स्वयं सहायता समूह ग्रामीण आजीविका योजना (swaya sahayata samuh gramin ajivika yojana) भारतातील ग्रामीण भागाचा कायापालट करण्यासाठी आणि तिथल्या महिलांना आर्थिकदृष्ट्या सक्षम बनवण्यासाठी सरकार विविध महत्त्वाकांक्षी योजना राबवत आहे. यामध्ये स्वयं सहायता समूह ग्रामीण आजीविका योजना (swaya sahayata samuh gramin ajivika yojana) ही महिलांच्या जीवनात क्रांती घडवून आणणारी ठरत आहे. २०२६ मध्ये या स्वयं सहायता समूह ग्रामीण आजीविका योजना (swaya sahayata samuh gramin ajivika yojana) चे स्वरूप अधिक व्यापक आणि प्रभावी झाले आहे.
महाराष्ट्र राज्यात या योजनेला ‘उमेद’ (महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियान) या नावाने ओळखले जाते, ज्याने ग्रामीण भागातील महिलांच्या हाताला काम आणि सन्मान मिळवून दिला आहे.
स्वयं सहायता समूह ग्रामीण आजीविका योजना (swaya sahayata samuh gramin ajivika yojana) काय आहे आणि तिचा मुख्य उद्देश काय?
स्वयं सहायता समूह ग्रामीण आजीविका योजना (swaya sahayata samuh gramin ajivika yojana) ही प्रामुख्याने केंद्र सरकारच्या ‘दीनदयाल अंत्योदय योजना – राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका मिशन’ चा एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. ग्रामीण भागातील गरीब कुटुंबांमधील महिलांना एकत्र आणून त्यांचे छोटे-छोटे बचत गट तयार करणे हा यामागचा मूळ उद्देश आहे.
आर्थिक स्वावलंबन: महिलांना स्वतःचे छोटे व्यवसाय सुरू करण्यासाठी प्रवृत्त करणे आणि त्यांना पैशांसाठी कोणासमोरही हात पसरण्याची वेळ येऊ नये, हे या योजनेचे मुख्य ध्येय आहे.
कौशल्य विकास: केवळ आर्थिक मदतच नाही, तर महिलांना विविध प्रकारचे व्यावसायिक प्रशिक्षण देऊन त्यांच्यातील कौशल्याचा विकास करणे.
बचतीची सवय: महिलांमध्ये बचतीची भावना निर्माण करणे आणि आपत्कालीन प्रसंगी एकमेकींना आर्थिक आधार देणे.
मिळणारी प्रमुख आर्थिक मदत आणि ऋण जाणून घेऊया .
स्वयं सहायता समूह ग्रामीण आजीविका योजना (swaya sahayata samuh gramin ajivika yojana) अंतर्गत ग्रामीण महिला बचत समूहोंना त्यांचा व्यवसाय सुरू करण्यासाठी किंवा आधीचा व्यवसाय वाढवण्यासाठी वेगवेगळ्या टप्प्यांवर आर्थिक अनुदान व कर्ज पुरवठा केला जातो:
स्टार्टअप फंड : नवीन तयार झालेल्या बचत गटाच्या सुरुवातीच्या प्रशासकीय गरजा पूर्ण करण्यासाठी ( जसे की दरी, बक्सा, रजिस्टर, पेन इत्यादी स्टेशनरी साहित्य ) ₹२,५०० पर्यंतची मदत दिली जाते.
रिवॉल्विंग फंड : गटाच्या अंतर्गत आर्थिक देवाणघेवाण आणि लहान-सहान आर्थिक गतिविधियोंला गती देण्यासाठी ₹१०,००० ते ₹१५,००० पर्यंतचा फंड उपलब्ध करून दिला जातो.
सामुदायिक निवेश निधि : गटातील महिलांना मोठ्या प्रमाणावर व्यवसाय किंवा जोडधंदा सुरू करायचा असल्यास, ग्राम संघटनेच्या माध्यमातून प्रति समूह कमाल ₹१.५० लाख पर्यंतची मोठी आर्थिक मदत दिली जाते.
बँक ऋण आणि ब्याज सब्वेंशन :
- नियमितपणे व प्रामाणिकपणे कर्जाचे हफ्ते परतफेड करणाऱ्या समूहांना बँकांकडून ₹१० लाख ते ₹२० लाख पर्यंतचे विना-तारण कर्ज सहज मिळते.
- महाराष्ट्रात ‘सुमतीबाई सुकळीकर महिला सक्षमीकरण योजना’ अंतर्गत नियमित कर्ज परतफेड करणाऱ्या बचत गटांना ०% ते ४% पर्यंतच्या अतिशय कमी व्याजदराने कर्जाचा लाभ मिळतो.
