ज्येष्ठ नागरिक बचत योजना ( scss yojana ) निवृत्तीनंतर (Retirement) प्रत्येकालाच एका अशा गुंतवणुकीची गरज असते, जिथे त्यांचे कष्टाचे पैसे पूर्णपणे सुरक्षित राहतील आणि त्यासोबतच दरमहा किंवा दर तीन महिन्यांनी नियमित उत्पन्न (Regular Income) मिळत राहील. शेअर बाजार किंवा म्युच्युअल फंडमधील चढ-उतार ज्येष्ठ नागरिकांसाठी धोक्याचे ठरू शकतात, तर सामान्य बँकांच्या मुदत ठेव (Fixed Deposit – FD) योजनांवरील व्याजदर अनेकदा कमी असतात.
अशा वेळी केंद्र सरकारची ‘ज्येष्ठ नागरिक बचत योजना’ (Senior Citizen Savings Scheme – SCSS) ही निवृत्त व्यक्तींसाठी एक वरदान ठरते. २०२६ मधील नवीनतम नियमांनुसार, ही योजना सध्या देशातील सर्वाधिक व्याज देणाऱ्या आणि १००% सुरक्षित सरकारी योजनांपैकी एक आहे.
ज्येष्ठ नागरिक बचत योजना (scss yojana ) म्हणजे काय?
ज्येष्ठ नागरिक बचत योजना (scss yojana ) ही केंद्र सरकारद्वारे समर्थित एक अत्यंत लोकप्रिय लहान बचत योजना (Small Savings Scheme) आहे. ही योजना खास करून ६० वर्षे किंवा त्याहून अधिक वयाच्या नागरिकांना त्यांच्या निवृत्तीनंतरचे जीवन आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी आणि चिंतामुक्त जगता यावे यासाठी डिझाइन करण्यात आली आहे.
पोस्ट ऑफिस (Post Office) किंवा अधिकृत राष्ट्रीयीकृत आणि खाजगी बँकांद्वारे ही योजना राबवली जाते. सरकार या योजनेवर देत असलेल्या हमीमुळे (Government Backed) यात बुडण्याचा धोका शून्य (Zero Risk) असतो.
SCSS २०२६ ची प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि नियम
या योजनेची रचना ज्येष्ठ नागरिकांच्या गरजा लक्षात घेऊन अत्यंत सोपी आणि फायदेशीर करण्यात आली आहे:
१००% सुरक्षितता: केंद्र सरकारची थेट हमी असल्यामुळे भांडवल आणि व्याज पूर्णपणे सुरक्षित असते.
आकर्षक व्याजदर: २०२६ च्या सद्यस्थितीत (जुलै-सप्टेंबर २०२६ च्या तिमाहीसाठी) या योजनेवर ८.२% (8.2% p.a.) इतका उच्च व्याजदर मिळत आहे.
नियमित व्याज वितरण: या योजनेचे व्याज दर तीन महिन्यांनी (Quarterly) लाभार्थ्याच्या बँक खात्यात थेट जमा केले जाते.
गुंतवणूक मर्यादा:
किमान गुंतवणूक: ₹१,०००/-
कमाल गुंतवणूक: ₹३०,००,०००/- (३० लाख रुपये) प्रति व्यक्ती.
योजनेचा कालावधी (Tenure): या योजनेचा मूळ कालावधी ५ वर्षे असतो. ५ वर्षे पूर्ण झाल्यानंतर, खातेदार हा कालावधी आणखी ३ वर्षांसाठी वाढवू शकतो.
योजनेसाठी पात्रतेचे निकष (Eligibility Criteria)
SCSS मध्ये खाते उघडण्यासाठी खालील व्यक्ती पात्र आहेत:
१. ६० वर्षे किंवा त्याहून अधिक वयाचे नागरिक: सर्वसामान्य नागरिकांसाठी वयाची ६० वर्षे पूर्ण असणे आवश्यक आहे.
२. स्वच्छिक निवृत्ती घेणारे (VRS/Superannuation): ज्या व्यक्तींनी वयाच्या ५५ ते ६० वर्षांच्या दरम्यान स्वच्छिक निवृत्ती (VRS) घेतली आहे, ते देखील निवृत्तीचे फायदे मिळाल्यापासून १ महिन्याच्या आत हे खाते उघडू शकतात.
