महाराष्ट्र इमारत व इतर बांधकाम कामगार कल्याणकारी मंडळाने (MAHABOCW) १३ जुलै २०२६ रोजी नवीन शासन निर्णयाद्वारे बांधकाम कामगारांच्या हितासाठी चार महत्त्वाच्या योजनांना मंजुरी दिली आहे.
महाराष्ट्र बांधकाम कामगार(MAHABOCW) कल्याण: सुधारित धोरण आणि नवीन आर्थिक तरतुदी
राज्य सरकारने बांधकाम कामगारांच्या सामाजिक सुरक्षेसाठी आणि त्यांच्या कुटुंबाला आर्थिक स्थैर्य देण्यासाठी महत्त्वपूर्ण निर्णय घेतले आहेत. कामगार मंत्री आकाश फुंडकर यांच्या विभागामार्फत यासंबंधीचा शासन निर्णय जारी करण्यात आला आहे.
१. नवीन आर्थिक सहाय्य योजना (मृत्यू आणि अपंगत्व)
कामगारांच्या कठीण प्रसंगात त्यांच्या कुटुंबाला आधार देण्यासाठी आर्थिक मदतीत वाढ करण्यात आली आहे:
| घटनेचा प्रकार | पूर्वीची मदत | नवीन मंजूर मदत |
| नैसर्गिक मृत्यू | – | ₹ ३,५०,००० |
| अपघाती मृत्यू | – | ₹ ६,५०,००० |
| कायमस्वरूपी अपंगत्व | – | ₹ २,००,००० |
२. अतिरिक्त कल्याणकारी लाभ
केवळ मृत्यू किंवा अपघाती मदतीपुरते मर्यादित न राहता, सरकारने कामगारांच्या संपूर्ण जीवनचक्राचा विचार केला आहे:
निवृत्तीवेतन (Pension): कामगारांना निवृत्तीनंतर आर्थिक आधार मिळावा यासाठी पेन्शन योजना सुरू करण्यात येत आहे.
महिला कामगारांसाठी प्रसूती लाभ: महिला कामगारांच्या आरोग्यासाठी आणि प्रसूती काळातील आर्थिक नुकसानाची भरपाई करण्यासाठी ‘मॅटर्निटी बेनिफिट’ दिला जाईल.
शैक्षणिक सहाय्य: कामगारांच्या मुलांच्या शिक्षणासाठी विशेष आर्थिक तरतूद करण्यात आली आहे.
३. प्रशासन आणि नोंदणी प्रक्रियेतील सुधारणा (मुख्यमंत्री निर्देश)
मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी कामगार कायद्यांत सुधारणा करताना खालील महत्त्वाचे निर्देश दिले आहेत:
प्रमाणपत्र मिळवण्यातील सुलभता: यापूर्वी नोंदणीसाठी ग्रामसेवकांच्या प्रमाणपत्राची अट होती, ज्यामध्ये अनेकदा अडचणी येत होत्या. आता ही प्रक्रिया सुलभ करून कंत्राटदार, तहसीलदार आणि इतर सक्षम यंत्रणांच्या मदतीने हे प्रमाणपत्र मिळवण्याची सुविधा देण्यात आली आहे.
दुहेरीकरण टाळणे: ‘माथाडी मंडळ’ आणि ‘बांधकाम कामगार मंडळ’ यामध्ये कामगारांच्या सदस्यत्वाचे दुहेरीकरण होऊ नये, याची दक्षता घेण्याचे आदेश दिले आहेत. कामगाराने एकाच मंडळाचे सदस्यत्व ठेवावे, जेणेकरून लाभांचे वाटप अचूक होईल.
न्यायालयीन प्रक्रिया: कामगार न्यायालयांऐवजी ‘मुख्य न्यायदंडाधिकारी’ (Chief Judicial Magistrate) यांच्याकडे प्रकरणांचा निपटारा करण्याच्या तरतुदीची अंमलबजावणी करताना, त्यांच्यावरील कामाचा ताण वाढणार नाही याची दक्षता घेण्यास सांगितले आहे.
असंघटित कामगारांसाठी योजना: केवळ बांधकाम कामगारच नव्हे, तर घरेलू कामगारांसह इतर असंघटित क्षेत्रातील कामगारांसाठीही केंद्रीय कायद्यानुसार स्वतंत्र योजना आखण्याचे निर्देश मुख्यमंत्र्यांनी दिले आहेत.
