pm jeevan jyoti vima yojana आजच्या धकाधकीच्या आणि अनपेक्षित आयुष्यात आपल्या कुटुंबाचे भविष्य सुरक्षित करणे ही प्रत्येक व्यक्तीची पहिली प्राथमिकता असायला हवी. अनेकदा आर्थिक परिस्थितीमुळे सामान्य किंवा गरीब कुटुंबातील व्यक्तींना महागडे विमा प्रीमियम भरणे शक्य होत नाही. हीच गरज ओळखून केंद्र सरकारने एक अत्यंत सुलभ आणि स्वस्त विमा योजना सुरू केली आहे, जिचे नाव आहे — प्रधानमंत्री जीवन ज्योति बीमा योजना (PMJJBY).
प्रधानमंत्री जीवन ज्योती विमा योजना (pm jeevan jyoti vima yojana) म्हणजे काय?
प्रधानमंत्री जीवन ज्योति बीमा योजना (pm jeevan jyoti vima yojana) ही एक सरकारी समाज सुरक्षा विमा योजना आहे, जी कोणत्याही कारणास्तव विमाधारकाचा मृत्यू झाल्यास त्याच्या कुटुंबाला (नॉमिनीला) आर्थिक मदत म्हणजेच जीवन विमा कवच प्रदान करते.
कालावधी: हे एक ‘टर्म इन्शुरन्स’ (Term Insurance) कवच आहे, ज्याचा कालावधी १ वर्षाचा असतो. दरवर्षी या योजनेचे नूतनीकरण (Renew) करावे लागते.
संचालन: ही योजना विविध बँका आणि पोस्ट ऑफिस (डाकघर) याद्वारे चालवली जाते आणि मान्यताप्राप्त जीवन विमा कंपन्यांमार्फत (उदा. LIC किंवा इतर खाजगी विमा कंपन्या) व्यवस्थापित केली जाते.
पात्रता वय: १८ ते ५० वर्षे वयोगटातील कोणताही भारतीय नागरिक ज्याचे बँकेत किंवा पोस्ट ऑफिसमध्ये खाते आहे, तो या योजनेत सहभागी होऊ शकतो.
pm jeevan jyoti vima yojana चे मुख्य फायदे
pm jeevan jyoti vima yojana योजनेचे अनेक फायदे आहेत जे सामान्य नागरिकांना आर्थिक स्थैर्य देतात:
मोठे जीवन कवच: पीएमजेजेबीवाई अंतर्गत १८ ते ५० वर्षे वयोगटातील सर्व ग्राहकांना ₹२,००,००० (दोन लाख रुपये) चे एक वर्षाचे टर्म लाइफ कव्हर मिळते.
सर्व प्रकारच्या मृत्यूचा समावेश: या योजनेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये मृत्यूचे कारण काहीही असो (नैसर्गिक मृत्यू, आजारपण किंवा अपघात), विमा रक्कम कुटुंबाला दिली जाते.
अत्यंत कमी प्रीमियम: या योजनेसाठी वार्षिक प्रीमियम केवळ ₹ ४३६/- प्रति वर्ष प्रति ग्राहक आहे.
ऑटो-डेबिट सुविधा: ग्राहकाला दरवर्षी प्रीमियम भरण्यासाठी बँकेत जाण्याची गरज नाही. हा प्रीमियम ग्राहकाच्या बँक किंवा पोस्ट ऑफिस खात्यातून दरवर्षी ३१ मे पूर्वी स्वयंचलितपणे (Auto-Debit) वजा केला जातो.
pm jeevan jyoti vima yojana योजनेसाठी पात्रता
या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी खालील अटी पूर्ण करणे आवश्यक आहे.
वय मर्यादा: अर्जदाराचे वय १ ते ५० वर्षे* दरम्यान असावे. (एकदा योजनेत सामील झाल्यानंतर वयाच्या ५५ वर्षांपर्यंत रिस्क कव्हर चालू राहू शकते, परंतु नवीन नोंदणी ५० वर्षांपर्यंतच करता येते).
बँक खाते: अर्जदाराचे कोणत्याही मान्यताप्राप्त बँकेत किंवा पोस्ट ऑफिसमध्ये वैयक्तिक बचत खाते (Savings Account) असणे अनिवार्य आहे.
आधार जोडणी: बँक खाते आधार कार्डशी लिंक असणे आवश्यक आहे जेणेकरून केवायसी (KYC) प्रक्रिया सुलभ होईल.
