MJPJAY आरोग्य हीच खरी संपत्ती आहे असे म्हटले जाते. परंतु आजच्या काळात वैद्यकीय उपचार इतके महाग झाले आहेत की एखाद्या गंभीर आजारामुळे चांगल्या चांगल्या कुटुंबांची आर्थिक घडी विस्कटून जाते. गरीब आणि मध्यमवर्गीय कुटुंबांना तर पैशांअभावी उपचार अर्धवट सोडावे लागतात किंवा कर्जबाजारी व्हावे लागते. महाराष्ट्रातील अशाच आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांना दर्जेदार आणि मोफत वैद्यकीय उपचार मिळावेत यासाठी महाराष्ट्र शासनाने एक महत्त्वाकांक्षी पाऊल उचलले ज्याचे नाव ‘महात्मा ज्योतिराव फुले जन आरोग्य योजना’ (MJPJAY) असे देण्यात आले .
पूर्वी ही योजना ‘राजीव गांधी जीवनदायी आरोग्य योजना’ (RGJAY) म्हणून ओळखली जात होती. यात कोणत्या सुविधा मिळतात? कोण या योजनेचा लाभ घेऊ शकतो? आणि या योजनेने महाराष्ट्रातील आरोग्य व्यवस्थेचा गरिबांना कसा फायदा होऊ शकतो . याची सविस्तर खाली माहिती लिहलेलीआहे ते वाचा .
१.महात्मा ज्योतिराव फुले जन आरोग्य योजना (MJPJAY) योजनेची पार्श्वभूमी आणि इतिहास (History and Evolution)
या आरोग्य योजनेचा प्रवास समजून घेण्यासाठी आपल्याला थोडे भूतकाळात जावे लागेल. महाराष्ट्रात गरिबांच्या आरोग्यासाठी सुरू झालेली ही पहिलीच योजना नाही तर अनेक वर्षांच्या अनुभवानंतर आणि बदलांनंतर आजचे हे प्रगत रूप समोर आले आहे.
जीवनदायी योजना (१९९७)
१९९७ मध्ये महाराष्ट्राचे तत्कालीन मुख्यमंत्री मनोहर जोशी यांच्या कार्यकाळात गरिबांसाठी ‘जीवनदायी योजना’ सुरू करण्यात आली होती. या योजनेचा उद्देश गंभीर आजारांनी ग्रस्त असलेल्या रुग्णांना आर्थिक मदत देणे हा होता. मात्र, या योजनेच्या काही मर्यादा होत्या:ही योजना केवळ मेंदू (Brain) हृदय (Heart) किडनी (Kidney) आणि कर्करोग (Cancer) या ४ प्रमुख आजारांशी संबंधित शस्त्रक्रियांसाठीच मर्यादित होती.यात अनेक तांत्रिक अडचणी होत्या आणि त्याचा लाभ मोजक्याच लोकांना मिळत होता.
राष्ट्रीय स्वास्थ्य विमा योजना (RSBY) आणि मर्यादा २००८ मध्ये केंद्र सरकारने ‘राष्ट्रीय स्वास्थ्य विमा योजना’ (RSBY) सुरू केली. महाराष्ट्रातही ही योजना लागू करण्यात आली परंतु ती महाराष्ट्रातील जनतेच्या गरजा पूर्ण करण्यात मोठ्या प्रमाणावर अपयशी ठरली.
आरोग्यश्री मॉडेल आणि नवीन सुरुवात (२०१२)
त्याच वेळी शेजारील आंध्र प्रदेश राज्यामध्ये ‘आरोग्यश्री’ नावाची आरोग्य विमा योजना अत्यंत यशस्वीपणे सुरू होती. महाराष्ट्र सरकारने आंध्र प्रदेशच्या या मॉडेलचा सखोल अभ्यास केला. अखेर अपयशी ठरलेली RSBY योजना बंद करून आणि १९९७ च्या जुन्या ‘जीवनदायी योजने’मध्ये आमूलाग्र बदल करून आंध्र प्रदेशच्या धर्तीवर एक नवीन व्यापक योजना तयार करण्यात आली.या नवीन योजनेचे नाव माजी पंतप्रधान राजीव गांधी यांच्या नावावरून राजीव गांधी जीवनदायी आरोग्य योजना (RGJAY) असे ठेवण्यात आले .