पात्रता नियम समजून घेऊया .
जर तुम्ही तुमच्या गावात किंवा ग्रामीण भागात नवीन स्वयंसहाय्यता गट (बचत गट) तयार करण्याचा विचार करत असाल, तर खालील निकष पूर्ण करणे बंधनकारक आहे:
सदस्य संख्या: एका बचत ग्रुपमध्ये किमान १० ते कमाल २० महिला असणे आवश्यक आहे.
वय मर्यादा: गटातील सर्व महिला सदस्यांचे वय १८ वर्षांपेक्षा जास्त असावे.
स्थानिक निवास: सर्व महिला त्या संबंधित ग्रामीण भागाच्या स्थायी रहिवासी असणे गरजेचे आहे.
पारिवारिक उत्पन्न: आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल, गरजू आणि भूमिहीन कुटुंबातील महिलांना या स्वयं सहायता समूह ग्रामीण आजीविका योजना (swaya sahayata samuh gramin ajivika yojana) योजनेत प्राधान्य दिले जाते (साधारणपणे कुटुंबाची वार्षिक उत्पन्न मर्यादा ₹३ लाख पेक्षा कमी असावी).
सक्रिय सहभाग: समूहाचे बँकेत संयुक्त खाते असणे आणि दर हफ्ते किंवा महिन्यात नियमितपणे बैठका घेऊन बचत करणे अनिवार्य आहे.
स्वयं सहायता समूह ग्रामीण आजीविका योजना (swaya sahayata samuh gramin ajivika yojana) साठी लागणारे आवश्यक कागदपत्रे
बचत गटाची अधिकृत नोंदणी करण्यासाठी आणि बँकेत खाते उघडण्यासाठी खालील कागदपत्रांची पूर्तता करावी लागते:
- समूहाच्या सर्व सदस्यांचे आधार कार्ड
- निवास प्रमाण पत्र (संबंधित ग्राम पंचायत किंवा सरपंच/ग्रामविकास अधिकारी यांच्याद्वारे जारी केलेले)
- समूहाच्या संयुक्त नावाचे बँक पासबुक
- समूहाच्या बैठका, हजेरी आणि बचतीचा संपूर्ण लेखाजोखा असलेला रेकॉर्ड (मिनट बुक / रजिस्टर)
- सर्व सदस्यांचे पासपोर्ट साईझ फोटो
- गटाच्या नावाचा ठराव
अर्ज आणि नोंदणी प्रक्रिया जाणून घेऊया .
स्वयं सहायता समूह ग्रामीण आजीविका योजना (swaya sahayata samuh gramin ajivika yojana) चा लाभ घेण्यासाठी महिला खालील दोन पद्धतींचा वापर करू शकतात:
अ) ऑफलाइन माध्यम (सध्याची सर्वात प्रभावी पद्धत):
- ग्रामीण भागातील महिला आपल्या जवळच्या ग्रामपंचायत कार्यालयात संपर्क साधू शकतात. तिथे कार्यरत असलेल्या सखी, बँक सखी किंवा उमेद प्रेरिका यांच्याशी संपर्क साधल्यास संपूर्ण मार्गदर्शन मिळते. याशिवाय थेट पंचायत समिती किंवा ब्लॉक विकास कार्यालय मध्ये जाऊन आजीविका मिशन कार्यालय गाठून अर्ज सबमिट करता येतो.
ब) डिजिटल व ऑनलाइन माध्यम:
- आजकाल अनेक राज्यांमध्ये आणि केंद्र सरकारच्या अधिकृत पोर्टलवर प्राथमिक माहिती भरण्याची किंवा नोंदणीची सुविधा उपलब्ध करून दिली जाते. स्थानिक उमेद अभियानाच्या अधिकृत मोबाईल एप किंवा पोर्टलद्वारे कागदपत्रांची पूर्तता करून डिजिटल अर्ज करण्याची प्रक्रिया देखील हळूहळू वाढवली जात आहे.
या स्वयं सहायता समूह ग्रामीण आजीविका योजना (swaya sahayata samuh gramin ajivika yojana) चे ग्रामीण समाजावर होणारे सकारात्मक परिणाम समजून घेऊया .
- स्वयं सहायता समूह ग्रामीण आजीविका योजना (swaya sahayata samuh gramin ajivika yojana) आणि बचत गट चळवळीमुळे गेल्या काही वर्षांत देशातील आणि महाराष्ट्रातील चित्र बदलले आहे.
आत्मविश्वास वाढला: घरच्या चार भिंतीत अडकलेली महिला आज बँकांशी व्यवहार करू लागली आहे, स्वतःचे निर्णय स्वतः घेत आहे.