सहमती पत्र: प्रीमियम खात्यातून ऑटो-डेबिट करण्यासाठी बँकेला लेखी मंजुरी देणे आवश्यक आहे.
pm jeevan jyoti vima yojana साठी लागणारे आवश्यक कागदपत्रे
नोंदणी प्रक्रियेसाठी फार कमी कागदपत्रांची आवश्यकता असते.
आधार कार्ड (ओळख आणि पत्त्याचा पुरावा म्हणून)
बँक पासबुक (खाते क्रमांक आणि आयएफएससी कोडसाठी)
मोबाईल नंबर (बँक खात्याशी लिंक असलेला)
भरलेला अर्ज / सहमती फॉर्म
pm jeevan jyoti vima yojanaअर्ज प्रक्रिया
pm jeevan jyoti vima yojanaयोजनेसाठी ऑफलाइन आणि ऑनलाइन अशा दोन्ही पद्धतींनी अर्ज करू शकता.
ऑफलाइन पद्धत (पाऊल दर पाऊल)
१: खालील अधिकृत लिंकवरून “सहमति-सह-घोषणा पत्र” (Consent-cum-Declaration Form) डाउनलोड करा आणि त्याची प्रिंट काढा:
PMJJBY Application Form PDF (हा फॉर्म प्रादेशिक भाषांमध्येही उपलब्ध असतो).
२: अर्ज व्यवस्थित भरा, त्यावर स्वाक्षरी करा. आवश्यक कागदपत्रांच्या (आधार कार्ड, पासबुक) स्व-सत्यापित (Self-Attested) प्रती जोडा आणि तुमच्या बँकेच्या किंवा पोस्ट ऑफिसच्या अधिकृत अधिकाऱ्याकडे सबमिट करा.
३: फॉर्म जमा केल्यानंतर, बँक अधिकारी तुम्हाला “पावती पर्ची सह विमा प्रमाणपत्र” (Acknowledgement Slip cum Certificate of Insurance) परत करतील. ही पावती भविष्यासाठी सुरक्षित ठेवा.
ऑनलाइन पद्धत
जर तुम्ही नेट बँकिंग किंवा मोबाईल बँकिंग वापरत असाल, तर तुम्ही घरबसल्या केवळ २ मिनिटांत नोंदणी करू शकता:
तुमच्या बँकेच्या नेट बँकिंग किंवा मोबाईल ॲपमध्ये लॉगिन करा.
‘Social Security Schemes’ किंवा ‘Insurance’ या पर्यायावर क्लिक करा.
pm jeevan jyoti vima yojana निवडा आणि तुमचे खाते निवडून नॉमिनीचे (वारसदार) नाव आणि माहिती भरा.
प्रीमियम ऑटो-डेबिट करण्यास संमती द्या आणि सबमिट करा.
लाभार्थ्याने वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
प्र. १. मी pm jeevan jyoti vima yojana साठी प्रीमियमचा भुगतान कसा करू?
उत्तर: या योजनेचा प्रीमियम भरण्याची प्रक्रिया पूर्णपणे स्वयंचलित आहे. तुमच्या बँक किंवा पोस्ट ऑफिस खात्यातून दरवर्षी ३१ मे ते १ जून दरम्यान ₹४३६/- ची रक्कम ऑटो-डेबिट (Auto-Debit) द्वारे आपोआप वजा केली जाते.
प्र. २. pm jeevan jyoti vima yojana मध्ये विमा कव्हरची वैधता काय आहे?
उत्तर: या विम्याचा कालावधी एका वर्षाचा असतो. हा कालावधी दरवर्षी १ जून ते ३१ मे असा असतो. म्हणजेच, तुम्ही वर्षात कधीही नोंदणी केली तरी तुमचे कव्हर पुढील वर्षाच्या ३१ मे रोजी संपेल आणि १ जूनला त्याचे नूतनीकरण होईल.
प्र. ३. या योजनेअंतर्गत भावी विम्यासाठी नोंदणीमध्ये उशीर करणे शक्य आहे का?
उत्तर: होय, जर तुम्ही वर्षाच्या सुरुवातीला (१ जूनला) नोंदणी करू शकला नाही, तर तुम्ही वर्षाच्या मध्यातही या योजनेत सामील होऊ शकता. मात्र, तुम्ही ज्या महिन्यात सामील व्हाल त्यानुसार तुम्हाला त्या वर्षासाठीचा प्रो-राटा (Pro-rata) प्रीमियम भरावा लागेल आणि जोखीम कव्हर अर्ज मंजूर झाल्यापासून सुरू होईल.