२. टप्प्याटप्प्याने झालेली अंमलबजावणी (Phased Implementation)
महाराष्ट्र सरकारने ही योजना थेट संपूर्ण राज्यात लागू न करता, सुरुवातीला प्रायोगिक तत्त्वावर (Pilot Project) सुरू केली.
पहिला टप्पा (जुलै २०१२)
२ जुलै २०१२ रोजी महाराष्ट्रातील ८ जिल्ह्यांमध्ये हा पथदर्शी प्रकल्प सुरू करण्यात आला. यामध्ये खालील जिल्ह्यांचा समावेश होता:
१. मुंबई
२. ठाणे
३. धुळे
४. नांदेड
५. अमरावती
६. गडचिरोली
७. सोलापूर
८. रायगड
महात्मा ज्योतिराव फुले जन आरोग्य योजना (MJPJAY)
या पहिल्या टप्प्यात सुमारे ५२.३७ लाख कुटुंबांना योजनेच्या कक्षेत आणण्यात आले. जुलै २०१२ ते ऑक्टोबर २०१३ या अवघ्या सव्वा वर्षाच्या काळात १ लाखांहून अधिक यशस्वी वैद्यकीय उपचार आणि शस्त्रक्रिया या अंतर्गत करण्यात आल्या. या प्रायोगिक तत्त्वाची यशस्विता पाहून सरकारने ही योजना संपूर्ण राज्यात लागू करण्याचा निर्णय घेतला. २१ नोव्हेंबर २०१३ रोजी नागपूर येथे एका भव्य कार्यक्रमात तत्कालीन भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या अध्यक्षा सोनिया गांधी, महाराष्ट्राचे तत्कालीन मुख्यमंत्री पृथ्वीराज चव्हाण, आरोग्यमंत्री सुरेश शेट्टी आणि केंद्रीय मंत्री शरद पवार यांच्या उपस्थितीत या योजनेचा विस्तार संपूर्ण महाराष्ट्रात करण्यात आला.
या विस्तारानंतर योजनेचा लाभ राज्यातील सर्व ३५ जिल्ह्यांमध्ये राहणाऱ्या सुमारे २.११ कोटी कुटुंबांपर्यंत पोहोचला. पुढे जाऊन या योजनेचे नाव बदलून महाराष्ट्रातील थोर समाजसुधारक ‘महात्मा ज्योतिराव फुले जन आरोग्य योजना’ असे करण्यात आले.
या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी आयुष्मान भारत कार्ड काढावे लागते ते तुम्ही या लिंक वरून काढू शकता .
३. योजनेचे स्वरूप आणि आर्थिक तरतूद (Scheme Structure & Financial Model)
महात्मा ज्योतिराव फुले जन आरोग्य योजना (MJPJAY ही योजना पूर्णपणे कॅशलेस (Cashless) म्हणजेच रोख रक्कम विरहित आहे. रुग्णाला किंवा त्याच्या कुटुंबाला रुग्णालयात एकही रुपया देण्याची गरज पडत नाही.
विमा कंपनी : नॅशनल इन्शुरन्स कंपनी (Public Sector National Insurance Company)
शासनाचा वाटा : महाराष्ट्र सरकार प्रति कुटुंब प्रति वर्ष ३३३ रुपये + कर इतका विमा प्रिमियम (Premium) स्वतः भरते.
वार्षिक मर्यादा (सामान्य) : प्रति कुटुंब प्रति वर्ष १,५०,००० रुपये
किडनी प्रत्यारोपण मर्यादा : सुरुवातीला २,५०,००० रुपये, जी डिसेंबर २०१५ मध्ये वाढवून ३,००,००० रुपये करण्यात आली.
फ्लोटर बेसिस (Floater Basis)
फ्लोटर बेसिस म्हणजे काय?
याचा अर्थ असा की, योजनेअंतर्गत मिळणारी रु. १,५०,००० ची मर्यादा कुटुंबातील कोणताही एक सदस्य पूर्णपणे वापरू शकतो किंवा कुटुंबातील सर्व सदस्य मिळून ती रक्कम एका वर्षात वापरू शकतात.