कामगारांसाठी काही महत्त्वाच्या बाबी:
१. नोंदणीची अनिवार्यता: वरील सर्व लाभ केवळ ‘नोंदणीकृत’ (Registered) कामगारांनाच मिळणार आहेत. त्यामुळे ज्यांची नोंदणी शिल्लक आहे, त्यांनी तातडीने mahabocw.in वर नोंदणी करावी.
२. डीबीटी (DBT) सुविधा: सर्व आर्थिक लाभ थेट बँक खात्यात जमा होणार आहेत, त्यामुळे आपले बँक खाते [आधार कार्ड नंबर Redacted] शी लिंक असल्याची खात्री करावी.
३. पारदर्शकता: कोणताही एजंट किंवा मध्यस्थाला पैसे देण्याची गरज नाही. सर्व प्रक्रिया आता ऑनलाइन आणि डिजिटल झाली आहे.
निष्कर्ष:
कामगार मंत्री आकाश फुंडकर यांच्या शब्दांत सांगायचे तर, “बांधकाम कामगार हा समाजाचा अंतिम घटक आहे आणि त्याला घराला आधार देणे हे सरकारचे कर्तव्य आहे.” या नवीन निर्णयामुळे राज्यातील लाखो बांधकाम कामगारांना मोठा सामाजिक सुरक्षा कवच प्राप्त होणार आहे.
बांधकाम कामगार कल्याणकारी मंडळाचे महत्त्वाचे नवीन बदल (जुलै २०२६)
१. नवीन ४ कल्याणकारी योजनांची अंमलबजावणी:
राज्य शासनाने ‘सामाजिक सुरक्षा संहिता, २०२०’ च्या धर्तीवर खालील चार नवीन योजनांना अधिकृत मंजुरी दिली आहे:
मृत्यू व दिव्यांग सहाय्य योजना: नोंदणीकृत सक्रिय कामगारांसाठी.
निवृत्तीवेतन (Pension) योजना: वयोवृद्ध कामगारांच्या सुरक्षिततेसाठी.
पाल्यांसाठी शैक्षणिक सहाय्य योजना: कामगारांच्या मुलांच्या शिक्षणासाठी विशेष मदत.
महिला कामगारांसाठी प्रसूती सहाय्य योजना: महिला कामगारांच्या आरोग्यासाठी आणि प्रसूती काळातील आर्थिक मदतीसाठी.
२. आरोग्य सुविधांमध्ये बदल (‘तपासणी ते उपचार’):
ऑगस्ट २०२५ पासून मंडळातर्फे MAHABOCW जुन्या रोख लाभाच्या आरोग्य योजना (H01, H02) बंद करून ‘तपासणी ते उपचार’ (Test to Treat) ही कॅशलेस आरोग्य सुविधा लागू करण्यात आली आहे. यामुळे कामगारांना थेट रोख रकमेऐवजी उपचारांवर भर देणारी प्रणाली उपलब्ध झाली आहे.
३. डिजिटल नोंदणी आणि पारदर्शकता (IWBMS):
नोंदणी प्रक्रियेत अधिक सुसूत्रता आणण्यासाठी ‘Integrated Welfare Board Management System’ (IWBMS) अधिक सक्षम करण्यात आले आहे. तसेच, मुंबई व इतर महानगरपालिका क्षेत्रांत मोबाईल व्हॅनद्वारे बांधकाम कामगारांची नोंदणी करण्याची नवीन सुविधा सुरू करण्यात आली आहे, ज्यामुळे नोंदणी प्रक्रियेतील त्रुटी कमी होतील.
MAHABOCW या सर्व योजनांचा लाभ घेण्यासाठी कामगार ‘सक्रिय’ (Active) असणे आणि त्यांच्याकडे मागील १२ महिन्यांत ९० दिवस काम केल्याचे वैध प्रमाणपत्र असणे आवश्यक आहे. अधिकृत माहिती आणि अर्जांसाठी आपण mahabocw.in या अधिकृत संकेतस्थळाला भेट देऊ शकता.
महाराष्ट्र इमारत व इतर बांधकाम कामगार कल्याणकारी मंडळाने (MAHABOCW) जाहीर केलेल्या या सुधारणांचा मुख्य उद्देश कामगारांना मिळणाऱ्या लाभांचे सरळीकरण करणे आणि त्यांना डिजिटल प्रक्रियेद्वारे थेट लाभ पोहोचवणे हा आहे.