प्र. ४. जर मी या योजनेतून बाहेर पडण्याचा निर्णय घेतला, तर नंतर पुन्हा सामील होण्याची शक्यता आहे का?
उत्तर: होय, जर तुम्ही काही कारणास्तव ही योजना बंद केली असेल किंवा प्रीमियम न भरल्यामुळे ती खंडित झाली असेल, तर तुम्ही भविष्यात पुन्हा या योजनेत सामील होऊ शकता. त्यासाठी तुम्हाला थकबाकी किंवा नवीन प्रीमियम भरावा लागेल आणि चांगल्या आरोग्याचे स्वयं-प्रमाणपत्र (Good Health Declaration) द्यावे लागेल.
प्र. ५. या योजनेला कोण प्रस्तावित करेल / प्रबंधित करेल?
उत्तर: ही योजना केंद्र सरकारच्या मार्गदर्शनाखाली विविध बँका आणि पोस्ट ऑफिसद्वारे लाइफ इन्शुरन्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (LIC) आणि इतर मान्यताप्राप्त जीवन विमा कंपन्यांच्या भागीदारीने व्यवस्थापित केली जाते.
प्र. ६. pm jeevan jyoti vima yojana ची सदस्यता घेण्यासाठी किमान पात्रता काय आहे?
उत्तर: किमान पात्रता म्हणजे व्यक्तीचे वय कमीत कमी १८ वर्षे पूर्ण असावे, जास्तीत जास्त वय ५० वर्षे असावे आणि त्याचे कोणत्याही बँकेत सक्रिय बचत खाते असणे आवश्यक आहे.
प्र. ७. या योजनेसाठी ‘मास्टर पॉलिसी धारक’ कोण असेल?
उत्तर: सहभागी असणारी बँक किंवा पोस्ट ऑफिस ही त्यांच्या ग्राहकांच्या वतीने ‘मास्टर पॉलिसी धारक’ (Master Policy Holder) असेल. विमा कंपनी बँकेला ही मास्टर पॉलिसी जारी करते.
प्र. ८. काय अनिवासी भारतीयांना (NRIs) पीएमजेजेबीवाई अंतर्गत कव्हरेज मिळण्याची पात्रता आहे?
उत्तर: होय, अनिवासी भारतीय (NRIs) देखील या योजनेसाठी पात्र आहेत, परंतु त्यांचा भारतात कोणत्याही बँकेत बचत खाते असणे आवश्यक आहे आणि विम्याचा दावा मंजूर झाल्यास, दाव्याची रक्कम भारतीय रुपयातच (INR) दिली जाईल.
प्र. ९. काय पीएमजेजेबीवाई भूकंप, पूर आणि निसर्गाच्या इतर आपत्तींमुळे होणाऱ्या मृत्यूंना कव्हर करते? आत्महत्या/हत्येबद्दल काय?
उत्तर: होय, ही योजना निसर्गाच्या सर्व आपत्ती (भूकंप, पूर, वीज कोसळणे इ.) तसेच हत्या किंवा आत्महत्या यांसारख्या कोणत्याही कारणाने झालेल्या मृत्यूला कव्हर करते. यामध्ये अपवादांची संख्या नाही, ही या योजनेची सर्वात चांगली बाजू आहे.
प्र. १०. नवीन ग्राहकांसाठी लागू विमा कव्हरेजच्या अटींमध्ये काय बदल आहेत?
उत्तर: नवीन नियमांनुसार, योजनेत नवीन नोंदणी केल्यावर पहिल्या ३० दिवसांचा ‘वेटिंग पिरियड’ (Waiting Period) असतो. म्हणजेच, नोंदणी केल्यापासून पहिल्या ३० दिवसांत जर व्यक्तीचा नैसर्गिक मृत्यू झाला, तर विमा क्लेम मिळत नाही. परंतु, जर मृत्यू अपघातामुळे झाला असेल, तर पहिल्या दिवसापासूनच ₹२ लाख पूर्ण मिळतात.
प्र. ११. मी pm jeevan jyoti bima yojana साठी दावा प्रपत्र (Claim Form) कुठे मिळवू शकतो?
