ठेवाव्यात आणि स्टैंडच्या पायांखाली पाण्याच्या वाट्या ठेवाव्यात, जेणेकरून मुंग्या पेटीत शिरणार नाहीत.
महाबळेश्वर ‘मध संचालनालय’ विशेष सुविधा जाणून घेऊया .
अनुदानित पेट्या वाटप: महाराष्ट्र राज्य खादी व ग्रामोद्योग मंडळाच्या मध संचालनालयामार्फत ५०% ते ७५% अनुदानावर पेट्या आणि मध काढणीचे संच दिले जातात.
मध खरेदीची हमी: नवीन शेतकऱ्यांचा मध खरेदी करण्यासाठी शासनाचे खरेदी केंद्र काम करते, ज्यामुळे सुरुवातीच्या काळात मधाच्या विक्रीची चिंता राहत नाही.
अर्ज करण्यासाठी किंवा अधिक माहितीसाठी डायरेक्ट संपर्क मार्ग जाणून घेऊया .
- राष्ट्रीय मध अभियान (NBHM) हेल्पडेस्क:
वेबसाईट: https://nbhm.dac.gov.in
- खादी व ग्रामोद्योग आयोग (KVIC):
वेबसाईट: https://www.kviconline.gov.in
- स्थानिक पातळीवर:
तुमच्या तालुक्यातील तालुका कृषी अधिकारी
जिल्हा उद्योग केंद्र चे कार्यालय
कृषी विज्ञान केंद्र
व्यवसायातील जोखीम व्यवस्थापन समजून घेऊया .
उन्हाळ्यातील तापमान नियंत्रण: महाराष्ट्रातील विदर्भ, मराठवाडा व खानदेश यांसारख्या उष्ण भागांत उन्हाळ्यात तापमान ४२°C च्या वर जाते. अशा वेळी पेट्यांवर तागाची पोती टाकून ती ओली ठेवावी लागतात, अन्यथा मेण वितळून पोळ्यांची हानी होते.
चोरी व तोडफोडीपासून संरक्षण: पेट्या उघड्या शेतात किंवा रानांत ठेवल्या जात असल्याने चोरीचा धोका असतो. यासाठी अनेक शेतकरी GPS ट्रॅकर किंवा स्थानिक शेतकऱ्यांच्या सहकार्याने सिक्युरिटी ग्रुप्स तयार करतात.
मध काढणीचे तंत्रज्ञान व वेळ जाणून घेऊया .
योग्य वेळ: सकाळी ९ ते दुपारी ३ या वेळेत जेव्हा बहुतांश कामकरी मधुमक्षिका पालन योजना (madhumashika palan yojana) अन्नाच्या शोधात बाहेर गेलेल्या असतात, तेव्हा मधाच्या फ्रेम पेटीतून काढणे सोपे व सुरक्षित असते.
हनी एक्सट्रॅक्टर : मध काढताना पोळे न तोडता केंद्रापसारक शक्तीचा वापर करणाऱ्या एक्सट्रॅक्टर यंत्राचा वापर केला जातो. यामुळे पोळ्यांचे नुकसान होत नाही आणि मधमाशा पुन्हा त्याच पोळ्यात मध साठवू शकतात.
शासकीय योजनांचे यश आणि केस स्टडीज जाणून घेऊ .
महाबळेश्वर मॉडेल: महाबळेश्वर आणि आसपासच्या भागांत १०० पेक्षा जास्त गावांमध्ये ‘मधमाशांचे गाव’ (Honey Village – उदा. मांगरूर/मांगर) ही संकल्पना राबवली गेली आहे. तेथे पर्यटनासोबतच मध विक्रीतून गावकऱ्यांना मोठा आर्थिक हातभार मिळतो.
महिला सक्षमीकरण: उमेद आणि इतर राज्यस्तरीय अभियानांतर्गत महिला बचत गटांना मधमाशी पालनाचे विशेष ट्रेनिंग देऊन ‘ॲग्री-स्टार्टअप’ उभारण्यासाठी बिनव्याजी / नाममात्र व्याजावर कर्ज पुरवठा केला जात आहे.
व्यवसायाची नोंदणी व ई-कॉमर्स विक्री जाणून घेऊया .
अन्न सुरक्षा परवाना : स्वतःच्या नावाने मधाचे पॅकेजिंग करून बाजारात विकण्यासाठी fssai.gov.in वरून अगदी ₹१०० मध्ये वार्षिक नोंदणी करता येते.
ऑनलाइन विक्री: ‘डिजिटल इंडिया’ उपक्रमांतर्गत शेतकरी थेट किंवा स्वतःचे सोशल मीडिया पेज तयार करून मधाची थेट ग्राहकांना विक्री करून दुप्पट नफा मिळवत आहे.