१. नवीन ४ कल्याणकारी योजना (सामाजिक सुरक्षा दृष्टीकोन)
पूर्वीच्या अनेक विखुरलेल्या योजनांचे एकत्रीकरण करून सामाजिक सुरक्षा संहितेनुसार या चार मुख्य खांबांवर आधारित योजना लागू करण्यात आल्या आहेत:
मृत्यू व दिव्यांग सहाय्य: अपघाती किंवा नैसर्गिक मृत्यू झाल्यास वारसांना तातडीची आर्थिक मदत आणि कायमस्वरूपी अपंगत्व आल्यास नुकसानभरपाईची तरतूद.
निवृत्तीवेतन (Pension): दीर्घकाळ नोंदणीकृत असलेल्या आणि वयाची ६० वर्षे पूर्ण केलेल्या कामगारांना सन्मानजनक निवृत्तीवेतन मिळावे, अशी ही योजना आहे.
शैक्षणिक सहाय्य: कामगारांच्या पाल्यांच्या शालेय शिक्षणापासून ते उच्च शिक्षणापर्यंत (Engineering, Medical इ.) शैक्षणिक फी आणि शैक्षणिक साहित्यासाठी थेट डीबीटी (DBT) द्वारे मदत.
प्रसूती सहाय्य: महिला बांधकाम कामगारांना प्रसूती कालावधीत आर्थिक उत्पन्नाचे नुकसान होऊ नये म्हणून पोषण आहार व औषधोपचारांसाठी विशेष आर्थिक लाभ.
२. आरोग्य सुविधा: ‘तपासणी ते उपचार’ (Test to Treat) धोरण
पूर्वी कामगारांना उपचारांसाठी कागदपत्रे जमा करून परतावा (Reimbursement) मिळवण्यासाठी हेलपाटे मारावे लागत होते. यात केलेले महत्त्वाचे बदल:
कॅशलेस सुविधा: आता कामगारांना उपचारांसाठी खिशातून पैसे खर्च करण्याची गरज नाही. मंडळाने सूचीबद्ध केलेल्या (Empanelled) रुग्णालयांमध्ये कामगाराला त्यांचे ओळखपत्र दाखवून थेट उपचार मिळतात.
डिजिटल ट्रॅकिंग: रुग्णालयाने केलेली तपासणी, दिलेली औषधे आणि उपचारांचा खर्च हे सर्व ‘आयडब्ल्यूबीएमएस’ (IWBMS) प्रणालीद्वारे रिअल-टाइम ट्रॅक केले जाते, ज्यामुळे भ्रष्टाचाराला आळा बसतो.
३. नोंदणी आणि अंमलबजावणी प्रणाली (IWBMS) मधील बदल
नोंदणी प्रक्रियेतील पारदर्शकता वाढवण्यासाठी हे तंत्रज्ञान महत्त्वाचे ठरत आहे:
मोबाईल व्हॅन व कॅम्प्स: कंत्राटदारांवर अवलंबून न राहता, कामगारांच्या कामाच्या ठिकाणी जाऊन (ऑन-साइट) नोंदणी करण्यासाठी फिरत्या व्हॅन्सची व्यवस्था करण्यात आली आहे.
स्वयंचलित पडताळणी: आधार कार्ड, बँक खाते आणि ९० दिवसांच्या कामाचे प्रमाणपत्र याची पडताळणी आता ऑनलाइन प्रणालीद्वारे त्वरित होते, ज्यामुळे अर्जाची मंजुरी जलद गतीने होते.
मध्यस्थांचा अभाव: कोणत्याही एजंटची गरज न पडता कामगार स्वतः किंवा महा-ई-सेवा केंद्राद्वारे थेट नोंदणी करू शकतात आणि अर्जाची स्थिती (Status) ऑनलाइन पाहू शकतात.
कामगारांसाठी काही महत्त्वाच्या सूचना:
सक्रियता: आपल्याकडे ‘अॅक्टिव्ह’ स्थितीचे नोंदणी कार्ड असणे अनिवार्य आहे. दरवर्षी नूतनीकरण (Renewal) वेळेत करणे आवश्यक आहे.
आधार लिंक: आपले आधार कार्ड बँक खात्याशी लिंक असल्याची खात्री करा, कारण सर्व लाभ आता DBT (Direct Benefit Transfer) द्वारे थेट बँक खात्यात जमा होतात.