उत्तर: तुम्ही ज्या बँकेत किंवा पोस्ट ऑफिसमध्ये या योजनेची नोंदणी केली आहे, तिथून तुम्ही क्लेम फॉर्म मिळवू शकता. याशिवाय राष्ट्रीय जनसुरक्षा पोर्टलच्या (www.jansuraksha.gov.in) अधिकृत वेबसाईटवरूनही दावा प्रपत्र मोफत डाउनलोड करता येते. विमाधारकाच्या मृत्यूनंतर ९० दिवसांच्या आत नॉमिनीने मृत्यू दाखल्यासह बँकेत क्लेम दाखल करणे आवश्यक असते.
प्रधानमंत्री जीवन ज्योति बीमा योजना (pm jeevan jyoti vima yojana) ही केवळ एक सरकारी योजना नसून गरीब आणि मध्यमवर्गीय कुटुंबांसाठी एक भक्कम आर्थिक सुरक्षा कवच आहे. वर्षाला ₹४३६ म्हणजेच महिन्याला ₹३७ पेक्षाही कमी खर्चात ₹२ लाखांचे विमा कवच मिळणे ही आजच्या काळात खूप मोठी गोष्ट आहे.
तुम्ही अद्याप pm jeevan jyoti vima yojana योजनेत नोंदणी केली नसेल, तर आजच तुमच्या बँकेशी संपर्क साधा किंवा नेट बँकिंगद्वारे यात सहभागी व्हा. तुमचे एक छोटे पाऊल तुमच्या कुटुंबाचे भविष्य सुरक्षित
विमा कवच केव्हा संपुष्टात येते?
खालील परिस्थितींमध्ये विमाधारकाचे विमा कवच आपोआप बंद होते.
वय ५५ वर्षे पूर्ण झाल्यावर: जरी नोंदणी ५० वर्षांपर्यंतच करता येत असली, तरी वयाच्या ५५ व्या वर्षांपर्यंत या विम्याचे नूतनीकरण करता येते. ५५ वर्षे पूर्ण झाल्यावर हे कव्हर कायमचे बंद होते.
बँक खाते बंद झाल्यास: जर तुम्ही बँक खाते बंद केले किंवा त्यात प्रीमियम वजा होण्यासाठी पुरेशी रक्कम (किमान ₹४३६) नसेल, तर पॉलिसी रद्द होते.
एकापेक्षा जास्त खात्यांवरून विमा घेतल्यास: जर एखाद्या व्यक्तीची एकापेक्षा जास्त बँकांमध्ये खाते असतील आणि त्याने सर्व बँकांमधून pm jeevan jyoti bima yojana चा प्रीमियम भरला असेल, तरीही फक्त एकच विमा (₹२ लाख) वैध मानला जाईल. इतर खात्यांवरून वजा झालेला प्रीमियम जप्त केला जातो आणि क्लेम मिळत नाही.
क्लेम (दावा) करण्याची सविस्तर प्रक्रिया
विमाधारकाचा मृत्यू झाल्यास, त्याच्या वारसदाराने (Nominee) खालील पायऱ्या फॉलो कराव्या लागतात.
बँकेशी संपर्क: मृत्यू झाल्यानंतर शक्य तितक्या लवकर (९० दिवसांच्या आत) ज्या बँकेतून प्रीमियम कट होत होता, त्या बँकेच्या शाखेत जावे.
कागदपत्रे सबमिट करणे: बँकेत ‘दावा प्रपत्र’ (Claim Form) आणि ‘डिस्चार्ज रिसीट’ भरून द्यावी लागते. त्यासोबत खालील कागदपत्रे जोडणे अनिवार्य आहे:
विमाधारकाचा मूळ मृत्यू दाखला (Death Certificate).
विमाधारक आणि नॉमिनीचे आधार कार्ड.
नॉमिनीच्या बँक खात्याचे पासबुक किंवा कॅन्सल चेक (ज्या खात्यात पैसे जमा करायचे आहेत).
बँकेकडून पडताळणी: बँक रेकॉर्ड तपासेल (मृत्यूच्या दिवशी पॉलिसी चालू होती का, ३० दिवसांचा वेटिंग पिरियड पूर्ण झाला होता का, इ.) आणि दावा विमा कंपनीकडे पाठवेल.
रक्कम जमा होणे: विमा कंपनी कागदपत्रांची पडताळणी करून दाव्याची रक्कम मंजूर करते आणि मृत्यूच्या तारखेपासून ३० ते ४५ दिवसांच्या आत ₹२ लाख थेट नॉमिनीच्या बँक खात्यात जमा केले जातात.