कुटुंबाला आर्थिक हातभार: शेतीसोबतच पशुपालन, पापड-लोणचे निर्मिती, शिलाई काम, हस्तकला, ब्युटी पार्लर अशा विविध जोडधंद्यांमुळे कुटुंबाचे उत्पन्न वाढले आहे.
सामाजिक जाणीव: आरोग्य, शिक्षण, स्वच्छता यांसारख्या सामाजिक विषयांवर महिला एकत्र येऊन जनजागृती करत आहेत.
- स्वयं सहायता समूह ग्रामीण आजीविका योजना (swaya sahayata samuh gramin ajivika yojana) २०२६ ही केवळ आर्थिक मदतीची योजना नाही, तर हा ग्रामीण महिलांच्या स्वाभिमानाचा आणि आत्मविश्वासाचा प्रवास आहे.
- जर तुम्ही किंवा तुमच्या परिसरातील महिला आर्थिकदृष्ट्या आत्मनिर्भर बनू इच्छित असतील, तर लवकरात लवकर जवळच्या ‘उमेद’ अभियानाशी किंवा ग्रामपंचायतीशी संपर्क साधा आणि या कल्याणकारी योजनेचा पुरेपूर लाभ घ्या.
बँक लिंकेज आणि डिजिटल व्यवहार समजून घेऊया .
डिजिटल सक्षमीकरण: बचत गटांमधील महिलांना डिजिटल बँकिंगचे प्रशिक्षण दिले जाते. आजकाल अनेक महिला ‘यूपीआय’ आणि मोबाईल बँकिंगद्वारे आर्थिक व्यवहार करू लागल्या आहेत.
क्रेडिट कार्ड / ओव्हरड्राफ्ट सुविधा: जे बचत गट अत्यंत प्रामाणिकपणे आणि शिस्तीने आपले व्यवहार चालवतात, त्यांना बँकेकडून अतिरिक्त ओव्हरड्राफ्ट किंवा विशेष क्रेडिट सुविधा मिळण्यास प्राधान्य दिले जाते.
व्यवसाय आणि कौशल्य विकास प्रशिक्षण जाणून घेऊया .
बचत गटातील महिलांना नुसते कर्ज देऊन सोडले जात नाही, तर त्या त्या भागातील गरजेनुसार त्यांना मोफत व्यावसायिक प्रशिक्षण दिले जाते:
कृषि आणि अन्न प्रक्रिया: लोणचे, पापड, शेवया, मसाल्यांची निर्मिती आणि पॅकेजिंग.
हस्तकला आणि वस्त्रोद्योग: शिलाई मशीन चालवणे, ब्युटी पार्लर, भरतकाम, साड्यांची विक्री इ.
इतर जोडधंदे: कुक्कुटपालन, शेळीपालन, दुग्धव्यवसाय आणि नर्सरी उभारणी.
बाजारपेठ उपलब्धता समजून घेऊया .
बचत गटातील महिलांनी उत्पादित केलेल्या वस्तूंना योग्य बाजारपेठ मिळावी म्हणून शासन स्तरावर विशेष प्रयत्न केले जातात:
सरस मेला : जिल्हा, राज्य आणि राष्ट्रीय स्तरावर ‘सरस प्रदर्शन’ भरवले जातात, जिथे महिलांना आपल्या वस्तू विनाशुल्क किंवा कमी शुल्कात विकण्यासाठी स्टॉल दिले जातात.
ई-कॉमर्स प्लॅटफॉर्म: अनेक महिलांचे उत्पादन आता ऑनलाइन प्लॅटफॉर्मवर किंवा सरकारी पोर्टलवर देखील उपलब्ध करून दिले जात आहे.
सामाजिक सुरक्षा आणि विमा योजना पाहूया .
उमेद अभियानाशी जोडलेल्या महिलांच्या कुटुंबाला आर्थिक सुरक्षा मिळावी यासाठी त्यांना विविध सरकारी विमा योजनांचा लाभ मिळवून दिला जातो:
- प्रधानमंत्री जीवन ज्योती बीमा योजना
- प्रधानमंत्री सुरक्षा बीमा योजना
- आरोग्य आणि पेन्शन योजनांची माहिती व मार्गदर्शन.
अर्ज करताना कोणती काळजी घ्यावयाची .
- तुमचा बचत गट पूर्णपणे पारदर्शक असावा आणि सर्व सदस्यांमध्ये नियमित संवाद असावा.
- दर आठवड्याला किंवा ठरलेल्या दिवशी नियमित बैठक घेऊन प्रत्येकीची ठराविक बचत (उदा. ₹५० किंवा ₹१००) बँकेत जमा करावी.