अधिकृत माहिती: कोणत्याही अनोळखी व्यक्तीला किंवा एजंटला पैसे देऊ नका. केवळ mahabocw.in या अधिकृत संकेतस्थळावरच माहिती तपासा.
बांधकाम कामगार कल्याणकारी मंडळाच्या योजनांचा लाभ घेण्यासाठी कागदपत्रांची पूर्तता करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. तुम्ही विचारल्यानुसार, नवीन बदलानुसार अर्ज करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या कागदपत्रांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:
महत्त्वाची कागदपत्रे (चेकलिस्ट):
१. ओळख आणि पत्त्याचा पुरावा:
आधार कार्ड: (अत्यंत अनिवार्य – यावर नाव आणि जन्मतारीख अचूक असावी).
रेशन कार्ड किंवा मतदार ओळखपत्र (पत्ता पुराव्यासाठी).
२. कामगार असल्याचे प्रमाणपत्र:
९० दिवसांचे कामाचे प्रमाणपत्र: मागील १२ महिन्यांत तुम्ही किमान ९० दिवस बांधकाम कामगार म्हणून काम केल्याचे अधिकृत प्रमाणपत्र (हे कंत्राटदार किंवा मालकाकडून स्वाक्षरी केलेले असावे).
स्वयं-घोषणापत्र: कामगार मंडळाच्या नमुण्यानुसार स्वतः केलेले प्रतिज्ञापत्र.
३. बँक तपशील:
बँक पासबुकच्या पहिल्या पानाची प्रत: (ज्यावर खातेदाराचे नाव, खाते क्रमांक आणि IFSC कोड स्पष्टपणे दिसेल).
आधार लिंक बँक खाते: तुमचे खाते आधारशी संलग्न (Aadhaar Seeded) असणे अनिवार्य आहे, अन्यथा डीबीटी (DBT) द्वारे येणारे पैसे जमा होणार नाहीत.
४. इतर अनिवार्य कागदपत्रे:
पासपोर्ट आकाराचे फोटो: (कमीतकमी ३ प्रती).
नॉमिनि (वारसदार) तपशील: वारसदाराचे आधार कार्ड आणि बँक खात्याची माहिती.
वय पुरावा: (जर आधारवर पूर्ण जन्मतारीख नसेल, तर शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा जन्म प्रमाणपत्र).
अर्ज करण्याची प्रक्रिया (थोडक्यात):
स्टेप १: mahabocw.in या अधिकृत संकेतस्थळावर ‘New Registration’ लिंकवर क्लिक करा.
स्टेप २: विचारलेली सर्व माहिती (नाव, पत्ता, कामाचे ठिकाण, बँक तपशील) अचूक भरा.
स्टेप ३: वरील सर्व कागदपत्रे स्कॅन करून (किंवा मोबाईल फोटो) पोर्टलवर अपलोड करा.
स्टेप ४: अर्ज सबमिट केल्यावर तुम्हाला एक ‘अॅप्लिकेशन आयडी’ मिळेल, तो जपून ठेवा.
स्टेप ५: फॉर्मची प्रिंट काढून जवळच्या कामगार कार्यालयात (Labour Office) किंवा नोंदणी केंद्रावर कागदपत्रांच्या मूळ प्रतीसह पडताळणीसाठी (Verification) जा.
कागदपत्रे अपलोड करताना ती स्पष्ट असावीत (Blur नसावीत).
जर तुम्ही नवीन नोंदणी करत असाल, तर ‘नोंदणी शुल्क’ (Registration Fee) आणि ‘वर्गणी’ (Subscription Fee) ऑनलाइन भरण्यासाठी तयार राहा (हे नाममात्र शुल्क असते).
१. वेबसाइट संबंधित तांत्रिक अडचण: (उदा. पोर्टल उघडत नाहीये, OTP येत नाहीये किंवा फोटो/कागदपत्रे अपलोड होत नाहीत?)
२. कागदपत्रांची पूर्तता: (उदा. ९० दिवसांचे कामाचे प्रमाणपत्र कसे मिळवायचे, किंवा आधार कार्डमध्ये नाव/पत्ता चुकीचा आहे?)
३. बँक तपशील: (उदा. खाते आधारशी लिंक आहे की नाही हे कसे तपासायचे?)