महत्त्वाच्या अटी आणि अपवाद
आरोग्य प्रमाणपत्र:pm jeevan jyoti vima yojana योजनेत सामील होण्यासाठी कोणत्याही प्रकारच्या वैद्यकीय चाचणीची (Medical Test) गरज नसते. अर्जामध्ये दिलेले ‘गुड हेल्थ डिक्लेरेशन’ (मी निरोगी आहे असे स्वयं-प्रमाणपत्र) पुरेसे असते.
३० दिवसांचा लियन कालावधी (Lien Period): नवीन ग्राहकांसाठी पॉलिसी सुरू झाल्यापासून पहिल्या ३० दिवसांत नैसर्गिक मृत्यू झाल्यास क्लेम मिळत नाही. हा नियम फसवणूक टाळण्यासाठी करण्यात आला आहे. मात्र, अपघाती मृत्यूसाठी हा नियम लागू नाही, अपघातामुळे मृत्यू झाल्यास पहिल्या दिवसापासूनच पूर्ण ₹२ लाख मिळतात.
pm jeevan jyoti vima yojana या योजनेसाठी भरलेला प्रीमियम हा आयकर कायदा (Income Tax Act) च्या कलम 80C अंतर्गत कर सवलतीसाठी पात्र असू शकतो (बँकेच्या नियमांनुसार).
हेल्पलाईन आणि संपर्क
तुम्हाला pm jeevan jyoti vima yojana योजनेबद्दल काही तक्रार असल्यास किंवा माहिती हवी असल्यास:
राष्ट्रीय टोल-फ्री नंबर: 1800-110-001 / 1800-180-1111
अधिकृत वेबसाईट: Jan Suraksha Portal
₹४३६ प्रीमियमची विभागणी
तुम्ही भरलेला ₹४३६ चा वार्षिक प्रीमियम पूर्णपणे विमा कंपनीकडे जात नाही. केंद्र सरकारने त्याची विभागणी खालीलप्रमाणे केली आहे, जेणेकरून बँकांना आणि एजंटना pm jeevan jyoti vima yojana योजना तळागाळापर्यंत पोहोचवण्यास प्रोत्साहन मिळेल:
विमा प्रीमियम (Insurance Premium): ₹३९५/- थेट विमा कंपनीला (LIC किंवा इतर) जातो.
बँकेचे कमिशन (Administrative Fee): ₹११/- विमाधारकाचे खाते सांभाळण्यासाठी आणि सेवेसाठी बँकेला मिळतात.
एजंट/बीसी कमिशन (Ascription/Agent Commission): ₹३०/- ग्राहकाला योजनेत सामील करून घेणाऱ्या बँक मित्राला (BC) किंवा एजंटला दिले जातात.
आयकर सवलत
कलम 80C: pm jeevan jyoti bima yojana योजनेसाठी तुम्ही भरलेला ₹४३६ चा प्रीमियम आयकर कायदा १९६१ च्या कलम 80C अंतर्गत कर सवलतीसाठी पात्र ठरतो.
कलम 10(10D): विमाधारकाच्या मृत्यूनंतर त्याच्या नॉमिनीला मिळणारी ₹२,००,००० (दोन लाख) ची संपूर्ण रक्कम पूर्णपणे करमुक्त (Tax-Free) असते. या रकमेवर सरकार कोणताही कर आकारत नाही.
क्लेम (दावा) नाकारला जाण्याची मुख्य कारणे
अनेकदा माहितीअभावी वारसदारांचा क्लेम फेटाळला जातो. खालील गोष्टींची काळजी घेतल्यास क्लेम कधीही नाकारला जाणार नाही:
चुकीची माहिती (Wrong Declaration): जर अर्ज करताना वयाचा पुरावा किंवा आरोग्याविषयी चुकीची माहिती दिली असेल, तर क्लेम रिजेक्ट होऊ शकतो.
३० दिवसांच्या आत नैसर्गिक मृत्यू: जर विमा सुरू झाल्यापासून पहिल्या ३० दिवसांच्या आत आजारपणाने किंवा नैसर्गिक कारणाने मृत्यू झाला, तर क्लेम मिळत नाही (अपघाती मृत्यू सोडून).
अपुला बँक बॅलन्स: जर मे महिन्याच्या शेवटी तुमच्या खात्यात ₹४३६ पेक्षा कमी शिल्लक असेल आणि बँक प्रीमियम डेबिट करू शकली नाही, तर तुमची पॉलिसी रद्द होते. अशा स्थितीत जून किंवा जुलै महिन्यात मृत्यू झाल्यास क्लेम मिळत नाही.