३. संरक्षण दलातील निवृत्त कर्मचारी (Defence Retirees): भारतीय लष्कर, नौदल किंवा हवाई दलातील निवृत्त कर्मचाऱ्यांसाठी वयाची अट शिथिल करण्यात आली असून, ते वयाच्या ५० व्या वर्षापासून या योजनेत गुंतवणूक करू शकतात.
४. अपवाद: अनिवासी भारतीय (NRI) आणि हिंदू अविभक्त कुटुंब (HUF) या योजनेअंतर्गत खाते उघडण्यास पात्र नाहीत.
व्याजदर आणि व्याजाचे गणित (SCSS Interest Rate & Payout)
SCSS चा व्याजदर सरकारद्वारे दर तीन महिन्यांनी सुधारित केला जातो. परंतु, तुम्ही ज्या दिवशी खाते उघडता, त्या दिवशी जो व्याजदर असेल, तोच व्याजदर पुढील पूर्ण ५ वर्षांसाठी कायम (Fixed) राहतो, म्हणजेच बाजारातील चढ-उतारांचा तुमच्या व्याजावर फरक पडत नाही.
व्याजाची रक्कम दरवर्षी खालील चार ठराविक तारखांना थेट तुमच्या खात्यात जमा केली जाते:
१ एप्रिल (जानेवारी-मार्च तिमाहीसाठी)
१ जुलै (एप्रिल-जून तिमाहीसाठी)
१ ऑक्टोबर (जुलै-सप्टेंबर तिमाहीसाठी)
१ जानेवारी (ऑक्टोबर-डिसेंबर तिमाहीसाठी)
गुंतवणुकीनुसार मिळणाऱ्या परताव्याचा तक्ता (८.२% व्याजदरानुसार):
| एकूण गुंतवणूक (Principal) | त्रैमासिक व्याज (Quarterly Payout) | वार्षिक व्याज (Annual Interest) | ५ वर्षांतील एकूण व्याज (Total Earned) |
| ₹ ५,००,००० (५ लाख) | ₹ १०,२५० | ₹ ४१,००० | ₹ २,०५,००० |
| ₹ १०,००,००० (१० लाख) | ₹ २०,५०० | ₹ ८२,००० | ₹ ४,१०,००० |
| ₹ १५,००,००० (१५ लाख) | ₹ ३०,७५० | ₹ १,२३,००० | ₹ ६,१५,००० |
| ₹ ३०,००,००० (३० लाख) | ₹ ६१,५०० | ₹ २,४६,००० | ₹ १२,३०,००० |
प्रो-टिप (पती-पत्नी स्मार्ट नियोजन): या योजनेत वैयक्तिक मर्यादा ३० लाख रुपये आहे. मात्र, पती आणि पत्नी दोघेही स्वतंत्रपणे पात्र असल्यास, दोघे मिळून एकूण ६० लाख रुपयांची गुंतवणूक करू शकतात. अशा वेळी कुटुंबाला दरमहा अंदाजे ₹४१,००० (त्रैमासिक ₹१,२३,०००) इतके मोठे निश्चित उत्पन्न मिळू शकते.
कर सवलतीचे नियम (Taxation Rules) आणि नवीन बदल
SCSS मध्ये गुंतवणूक करताना आयकराचे (Income Tax) नियम समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे:
गुंतवणुकीवर सूट: जुन्या कर रचनेनुसार (Old Tax Regime), कलम 80C (किंवा नवीन आयकर कायदा २०२५ नुसार संबंधित कलमांतर्गत) ₹१.५ लाख रुपयांपर्यंतच्या गुंतवणुकीवर आयकरात वजावट मिळते. (नवीन कर रचना निवडल्यास ही सूट मिळत नाही).
व्याज उत्पन्नावर कर: SCSS मधून मिळणारे व्याज पूर्णपणे करपात्र (Taxable) असते. हे उत्पन्न तुमच्या वार्षिक उत्पन्नात जोडले जाते आणि तुमच्या टॅक्स स्लॅबनुसार त्यावर कर आकारला जातो.
TDS चा नवीन नियम (Budget Update): सरकारने ज्येष्ठ नागरिकांना मोठा दिलासा देत टीडीएस (TDS) ची मर्यादा वार्षिक ₹५०,००० वरून वाढवून ₹१,००,००० (१ लाख रुपये) केली आहे.