- घेतलेल्या कर्जाची परतफेड वेळेवर केल्यास गटाचा सिबिल स्कोर सुधारतो, ज्यामुळे भविष्यात ५० लाख रुपयांपर्यंतचे मोठे कर्ज सहज मिळू शकते.
सामुदायिक संस्थांची त्रि-स्तरीय रचना जाणून घेऊया .
या स्वयं सहायता समूह ग्रामीण आजीविका योजना (swaya sahayata samuh gramin ajivika yojana) अंमलबजावणी एका विशिष्ट रचनेद्वारे केली जाते, ज्यामुळे प्रत्येक महिलापर्यंत मदत पोहोचणे सोपे होते:
ग्राम संघ : गावातील सर्व बचत गटांचे मिळून एक ग्राम संघ तयार केला जातो, जो गटांच्या कामकाजावर लक्ष ठेवतो.
प्रभाग संघ / फेडरेशन : अनेक ग्राम संघांचे मिळून तालुका किंवा प्रभाग स्तरावर फेडरेशन बनते, जे मोठ्या प्रमाणावर आर्थिक व्यवहार आणि व्यवसायांचे नियोजन करते.
बँक सखी व जीविकोत्पादक सखी: स्थानिक महिलांनाच प्रशिक्षित करून सखी म्हणून नेमले जाते, ज्या इतर महिलांना बँक व्यवहार आणि व्यवसाय वाढवण्यासाठी मार्गदर्शन करतात.
आर्थिक मदतीचे टप्पे आणि त्याचे नियोजन जाणून घेऊया .
स्वयं सहायता समूह ग्रामीण आजीविका योजना (swaya sahayata samuh gramin ajivika yojana) योजनेंतर्गत मिळणारा निधी कसा वापरला जातो याचे योग्य नियोजन असते:
अंतर्गत देवाणघेवाण : बचत गटाने जमा केलेल्या रकमेतून आणि मिळालेल्या रिवॉल्विंग फंडमधून सदस्यांना अत्यंत कमी व्याजदराने तातडीच्या गरजांसाठी (उदा. आजारपण, मुलांचे शिक्षण) आपत्कालीन कर्ज दिले जाते.
बँक कर्ज मर्यादा वाढवणे: सुरुवातीला कमी रकमेचे कर्ज मिळते. जसे-जसे गट वेळेवर परतफेड करतो, तशी कर्जाची मर्यादा टप्प्याटप्प्याने ५ लाख, १० लाख ते २० लाख रुपयांपर्यंत वाढवली जाते.
ग्राम सामाजिक विकास आणि आरोग्य उपक्रम समजून घेऊया .
उमेद स्वयं सहायता समूह ग्रामीण आजीविका योजना (swaya sahayata samuh gramin ajivika yojana) अभियानांतर्गत केवळ व्यवसायच नव्हे, तर ग्रामीण भागातील सामाजिक प्रश्नांवरही काम केले जाते:
पोषण व आरोग्य: महिला आणि बालकांच्या आरोग्याविषयी जागरूकता निर्माण करणे, पौष्टिक आहाराबद्दल मार्गदर्शन करणे.
स्वच्छता अभियान: गावात निर्मल ग्राम आणि वैयक्तिक स्वच्छता राखण्यासाठी बचत गटांच्या माध्यमातून जनजागृती रॅली व कार्यक्रम आयोजित केले जातात.
वित्तीय साक्षरता : बचतीचे महत्त्व, बँकेचे व्यवहार, एटीएमचा वापर आणि डिजिटल फसवणुकीपासून कसे वाचावे याचे प्रशिक्षण दिले जाते.
यशस्वी होण्यासाठी काही महत्त्वाच्या टिप्स पाहूया .
पारदर्शकता: गटाच्या सर्व आर्थिक व्यवहारांची नोंद ‘मिनट बुक’ आणि ‘खाती’ मध्ये अचूक व नियमितपणे ठेवावी.
नियमित संवाद: दर आठवड्याला किंवा महिन्यात ठरलेल्या वेळी सर्व सदस्यांची बैठक अनिवार्य असावी, ज्यामुळे आपразपसातील समन्वय वाढतो.
एकल उपक्रम किंवा समूह व्यवसाय: महिला एकत्र येऊन एखादा मोठा गट व्यवसाय (उदा. फळ प्रक्रिया युनिट, कापड निर्मिती केंद्र इ.) देखील सुरू करू शकतात, ज्यामध्ये नफ्याचे प्रमाण जास्त असते.
महिलांसाठी विशेष कर्ज व्याज सवलत योजना पाहूया .
स्वयं सहायता समूह ग्रामीण आजीविका योजना (swaya sahayata samuh gramin ajivika yojana) या योजनेअंतर्गत बचत गटांना बँक कर्जावर अतिशय कमी व्याजदर (०% ते ४%) किंवा शून्य टक्क्यांपर्यंत व्याज सवलतीचा लाभ मिळतो, जेणेकरून महिलांवर कर्जाचा आर्थिक भार पडत नाही.