एकापेक्षा जास्त विमा पॉलिसी: एका व्यक्तीने एकापेक्षा जास्त बँकांमध्ये PMJJBY चे फॉर्म भरले असल्यास, क्लेम फक्त एकाच पॉलिसीचा मिळतो. दुसऱ्या पॉलिसीचा क्लेम नाकारला जातो.
नॉमिनी (वारसदार) संदर्भातील नियम
नॉमिनी बदलणे: विमाधारक आपल्या हयातीत कधीही बँकेत जाऊन ‘नॉमिनी’चे नाव बदलू शकतो.
नॉमिनी अज्ञान (Minor) असल्यास: जर वारसदार १८ वर्षांपेक्षा कमी वयाचा असेल, तर अर्ज करताना एका पालकाचे (Appointee/Guardian) नाव द्यावे लागते. विमाधारकाच्या मृत्यूनंतर क्लेमचे पैसे त्या पालकाच्या देखरेखीखाली मिळतात.
नॉमिनीचा आधी मृत्यू झाल्यास: जर दुर्दैवाने विमाधारकाच्या आधीच नॉमिनीचा मृत्यू झाला, तर विमाधारकाने त्वरित बँकेत जाऊन नवीन नॉमिनीचे नाव नोंदवणे आवश्यक आहे.
ग्राहक तक्रार निवारण
जर बँकेने क्लेम फॉर्म घेण्यास नकार दिला किंवा विमा कंपनीने विनाकारण क्लेम थांबवून ठेवला, तर तुम्ही खालील ठिकाणी तक्रार करू शकता:
संबंधित बँकेच्या शाखा व्यवस्थापकाकडे (Branch Manager) लेखी तक्रार करा.
बँक ऐकत नसेल, तर बँकेच्या नोडल ऑफिसर (Nodal Officer) कडे ऑनलाईन तक्रार नोंदवा.
तरीही तोडगा न निघाल्यास, तुम्ही विमा लोकपाल (Insurance Ombudsman) किंवा ग्राहक न्यायालयात (Consumer Forum) दाद मागू शकता.
‘संयुक्त खाते’ असल्यास काय नियम आहेत?
जर तुमचे बँकेत संयुक्त खाते (Joint Account) असेल, तर या योजनेचा लाभ कसा मिळतो याबद्दलचे नियम स्पष्ट आहेत.
दोन्ही खातेदार पात्र: संयुक्त खात्यामधील सर्व खातेदार (उदा. पती आणि पत्नी) या योजनेत स्वतंत्रपणे सामील होऊ शकतात.
प्रीमियमची वजावट: जर दोन्ही खातेदारांनी हा विमा घेतला, तर त्या एकाच खात्यातून दोघांचे मिळून ₹४३६ + ₹४३६ = ₹८७२ दरवर्षी वजा केले जातील.
स्वतंत्र कव्हरेज: दुर्दैवाने दोघांचा किंवा दोघांपैकी कोणाचाही मृत्यू झाल्यास, त्यांच्या वैयक्तिक नॉमिनीला प्रत्येकी ₹२ लाख (एकूण ₹४ लाख पर्यंत) क्लेम मिळू शकतो.
‘बंद पडलेली’ पॉलिसी पुन्हा सुरू कशी करावी?
जर खात्यात पैसे नसल्यामुळे किंवा इतर कोणत्याही कारणामुळे ३१ मे रोजी तुमचा प्रीमियम कट झाला नाही, तर तुमची पॉलिसी ‘लॅप्स’ (बंद) होते. ती पुन्हा सुरू करण्याचे नियम खालीलप्रमाणे आहेत:
पुन्हा नोंदणी: तुम्ही चालू वर्षात कधीही बँकेत जाऊन नवीन ‘सहमती पत्र’ (Consent Form) देऊन पॉलिसी पुन्हा सुरू करू शकता.
चांगल्या आरोग्याचे घोषणापत्र: पॉलिसी पुन्हा सुरू करताना तुम्हाला ‘गुड हेल्थ डिक्लेरेशन’ (Good Health Declaration) द्यावे लागेल, म्हणजेच “मी सध्या पूर्णपणे निरोगी आहे आणि मला कोणताही गंभीर आजार नाही” असे लिहून द्यावे लागेल.