जर तुमचे वार्षिक व्याज १ लाख रुपयांपेक्षा कमी असेल, तर पोस्ट ऑफिस किंवा बँक टीडीएस कट करणार नाही.
टीडीएस वाचवण्याचा उपाय: जर तुमचे एकूण वार्षिक उत्पन्न करपात्र मर्यादेपेक्षा कमी असेल, तर आर्थिक वर्षाच्या सुरुवातीला बँकेत Form 15H जमा करून तुम्ही टीडीएस कपात पूर्णपणे टाळू शकता.
मुदतपूर्व पैसे काढणे (Premature Withdrawal Rules)
कधीकधी वैद्यकीय आणीबाणी किंवा इतर कारणांमुळे ५ वर्षांची मुदत संपण्यापूर्वीच पैशांची गरज भासू शकते. अशा वेळी SCSS खाते मुदतपूर्व बंद करण्याची परवानगी आहे, परंतु त्यासाठी काही दंड (Penalty) आकारला जातो:
१ वर्षाच्या आत खाते बंद केल्यास: आतापर्यंत मिळालेले सर्व व्याज वसूल केले जाते किंवा मुदलातून वजा केले जाते.
१ ते २ वर्षांच्या दरम्यान बंद केल्यास: मुद्दल रकमेच्या १.५% (1.5%) रक्कम दंड म्हणून कापली जाते.
२ वर्षांनंतर परंतु ५ वर्षांच्या आत बंद केल्यास: मुद्दल रकमेच्या १% (1%) रक्कम वजा केली जाते.
आवश्यक कागदपत्रे आणि खाते उघडण्याची पद्धत
SCSS खाते तुम्ही तुमच्या जवळील कोणत्याही मुख्य पोस्ट ऑफिसमध्ये किंवा अधिकृत सरकारी/खाजगी बँकांमध्ये (जसे की SBI, Bank of Baroda, HDFC, ICICI) उघडू शकता.
आवश्यक कागदपत्रे:
अर्ज: SCSS खाते उघडण्याचा विहित नमुन्यातील अर्ज (Form A).
वयाचा पुरावा: पॅन कार्ड, आधार कार्ड, जन्म दाखला किंवा पासपोर्ट.
ओळखीचा आणि रहिवासी पुरावा: आधार कार्ड, मतदार ओळखपत्र.
निवृत्तीचा पुरावा (VRS धारकांसाठी): नियोक्त्याकडून मिळालेले निवृत्तीचे प्रमाणपत्र आणि निधी मिळाल्याचा पुरावा.
फोटो: २ पासपोर्ट आकाराचे रंगीत फोटो.
इतर योजनांशी तुलना (SCSS vs. Post Office MIS vs. Bank FD)
ज्येष्ठ नागरिकांसाठी उपलब्ध असलेल्या इतर सुरक्षित पर्यायांच्या तुलनेत SCSS कशी ठरते ते पाहूया:
सध्याचा व्याजदर
८.२%
७.४%
साधारण ७.०% ते ७.७%
व्याज मिळण्याची वारंवारता
दर तीन महिन्यांनी, दरमहा, मासिक, त्रैमासिक किंवा मुदतीअंती
कमाल मर्यादा
₹ ३० लाख
₹ ९ लाख (सिंगल) / ₹ १५ लाख (Joint)
कोणतीही मर्यादा नाही
सुरक्षितता
सर्वोच्च (सरकारी हमी), मध्यम ते उच्च (₹५ लाखांपर्यंत DICGC विमा)
निष्कर्ष (Conclusion)
तुमच्या कष्टाच्या पुंजीतून निवृत्तीनंतर एक सुरक्षित, खात्रीशीर आणि उच्च परतावा देणारा पर्याय शोधत असाल, तर ज्येष्ठ नागरिक बचत योजना (SCSS) पेक्षा उत्तम पर्याय सध्या बाजारात उपलब्ध नाही. ८.२% चा आकर्षक व्याजदर आणि केंद्र सरकारची सुरक्षा यामुळे ही योजना ज्येष्ठ नागरिकांच्या पोर्टफोलिओमध्ये असायलाच हवी.