वेळοवेळची परतफेड: जर गटाने घेतलेल्या कर्जाचे हफ्ते वेळेवर भरले, तर शासनाकडून व्याजात पूर्णपणे किंवा मोठ्या प्रमाणावर सूट दिली जाते.
सामुदायिक उपक्रम आणि उपजीविकेची साधने जाणून घेऊया .
केवळ लहान-सहान गृहउद्योगांव्यतिरिक्त, महिला आता मोठ्या स्वरूपाचे गट व्यवसाय देखील सुरू करत आहेत:
कृषी आधारित व्यवसाय: सेंद्रिय शेती, बीज उत्पादन, फळ प्रक्रिया आणि शेतमाल विक्री केंद्र.
पशुसंवर्धन व कुक्कुटपालन: दुग्धव्यवसाय, शेळीपालन, आणि कोंबडीपालन याद्वारे ग्रामीण कुटुंबांना अतिरिक्त उत्पन्नाचा स्रोत मिळतो.
दुकानदारी व सेवा क्षेत्र: ग्रामीण भागात ‘अन्नपूर्णा’ किंवा ‘किराणा स्टोअर्स’, सॅनिटरी नॅपकिन निर्मिती युनिट, आणि बँक सखी / बँक मित्र म्हणून सेवा देऊन रोजगार मिळवणे.
प्रशिक्षण आणि कौशल्य विकास समजून घेऊया .
आरसेटी : या संस्थेमार्फत महिलांना मोफत तांत्रिक आणि व्यावसायिक प्रशिक्षण दिले जाते. प्रशिक्षण पूर्ण झाल्यावर महिलांना प्रमाणपत्र देखील मिळते, ज्यामुळे त्यांना व्यवसाय सुरू करणे सोपे जाते.
व्यवस्थापन प्रशिक्षण: बचत गटाचे हिशोब कसे ठेवावे, मिनिट बुक कसे लिहावे आणि बँकेचे व्यवहार कसे चालवावे याचे विशेष वर्ग ग्राम संघ स्तरावर घेतले जातात.
डिजिटल सक्षमीकरण आणि बँक सखी उपक्रम समजून घेऊया .
- आजकाल उमेद स्वयं सहायता समूह ग्रामीण आजीविका योजना (swaya sahayata samuh gramin ajivika yojana) तर्गत महिलांना स्मार्टफोनचा वापर, मोबाईल बँकिंग, आणि डिजिटल पेमेंट पद्धतींचे प्रशिक्षण दिले जात आहे.
- प्रत्येक ग्राम संघात ‘बँक सखी’ नेमली जाते, जी महिलांना बँकेतून पैसे काढणे, भरणे आणि कर्ज मिळवण्याच्या प्रक्रियेत मदत करते.
महिला सक्षमीकरणासाठी विविध अभियाने आणि योजनांचे अभिसरण
लखपती दीदी योजना: उमेद अभियानांतर्गत कार्यरत असलेल्या महिला बचत गटांमधील महिलांना अशा प्रकारे आर्थिकदृष्ट्या सक्षम केले जाते, जेणेकरून प्रत्येक महिला सदस्याचे वार्षिक उत्पन्न किमान १ लाख रुपये किंवा त्याहून अधिक होईल.
बँक सखी व पशू सखी प्रशिक्षण: गावातील महिलांना वेगवेगळ्या जबाबदाऱ्या दिल्या जातात. जसे की, ‘पशू सखी’ म्हणून काम करणाऱ्या महिला गावकऱ्यांच्या जनावरांच्या आरोग्याविषयी व उपचाराविषयी मदत करतात.
उत्पादनांची ब्रँडिंग आणि विक्रीसाठी ‘उमेद मार्ट’ जाणून घेऊया .
- महिलांनी तयार केलेल्या वस्तू (उदा. हस्तकला, साड्या, सेंद्रिय खाद्यपदार्थ, मसाल्याचे पदार्थ, घरगुती वस्तू) थेट ग्राहकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी जिल्हा स्तरावर आणि ऑनलाइन माध्यमातून ‘उमेद मार्ट’ किंवा विशेष विक्री केंद्रांची व्यवस्था केली जाते.
- दिवाळी किंवा इतर सणांच्या काळात शहरांमध्ये भरवल्या जाणाऱ्या विशेष महोत्सवांमध्ये या उत्पादनांना मोफत किंवा सवलतीच्या दरात स्टॉल उपलब्ध करून दिले जातात.
ग्राम संघ आणि प्रभागांचे व्यवस्थापन जाणून घेऊया .