३० दिवसांचा नियम पुन्हा लागू: पॉलिसी पुन्हा सुरू केल्याच्या तारखेपासून पुढील ३० दिवस ‘लियन पिरियड’ (Waiting Period) म्हणून गणले जातील, ज्यामध्ये नैसर्गिक मृत्यूचा क्केम मिळणार नाही.
क्लेम सेटलमेंटसाठी लागणारा वेळ आणि बँकांचे उत्तरदायित्व
केंद्र सरकारने या योजनेची क्लेम प्रक्रिया जलद करण्यासाठी कडक कालमर्यादा (Timeline) ठरवून दिली आहे.
बँकेसाठी वेळ: वारसदाराने (Nominee) बँकेत क्लेम फॉर्म जमा केल्यानंतर, बँकेला ११ दिवसांच्या आत सर्व कागदपत्रांची पडताळणी करून ते विमा कंपनीकडे पाठवणे बंधनकारक आहे.
विमा कंपनीसाठी वेळ: बँकेकडून कागदपत्रे मिळाल्यानंतर विमा कंपनीला पुढील ३० दिवसांच्या आत क्लेम मंजूर करून पैसे पास करावे लागतात.
थेट बँक खात्यात: क्लेमची रक्कम कोणत्याही चेक किंवा रोख स्वरूपात न मिळता थेट नॉमिनीच्या बँक खात्यात NEFT/RTGS द्वारे जमा केली जाते.
प्रधानमंत्री सुरक्षा बीमा योजना (PMSBY) सोबत जोडणी
बँका सहसा pm jeevan jyoti vima yojana (₹४३६) सोबत PMSBY (प्रधानमंत्री सुरक्षा बीमा योजना) देखील सुरू करून देतात, ज्याचा वार्षिक प्रीमियम केवळ ₹२० आहे.
फरक लक्षात घ्या: pm jeevan jyoti vima yojana कोणत्याही कारणाने झालेल्या मृत्यूसाठी ₹२ लाख देते, तर PMSBY ही केवळ अपघाती मृत्यू किंवा अपंगत्वासाठी ₹२ लाख देते.
जर तुम्ही दोन्ही योजना घेतल्या असतील आणि व्यक्तीचा मृत्यू अपघाताने झाला, तर कुटुंबाला दोन्ही योजनांचे मिळून एकूण ₹४,००,००० (चार लाख रुपये) मिळतात.
विमा सुरू आहे की नाही हे कसे तपासावे?
तुमचा विमा खरोखरच सक्रिय (Active) आहे की नाही, हे तपासण्यासाठी तुम्ही दोन गोष्टी करू शकता:
बँक पासबुक अपडेट करा: दरवर्षी ३१ मे ते १५ जून दरम्यान तुमच्या खात्यातून ₹४३६ वजा झाले आहेत का आणि त्यावर PMJJBY PREMIUM असे लिहिले आहे का ते तपासा.
बँक स्टेटमेंट/ॲप: मोबाईल बँकिंग ॲपमध्ये जाऊन ‘Insurance’ किंवा ‘Government Schemes’ या पर्यायामध्ये तुमचे स्टेटस ‘Active’ आहे की नाही ते पहा.
विमाधारक बेपत्ता झाल्यास क्लेम कसा मिळतो?
जर एखादी व्यक्ती अचानक बेपत्ता झाली, तर तिचा मृत्यू झाला की नाही हे लगेच स्पष्ट होत नाही. अशा वेळी क्लेम मिळवण्यासाठी खालील कायदेशीर प्रक्रिया पाळावी लागते.
भारतीय पुरावा कायद्यानुसार नियम: सामान्यतः व्यक्ती बेपत्ता झाल्यापासून ७ वर्षे पूर्ण होईपर्यंत तिला कायदेशीररित्या मृत घोषित केले जात नाही.
कुटुंबाला आधी पोलिसात एफआयआर (FIR) नोंदवावा लागतो. जर ७ वर्षे ती व्यक्ती सापडली नाही, तर न्यायालयाकडून ‘मृत्यूचे प्रमाणपत्र’ (Declaratory Decree of Death) मिळवावे लागते.
प्रीमियम भरणे आवश्यक: सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, त्या ७ वर्षांच्या कालावधीत कुटुंबाने दरवर्षी त्या व्यक्तीच्या बँक खात्यातून ₹४३६ चा प्रीमियम कट होऊ दिला पाहिजे (पॉलिसी चालू ठेवली पाहिजे). तरच ७ वर्षांनंतर न्यायालयीन प्रक्रियेद्वारे ₹२ लाखांचा क्लेम मिळू शकतो.