विशेष तरतुदी :
पूर्वापार असलेले आजार (Pre-existing Diseases): खाजगी विम्यामध्ये आधीपासून असलेल्या आजारांना कव्हर केले जात नाही. मात्र, या सरकारी योजनेमध्ये व्यक्तीला आधीपासून असलेले सर्व आजार पहिल्या दिवसापासूनच कव्हर केले जातात.
किडनी प्रत्यारोपण (Renal Transplant): किडनी प्रत्यारोपणासाठी विशेष बाब म्हणून खर्चाची मर्यादा ३ लाख रुपयांपर्यंत वाढवण्यात आली आहे. यामध्ये किडनी देणारा (Donor) आणि घेणारा (Receiver) दोघांच्याही वैद्यकीय चाचण्यांचा खर्च समाविष्ट आहे. तसेच गरिबांसाठी डायलिसिस (Dialysis) करण्यासाठी सरकारने स्वतंत्र निधीची तरतूद केली आहे.
महात्मा ज्योतिराव फुले जन आरोग्य योजना (MJPJAY)योजनेसाठी पात्रता आणि आवश्यक कागदपत्रे (Eligibility Criteria)
महात्मा ज्योतिराव फुले जन आरोग्य योजनेचा MJPJAY लाभ घेण्यासाठी नागरिक हा महाराष्ट्राचा रहिवासी असणे आवश्यक आहे. ही योजना प्रामुख्याने गरीब आणि गरजू लोकांसाठी असल्याने, शासनाने यासाठी रेशन कार्डची (Ration Card) अट ठेवली आहे.
शासनाने निश्चित केलेल्या खालील ४ प्रकारच्या कार्डधारकांना या योजनेचा थेट लाभ मिळतो.
१. अंत्योदय अन्न योजना कार्ड (Antyodaya Card)
२. अन्नपूर्णा कार्ड (Annapurna Card)
३. पिवळे रेशन कार्ड (Yellow Ration Card)
४. केशरी रेशन कार्ड (Orange Ration Card)
या कार्ड्सच्या माध्यमातून महाराष्ट्रातील शेतकरी, शेतमजूर आणि आर्थिकदृष्ट्या मागासलेले कोट्यवधी नागरिक या योजनेशी जोडले गेले आहेत.
५. समाविष्ट असलेले आजार आणि उपचार (Covered Diseases & Procedures)
या योजनेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये ९७१ प्रकारच्या आजारांवर, शस्त्रक्रियांवर आणि थेरपींवर मोफत उपचार दिले जातात. यामध्ये खालील प्रमुख वैद्यकीय क्षेत्रांचा समावेश होतो:
हृदयरोग (Cardiology & Cardiothoracic Surgery): बायपास सर्जरी, अँजिओप्लास्टी, व्हॉल्व्ह रिप्लेसमेंट इ.
मेंदूचे आजार (Neurosurgery): ब्रेन ट्युमर, स्ट्रोक, डोक्याला झालेली गंभीर दुखापत इ.
कर्करोग (Oncology): कॅन्सरवरील शस्त्रक्रिया, केमोथेरपी (Chemotherapy) आणि रेडिएशन थेरपी (Radiation).
किडनीचे आजार (Nephrology): किडनी निकामी होणे, डायलिसिस आणि किडनी ट्रान्सप्लांट.
अस्थिरोग (Orthopedics): गंभीर अपघात, फॅक्चर, सांधे बदलण्याच्या शस्त्रक्रिया.
नवजात शिशुंचे आजार (Neonatal Care): वेळेपूर्वी जन्मलेली बालके, बालकांमधील जन्मतः असणारे दोष.
इतर गंभीर आजार: बर्न केसेस (जळालेले रुग्ण), प्लास्टिक सर्जरी, आणि श्वसनाचे गंभीर आजार.
६. ज्योतिराव फुले जन आरोग्य योजना (MJPJAY) योजनेची कामगिरी आणि आकडेवारी (Performance & Milestones)
१७ जानेवारी २०१६ पर्यंतच्या अधिकृत आकडेवारीनुसार, या योजनेचे यश खालीलप्रमाणे अधोरेखित होते
एकूण उपचार : सुमारे ११.८१ लाख वैद्यकीय प्रक्रिया यशस्वीरीत्या पार पडल्या.