आंतरिक भांडवल उभारणी: बचत गटांना शासन फंड तर देतेच, परंतु गटांमधील महिलांनी दरमहा जमा केलेल्या बचतीमुळे एक मोठा निधी तयार होतो. या निधीतून आपत्कालीन प्रसंगी कोणत्याही जादा व्याजाशिवाय किंवा कागदपत्रांशिवाय तातडीने मदत मिळते.
सामाजिक सुरक्षेचे जाळे: महिलांना केंद्र आणि राज्य सरकारच्या विविध पेन्शन योजना, विमा योजना आणि आरोग्य कार्ड (उदा. आयुष्मान भारत योजना) यांची माहिती देऊन त्यांचे अर्ज भरून घेतले जातात.
यशस्वी होण्यासाठी आणि प्रगती साधण्यासाठी पुढील पावले पाहूया .
सामूहिक युनिट : छोट्या वैयक्तिक व्यवसायापेक्षा १०-१५ महिला एकत्र येऊन मोठा सामूहिक व्यवसाय (जसे की शेतकरी उत्पादक कंपनी किंवा प्रक्रिया उद्योग) सुरू करू शकतात, ज्यामध्ये नफ्याचे प्रमाण खूप जास्त असते.
वेळचे नियोजन व प्रामाणिकपणा: बँक लोनच्या परतफेडीचा शिस्तबद्ध रेकॉर्ड ठेवल्यास गटाचा विश्वासार्हता वाढते, ज्यामुळे सरकारकडून मिळणाऱ्या अनुदानात आणि कर्जाच्या मर्यादेत मोठी वाढ होते.
बचत गटांमधील त्रि-स्तरीय संस्थात्मक रचना पाहूया.
महिलांच्या गटांचे व्यवस्थापन सुरळीत चालण्यासाठी तीन स्तरांवर संघटना काम करतात:
- ग्राम संघ : गावातील सर्व बचत गटांचे मिळून एक ग्राम संघ तयार केला जातो, जो गटांच्या कामकाजावर देखरेख ठेवतो.
- प्रभाग संघ / फेडरेशन : तालुका स्तरावर अनेक ग्राम संघांचे मिळून फेडरेशन बनते, जे मोठ्या प्रमाणावर आर्थिक व्यवहार आणि व्यवसायांचे नियोजन करते.
- बँक सखी आणि प्रभाग समन्वयक: स्थानिक महिलांनाच प्रशिक्षित करून ‘बँक सखी’ म्हणून नेमले जाते, ज्या इतर महिलांना बँकेचे व्यवहार आणि कर्ज प्रक्रियेत मदत करतात.
महिला सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ उपक्रम समजून घेऊया .
वार्षिक उत्पन्न वाढवणे: उमेद अभियानांतर्गत कार्यरत असलेल्या बचत गटांमधील प्रत्येक महिला सदस्याचे वार्षिक उत्पन्न किमान १ लाख रुपये किंवा त्याहून अधिक करणे, हे या उपक्रमाचे मुख्य ध्येय आहे.
विविध जोडधंदे: महिलांना शेतीपूरक व्यवसाय, पशुसंवर्धन (शेळीपालन, कुक्कुटपालन, दुग्धव्यवसाय), हस्तकला आणि अन्न प्रक्रियेसारख्या फायदेशीर उद्योगांशी जोडून त्यांचे उत्पन्न वाढवले जाते.
डिजिटल आणि ऑनलाइन बाजारपेठ पाहूया .
उमेद मार्ट : महिलांनी तयार केलेल्या दर्जेदार वस्तू (जसे की मसाल्याचे पदार्थ, साड्या, पापड, लोणचे आणि हस्तकला वस्तू) थेट ग्राहकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी जिल्हा स्तरावर आणि ऑनलाइन माध्यमातून विशेष बाजारपेठ उपलब्ध करून दिली जाते.
वित्तीय साक्षरता: महिलांना मोबाईल बँकिंग, यूपीआय आणि डिजिटल व्यवहारांचे प्रशिक्षण दिले जाते, ज्यामुळे त्या आपले आर्थिक व्यवहार स्वतः सुरक्षितपणे करू शकतात.
आर्थिक मदत आणि ‘कम्युनिटी इन्व्हेस्टमेंट फंड’ पाहूया .
कमी व्याजदराने कर्ज: ग्राम संघांना मिळणारा कम्युनिटी इन्व्हेस्टमेंट फंड महिलांना अत्यंत कमी व्याजदराने कर्ज म्हणून उपलब्ध करून दिला जातो, ज्यामुळे त्यांना खाजगी सावकारांच्या कर्जाच्या जाळ्यात अडकावे लागत नाही.