४. अर्ज सबमिट केल्यानंतरची समस्या: (उदा. ‘Application Pending’ दाखवत आहे किंवा काही त्रुटी (Query) आली आहे का?)
अर्ज भरताना बऱ्याचदा येणाऱ्या प्रमुख अडचणी आणि त्यांचे उपाय खालीलप्रमाणे आहेत:
१. ९० दिवसांचे कामाचे प्रमाणपत्र कसे मिळवायचे?
हे प्रमाणपत्र सर्वात महत्त्वाचे आहे. ते मिळवण्यासाठी:
कंत्राटदाराकडून: ज्या साइटवर तुम्ही काम केले, तिथल्या कंत्राटदाराकडे विनंती करून त्यांच्या लेटरहेडवर कामाचे दिवस नमूद करून शिक्का व सही घ्या.
मालकाकडून: जर तुम्ही वैयक्तिक घरबांधणीवर काम केले असेल, तर त्या घरमालकाकडून प्रमाणपत्र घ्या. त्यावर मालकाचा पत्ता आणि स्वाक्षरी आवश्यक आहे.
अडचण असल्यास: जर तुम्हाला प्रमाणपत्र मिळत नसेल, तर स्थानिक ‘बांधकाम कामगार युनियन’ (Labour Union) च्या प्रतिनिधींशी संपर्क साधा. ते तुम्हाला कायदेशीर प्रक्रियेत मदत करू शकतात.
२. आधार कार्ड अपडेट आणि नाव/पत्ता समस्या
जर तुमच्या आधार कार्डवरील माहिती आणि इतर कागदपत्रांमधील माहितीत फरक असेल, तर अर्ज नाकारला जाऊ शकतो.
उपाय: जर नाव किंवा पत्त्यात तफावत असेल, तर जवळच्या ‘आधार केंद्रावर’ (Aadhaar Seva Kendra) जाऊन त्वरित अपडेट करून घ्या. अर्ज भरण्यापूर्वी आधार कार्डवर सर्व माहिती अचूक असल्याची खात्री करा.
३. बँक खाते आधारशी लिंक (DBT Ready) करणे
अनेकदा कामगारांचे बँक खाते असते, पण ते ‘डीबीटी (DBT)’ साठी लिंक नसते.
तपासा: तुमच्या बँकेत जाऊन त्यांना सांगा की, “मला माझे खाते डीबीटी (DBT) साठी लिंक करायचे आहे.”
ऑनलाइन चेक: तुम्ही uidai.gov.in या वेबसाइटवर जाऊन ‘Bank Seeded Status’ चेक करू शकता. तुमचे बँक खाते आधारशी लिंक असल्याशिवाय लाभाची रक्कम जमा होणार नाही.
४. फोटो आणि डॉक्युमेंट अपलोड एरर
वेबसाइटवर फोटो किंवा कागदपत्रे अपलोड होत नसतील तर:
फाईल साईज: फाईलची साईज मोठी असेल तर ती कमी करा (शक्यतो २०० KB च्या आत ठेवा).
फॉर्मॅट: कागदपत्रे केवळ JPG, JPEG किंवा PDF फॉरमॅटमध्येच असावीत.
ब्राउझर: मोबाईलऐवजी लॅपटॉप किंवा पीसी (PC) वरून ‘Google Chrome’ ब्राउझर वापरून अर्ज भरण्याचा प्रयत्न करा, यामुळे त्रुटी कमी येतात.
५. अर्ज सबमिट केल्यानंतर काय?
जर तुमचा अर्ज ‘Pending’ किंवा ‘Query’ (काही हरकत) दाखवत असेल:
‘View Application Status’ वर जाऊन नेमकी त्रुटी काय आहे ते पहा. तिथे लिहिलेले असते की कोणत्या कागदपत्रात सुधारणा हवी आहे.
ती सुधारणा करून पुन्हा ऑनलाइन अपलोड करा.
एक महत्त्वाचा सल्ला: जर तुम्ही पहिल्यांदाच अर्ज करत असाल, तर स्वतः प्रयत्न करण्याऐवजी जवळच्या ‘आपले सरकार सेवा केंद्रावर’ (Setu Kendra) जा. तिथे १०-२० रुपयांत स्कॅनिंग आणि अपलोडिंगचे काम व्यवस्थित करून मिळते, ज्यामुळे अर्ज बाद होण्याचे प्रमाण कमी होते.