आजच तुमच्या जवळच्या पोस्ट ऑफिस किंवा बँकेत जाऊन या योजनेची अधिक चौकशी करा आणि तुमच्या निवृत्तीनंतरच्या काळाला आर्थिक स्थैर्य द्या!
ज्येष्ठ नागरिक बचत योजनेतून (SCSS) मिळणारे व्याज करपात्र (Taxable) असते. जर तुमचे वार्षिक व्याज ₹१,००,००० (१ लाख रुपये) पेक्षा जास्त होत असेल, तर बँक किंवा पोस्ट ऑफिस नियमांनुसार १०% टीडीएस (TDS – Tax Deducted at Source) कापून उर्वरित व्याज तुमच्या खात्यात जमा करते. जर तुमचा पॅन कार्ड लिंक नसेल, तर हा टीडीएस थेट २०% कापला जातो.
परंतु, जर तुमचे एकूण वार्षिक उत्पन्न (व्याज अधिक इतर मार्ग) हे आयकराच्या करपात्र मर्यादेपेक्षा (Taxable Limit) कमी असेल, तर तुम्ही सरकारला टॅक्स भरण्यास पात्र नसता. अशा वेळी तुमचा टीडीएस कापला जाऊ नये म्हणून Form 15H हा एक कायदेशीर आणि अत्यंत महत्त्वाचा पर्याय आहे.
Form 15H म्हणजे काय आणि तो कोणासाठी आहे?
Form 15H ही एक स्व-घोषणा (Self-Declaration) आहे, जी केवळ ६० वर्षे किंवा त्याहून अधिक वयाच्या ज्येष्ठ नागरिकांसाठी असते. (६० वर्षांखालील व्यक्तींसाठी Form 15G असतो). या फॉर्मद्वारे तुम्ही बँक किंवा पोस्ट ऑफिसला अधिकृतपणे सांगता की, “माझे एकूण वार्षिक उत्पन्न करपात्र मर्यादेपेक्षा कमी आहे, त्यामुळे माझा टीडीएस कापण्यात येऊ नये.”
Form 15H भरण्याचे ३ मुख्य नियम (Eligibility Rules)
१. वयाची अट: तुमचे वय संबंधित आर्थिक वर्षात ६० वर्षे किंवा त्याहून अधिक असावे. २. पॅन कार्ड अनिवार्य: फॉर्म भरताना वैध पॅन (PAN) नंबर असणे आवश्यक आहे, अन्यथा फॉर्म स्वीकारला जात नाही. ३. एकूण उत्पन्नाची मर्यादा: तुमचे सर्व मार्ग मिळून होणारे एकूण निव्वळ वार्षिक उत्पन्न हे आयकर सवलतींच्या मर्यादेपेक्षा कमी असावे.
Form 15H कसा भरावा? (Step-by-Step Guide)
हा फॉर्म तुम्ही बँक/पोस्ट ऑफिसमधून प्रत्यक्ष घेऊ शकता किंवा त्यांच्या अधिकृत संकेतस्थळावरून डाउनलोड करू शकता. हा फॉर्म दोन भागांत (Part I & Part II) असतो. लाभार्थ्याला केवळ Part I भरायचा असतो, Part II हा बँक किंवा पोस्ट ऑफिसच्या अधिकाऱ्यांसाठी असतो.
Part I कसा भरावा (महत्त्वाचे रकाने):
1. Name of Assessee (Declarant): तुमचे पूर्ण नाव (पॅन कार्डवर असल्याप्रमाणे) कॅपिटल अक्षरांमध्ये लिहा.
2. PAN of the Assessee: तुमचा १० अंकी पॅन कार्ड नंबर अचूक भरा.
3. Date of Birth: तुमची जन्मतारीख (DD/MM/YYYY) लिहा.
4. Financial Year: ज्या वर्षासाठी फॉर्म भरत आहात ते आर्थिक वर्ष लिहा (उदा. चालू वर्षासाठी 2026-27).
5. Flat/Door/Block No. ते 12. PIN: तुमचा संपूर्ण निवासी पत्ता अचूक भरा.
13. Email / 14. Telephone No: तुमचा चालू मोबाईल नंबर आणि ईमेल आयडी द्या.
15. (a) Whether assessed to tax under the Income-tax Act, 1961: तुम्ही गेल्या ७ वर्षांत कधी इन्कम टॅक्स रिटर्न (ITR) भरला आहे का? भरला असल्यास ‘Yes’ करा, नसल्यास ‘No’ वर टिक करा.