बँक कर्ज मर्यादा: गटाची कामगिरी चांगली असल्यास बँकांकडून टप्प्याटप्प्याने ५ लाख, १० लाख ते २० लाख रुपयांपर्यंत विना-तारण कर्ज मिळते. तसेच ‘ स्वयं सहायता समूह ग्रामीण आजीविका योजना (swaya sahayata samuh gramin ajivika yojana)’ अंतर्गत नियमित कर्ज परतफेड करणाऱ्यांना अतिशय कमी व्याजदराने किंवा शून्य टक्क्यांपर्यंत व्याजात सवलत मिळते.
यशस्वी होण्यासाठी महत्त्वाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांचे पालन पाहूया.
नियमित बचत व दप्तराची देखभाल: गटाच्या प्रत्येक बैठकीत हजेरी, नियमित बचत आणि सर्व आर्थिक व्यवहारांची नोंद (मिनट बुक/रजिस्टर) अगदी चोख ठेवणे अनिवार्य असते.
एकजुटीची ताकद: कोणताही नवीन व्यवसाय सुरू करताना महिलांनी एकमेकींच्या कौशल्याचा वापर करून सामूहिक निर्णय घेतल्यास अपयशाची शक्यता नगण्य होते.
बँकेकडून मिळणाऱ्या कर्जाचे टप्पे समजून घेऊया .
बचत गटाने आपली शिस्त आणि नियमित बचत कायम ठेवल्यास त्यांना टप्प्याटप्प्याने वाढीव कर्ज मिळते:
पहिले कर्ज नंतरचे पहिले बँक कर्ज): गटाची स्थापना होऊन काही महिने झाल्यानंतर आणि बँक लिंकेज झाल्यावर साधारणपणे ₹१ लाख ते ₹३ लाख पर्यंतचे कर्ज सहज उपलब्ध होते.
दुसरे व तिसरे कर्ज: जसे-जसे गट नियमितपणे कर्जाचे हफ्ते परतफेड करतो, तशी कर्जाची मर्यादा वाढवली जाते. चांगल्या कामगिरी करणाऱ्या गटांना ₹५ लाख, ₹१० लाख ते अगदी ₹२० लाख रुपयांपर्यंत विना-तारण कर्ज दिले जाते.
व्याजात मिळणारी विशेष सवलत जाणून घेऊया .
कर्जावर आकारल्या जाणाऱ्या व्याजाचा भार महिलांवर पडू नये म्हणून सरकारकडून विविध योजनांच्या माध्यमातून व्याजात मोठी सवलत दिली जाते:
सुमतीबाई सुकळीकर महिला सक्षमीकरण योजना (महाराष्ट्र शासन): या स्वयं सहायता समूह ग्रामीण आजीविका योजना (swaya sahayata samuh gramin ajivika yojana) योजनेअंतर्गत नियमितपणे आणि वेळेवर कर्जाचे हफ्ते भरणाऱ्या बचत गटांना ०% ते ४% पर्यंतच्या अत्यंत कमी व्याजदराने कर्जाचा लाभ मिळतो. काही विशेष प्रकरणांत किंवा सवलतीच्या कालावधीत प्रभावी व्याजदर शून्य टक्क्यांपर्यंत खाली येतो.
केंद्राची व्याज सवलत योजना: स्वयं सहायता समूह ग्रामीण आजीविका योजना (swaya sahayata samuh gramin ajivika yojana) मिशनअंतर्गतही महिला बचत गटांना बँकांनी आकारलेल्या व्याजावर विशिष्ट मर्यादेपर्यंत सबसिडी/सवलत थेट बँक खात्यात किंवा कर्जाच्या खात्यात जमा केली जाते.
कर्जाचा वापर कसा करावा जाणून घेऊया ?
बँकेकडून मिळालेल्या कर्जाची रक्कम महिला खालील गोष्टींसाठी वापरू शकतात:
- शेतीपूरक व्यवसाय (पशुपालन, कुक्कुटपालन, शेळीपालन)
- लघु उद्योग (शिलाई मशीन, अन्न प्रक्रिया – पापड, लोणचे, मसाले निर्मिती)
- किराणा दुकान, हस्तकला किंवा इतर जोडधंदे
- कुटुंबातील आपत्कालीन किंवा शैक्षणिक गरजा भागवण्यासाठी स्वयं सहायता समूह ग्रामीण आजीविका योजना (swaya sahayata samuh gramin ajivika yojana) अंतर्गत देवाणघेवाण
बँक कर्ज मिळवण्यासाठी व टिकवण्यासाठी काही महत्त्वाच्या टिप्स जाणून घेऊया .