एकूण खर्च : महाराष्ट्र शासनाने आणि विमा कंपनीने मिळून १,८२७ कोटी रुपये रुग्णांच्या उपचारांवर खर्च केले.
लाभार्थी कुटुंबे : राज्यातील ७.१३ लाख पेक्षा जास्त लाभार्थी कुटुंबांना याचा थेट फायदा झाला.
शस्त्रक्रिया : एकूण प्रक्रियांमध्ये ७.२७ लाख पेक्षा जास्त केवळ शस्त्रक्रिया (Surgeries) आणि थेरपींचा समावेश होता.
ही आकडेवारी दर्शवते की ही योजना केवळ कागदावर राहिली नाही तर तिने प्रत्यक्षात लाखो लोकांचे प्राण वाचवले आहेत आणि त्यांना आर्थिक विनाशापासून वाचवले आहे.
७. अंगीकृत रुग्णालये आणि ‘आरोग्यमित्र’ (Empanelled Hospitals & Arogyamitra)
रुग्णांना तात्काळ सेवा मिळावी यासाठी महाराष्ट्रातील ४८८ सरकारी आणि खाजगी रुग्णालयांना या योजनेअंतर्गत अंगीकृत (Empanelled) करण्यात आले आहे. यामध्ये प्रमुख जिल्हा रुग्णालये, शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालये आणि नामांकित खाजगी मल्टिस्पेशालिटी हॉस्पिटल्सचा समावेश आहे.
‘आरोग्यमित्र’ यांची भूमिका :
प्रत्येक अंगीकृत रुग्णालयामध्ये रुग्णांच्या मदतीसाठी ‘आरोग्यमित्र’ (Arogyamitra) नावाचे शासकीय प्रतिनिधी नेमलेले असतात. रुग्णालयाच्या मुख्य प्रवेशद्वारातच त्यांचे काउंटर असते. आरोग्यमित्र रुग्णाचे रेशनकार्ड तपासतात, त्यांचा आजार योजनेत बसतो का ते पाहतात, ऑनलाइन मंजुरी (Pre-authorization) मिळवून देतात आणि डिस्चार्ज होईपर्यंत रुग्णाच्या कुटुंबाला मदत करतात. यामुळे सामान्य अशिक्षित रुग्णाला कागदपत्रांच्या त्रासातून जावे लागत नाही.
८.MJPJAY योजनेत कोणती त्रुटी आढळते .
कोणतीही योजना १००% परिपूर्ण नसते. महात्मा ज्योतिराव फुले जन आरोग्य योजना अत्यंत यशस्वी ठरली असली, तरी तिच्यावर काही क्षेत्रांतून टीकाही झाली आहे:आऊट ऑफ पॉकेट खर्च (Out-of-Pocket Expenses): काही अंगीकृत खाजगी रुग्णालये थेट किंवा अप्रत्यक्षपणे रुग्णांना औषधे, चाचण्या किंवा विशिष्ट उपकरणांसाठी स्वतःच्या खिशातून पैसे खर्च करायला लावतात, अशा तक्रारी समोर आल्या आहेत. योजना पूर्णपणे मोफत असतानाही रुग्णांना होणारा हा त्रास रोखणे हे शासनासमोर मोठे आव्हान आहे.
मर्यादित बेड संख्या : काही मोठ्या खाजगी रुग्णालयांमध्ये या योजनेच्या रुग्णांसाठी ठराविक खाटा (Beds) राखीव असतात. त्या भरल्या गेल्यावर गरीब रुग्णांना प्रवेश नाकारला जातो.
‘महात्मा ज्योतिराव फुले जन आरोग्य योजना’MJPJAY ही महाराष्ट्रातील आरोग्य क्षेत्रातील एक क्रांती आहे. जुन्या योजनांमधील त्रुटी दूर करून, आंध्र प्रदेशच्या ‘आरोग्यश्री’ मॉडेलचा आधार घेत तयार केलेली ही योजना आज देशातील सर्वोत्कृष्ट आरोग्य योजनांपैकी एक मानली जाते. विमा प्रिमियम स्वतः भरून जनतेला दीड ते तीन लाखांपर्यंतचे उपचार मोफत देणे, हे कल्याणकारी राज्याचे (Welfare State) उत्तम उदाहरण आहे.