जर बँकेने किंवा पोस्ट ऑफिसने चूक केली तर?
अनेकदा ग्राहकाच्या खात्यात पुरेसे पैसे असतात, तरीही बँकेच्या तांत्रिक चुकीमुळे किंवा निष्काळजीपणामुळे ३१ मे रोजी प्रीमियम कट होत नाही. अशा स्थितीत जर ग्राहकाचा मृत्यू झाला, तर काय होते?
बँकेची जबाबदारी: ग्राहक न्यायालयाने अशा अनेक प्रकरणांमध्ये निर्णय दिला आहे की, जर ग्राहकाच्या खात्यात पैसे असूनही बँकेच्या चुकीमुळे प्रीमियम कट झाला नसेल, तर बँकेला ती ₹२ लाखांची क्लेमची रक्कम विमाधारकाच्या कुटुंबाला नुकसानभरपाई म्हणून द्यावी लागेल.
एकापेक्षा जास्त वारसदार असल्यास
जर विमाधारकाने फॉर्म भरताना एकापेक्षा जास्त व्यक्तींना (उदा. दोन मुलांना ५०%-५०% टक्केवारी देऊन) नॉमिनी केले असेल, तर क्लेमची ₹२ लाखांची रक्कम त्या ठराविक टक्केवारीनुसार विभागून दोघांच्या खात्यात स्वतंत्रपणे जमा केली जाते.
आत्महत्या किंवा गुन्हेगारी कृत्यात मृत्यू
अनेक खाजगी टर्म इन्शुरन्स कंपन्या पॉलिसी घेतल्यानंतर पहिल्या वर्षभरात आत्महत्या झाल्यास क्लेम देत नाहीत. परंतु, pm jeevan jyoti vima yojana मध्ये असा कोणताही नियम नाही. पॉलिसी सुरू असणे आणि ३० दिवसांचा वेटिंग पिरियड संपलेला असणे एवढीच अट आहे; मृत्यूचे कारण आत्महत्या असले तरीही कुटुंबाला ₹२ लाख मिळतात.
क्लेम अर्जासोबत जोडायची विहित कागदपत्रे
विमाधारकाच्या मृत्यूनंतर वारसदाराने (Nominee) बँकेत जाताना खालील कागदपत्रे अचूक गोळा करून जावे, जेणेकरून क्लेम एकाच वेळी मंजूर होईल.
क्लेम फॉर्म (Claim Form): पूर्ण भरलेला आणि नॉमिनीची स्वाक्षरी असलेला.
डिस्चार्ज पावती (Discharge Receipt): क्लेम फॉर्मसोबतच असते, त्यावर महसुली तिकीट (Revenue Stamp) लावून नॉमिनीची स्वाक्षरी आवश्यक आहे.
मूळ मृत्यू दाखला (Original Death Certificate): स्थानिक स्वराज्य संस्थेने (ग्रामपंचायत/नगरपालिका) जारी केलेला.
नॉमिनीचा केवायसी (KYC): आधार कार्ड आणि पॅन कार्ड.
बँक पुरावा: नॉमिनीच्या बँक खात्याचे पासबुक किंवा क्लिअर नसलेला कॅन्सल चेक (ज्यामध्ये नाव आणि आयएफएससी कोड स्पष्ट असेल).
मृत्यूचे कारण स्पष्ट करणारा पुरावा: जर मृत्यू अपघाती किंवा रुग्णालयात झाला असेल, तर एफआयआर (FIR), पोस्टमॉर्टम रिपोर्ट किंवा हॉस्पिटलचा डिस्चार्ज समरी (आवश्यकतेनुसार).
‘दिवाळखोरी’ किंवा कर्ज असल्यास काय होते?
कर्ज वसुलीतून सूट: जर विमाधारकाने संबंधित बँकेकडून काही कर्ज (उदा. पर्सनल लोन, होम लोन) घेतले असेल आणि त्याचा मृत्यू झाला, तर बँक क्लेमच्या ₹२,००,००० रकमेमधून कर्जाची रक्कम परस्पर वजा करू शकत नाही.
ही रक्कम थेट नॉमिनीच्या वैयक्तिक खात्यात जमा करणे बँकेला बंधनकारक आहे, कारण विम्याचा हेतू कुटुंबाला आर्थिक मदत करणे हा आहे, बँकेचे कर्ज फेडणे नाही.