वेळेवर परतफेड: कर्जाचे हफ्ते दरमहा न चुकता भरावेत. यामुळे गटाचा ‘सिबिल स्कोर’ चांगला राहतो आणि भविष्यात मोठ्या प्रमाणावर कर्ज मिळण्याचा मार्ग सुकर होतो.
पारदर्शक रेकॉर्ड: गटाच्या बैठकीचे मिनिट बुक आणि बँकेच्या पावत्या व्यवस्थित जतन करून ठेवाव्यात.
बचत गट स्थापन करण्यासाठी आवश्यक नियम आणि अटी पाहूया .
नवीन बचत गट स्वयं सहायता समूह ग्रामीण आजीविका योजना (swaya sahayata samuh gramin ajivika yojana) तयार करताना खालील निकष पूर्ण करणे बंधनकारक आहे:
- सदस्य संख्या: एका बचत गटात किमान १० ते कमाल २० महिला असणे आवश्यक आहे. (विशेष प्रकरणांमध्ये किंवा दुर्गम भागात ही संख्या कमी-जास्त असू शकते, पण १० ते १५ महिलांचा गट सर्वात उत्तम मानला जातो).
- वय मर्यादा: गटातील सर्व महिला सदस्यांचे वय १८ वर्षांपेक्षा जास्त असावे.
- स्थानिक निवास: गटातील सर्व महिला त्याच गावाच्या किंवा परिसराच्या स्थायी रहिवासी असावच्या, जेणेकरून नियमित बैठका आणि देवाणघेवाण करणे सोपे जाईल.
- एकच कुटुंब: एकाच कुटुंबातील एकापेक्षा जास्त महिलांना एकाच बचत गटात सहसा सामावून घेतले जात नाही, जेणेकरून जास्तीत जास्त वेगवेगळ्या कुटुंबांना याचा लाभ मिळू शकेल.
- समान आर्थिक पार्श्वभूमी: आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल, गरजू आणि होतकरू कुटुंबातील महिलांना एकत्र करून गट तयार केला जातो.
बचत गट स्थापन करण्याची स्टेप-बाय-स्टेप प्रक्रिया पाहूया .
नवीन बचत गट सुरू करण्यासाठी खालील टप्प्यांचे पालन करावे लागते:
१: महिलांची बैठक आणि चर्चा
- गावातील १० ते २० समविचारी आणि आर्थिकदृष्ट्या गरजू महिलांनी एकत्र येऊन एक प्राथमिक बैठक घ्यावी. या बैठकीत गटाचा उद्देश, बचतीचे महत्त्व आणि नियमांवर चर्चा केली जाते.
२: गटाचे नावकरण आणि पदाधिकाऱ्यांची निवड
- गटाचे नाव: सर्व महिलांच्या सहमतीने बचत गटाचे एक आकर्षक आणि वेगळे नाव ठरवले जाते
- पदाधिकारी निवड: गटाचे कामकाज सुरळीत चालण्यासाठी सर्वानुमते दोन किंवा तीन प्रतिनिधी (चेहऱ्यावरील महिला/प्रमुखांनी) निवडल्या जातात, ज्यांना लीडर किंवा बुक-कीपर म्हणून जबाबदारी दिली जाते.
३: नियमित बचत सुरू करणे
- गट स्थापन झाल्यानंतर ठरलेल्या नियमानुसार (उदा. दरमहा प्रति महिला ५० रुपये किंवा १०० रुपये) नियमित बचत जमा करण्यास सुरुवात केली जाते. ही जमा झालेली रक्कम गटाच्या आपत्कालीन निधीसाठी वापरली जाते.
४: बँकेत खाते उघडणे
- गटाची काही महिने नियमित बचत झाल्यावर आणि अंतर्गत देवाणघेवाण सुरू झाल्यावर, जवळील राष्ट्रीयीकृत बँक किंवा ग्रामीण बँकेत बचत गटाच्या संयुक्त नावाचे बँक खाते उघडले जाते.
बचत गटासाठी साठी लागणारे आवश्यक कागदपत्रे जाणून घेऊया .
बँकेत खाते उघडताना आणि ग्रामपंचायतीकडे नोंदणी करताना खालील कागदपत्रांची आवश्यकता असते:
- गटाच्या सर्व सदस्यांचे आधार कार्ड आणि पॅन कार्ड (असल्यास).
- सर्व सदस्यांचे पासपोर्ट साईझ फोटो.
- गटाच्या नावाचा ठराव ज्यावर सर्व सदस्यांच्या सह्या किंवा अंगठ्याचे निशाण असते.
- ग्रामपंचायत किंवा स्थानिक प्रशासनाने प्रमाणित केलेले निवास प्रमाण पत्र.
- गटाचे नियम आणि उपविधींचे पुस्तक (मिनट बुक / रजिस्टर).