16. Estimated income for which this declaration is made: या रकान्यात तुमच्या SCSS खात्यातून या आर्थिक वर्षात मिळणारे एकूण अंदाजे व्याज किती आहे ते लिहा (उदा. ४०,०००/- रुपये).
17. Estimated total income of the P.Y. in which income mentioned in column 16 to be included: येथे तुमचे एकूण वार्षिक उत्पन्न लिहा (ज्यामध्ये रकाना १६ मधील व्याज आणि तुमचे पेन्शन, घरभाडे किंवा इतर उत्पन्नाची बेरीज असेल).
18. Details of Form No. 15H other than this form filed during the financial year: जर तुम्ही याच आर्थिक वर्षात इतर कोणत्याही बँकेत किंवा पोस्ट ऑफिसच्या शाखेत आधीच Form 15H भरला असेल, तर त्यांची संख्या आणि एकूण रकमेचा उल्लेख करा. नसल्यास ‘Nil’ किंवा ‘0’ लिहा.
19. Details of income for which the declaration is filed: येथे तुमच्या SCSS खात्याचा तपशील द्यावा लागतो:
Identification number of relevant investment/account: तुमचा SCSS खाते क्रमांक (Account Number).
Nature of income: Interest on SCSS (ज्येष्ठ नागरिक बचत योजनेवरील व्याज).
Section under which tax is deductible: Section 194A.
Amount of income: चालू वर्षात मिळणारे अंदाजे व्याज.
Signatures (स्वाक्षरी): फॉर्मच्या शेवटी दोन ठिकाणी ‘Signature of the Declarant’ असे असेल, तिथे तुमची स्वाक्षरी करा.
Form 15H कधी आणि किती वेळा भरावा लागतो?
आर्थिक वर्षाची सुरुवात: हा फॉर्म दरवर्षी १ एप्रिल ते ३० एप्रिलच्या दरम्यान (आर्थिक वर्षाच्या सुरुवातीला) जमा करणे सर्वोत्तम मानले जाते. जर तुम्ही उशिरा फॉर्म जमा केला आणि बँकेने आधीच टीडीएस कापला, तर बँक तो पैसा परत करू शकत नाही.
वार्षिक नूतनीकरण: Form 15H फक्त एका आर्थिक वर्षासाठीच वैध असतो. त्यामुळे दरवर्षी एप्रिल महिन्यात तुम्हाला नवीन फॉर्म जमा करावा लागतो.
प्रत्येक बँकेत स्वतंत्र: जर तुमची गुंतवणूक वेगवेगळ्या बँकांमध्ये किंवा वेगवेगळ्या पोस्ट ऑफिस शाखेत असेल, तर तुम्हाला प्रत्येक शाखेत स्वतंत्रपणे Form 15H जमा करावा लागेल.
जर फॉर्म भरायचा राहून गेला आणि TDS कापला, तर काय करावे?
जर तुम्ही वेळेत Form 15H जमा करू शकला नाही आणि बँक किंवा पोस्ट ऑफिसने तुमचा टीडीएस कापला, तर घाबरून जाण्याचे कारण नाही. बँक हा कापलेला टीडीएस तुम्हाला रोख स्वरूपात परत करू शकत नाही, कारण तो सरकारी तिजोरीत जमा झालेला असतो.
उपाय: हा कापलेला टीडीएस परत मिळवण्यासाठी (Refund) तुम्हाला त्या आर्थिक वर्षाचे इन्कम टॅक्स रिटर्न (ITR – Income Tax Return) फाईल करावे लागेल. आयटीआर भरल्यानंतर, जर तुमचे उत्पन्न खरोखरच करपात्र मर्यादेपेक्षा कमी असेल, तर आयकर विभाग कापलेली सर्व टीडीएस रक्कम थेट तुमच्या बँक खात्यात रिफंड (Refund) म्हणून जमा करतो.
ज्येष्ठ नागरिक बचत योजनेचा (SCSS) ५ वर्षांचा मूळ कालावधी संपल्यानंतर, ती पुढील ३ वर्षांसाठी वाढवणे (Extension) हा निवृत्तीनंतर नियमित उत्पन्न सुरू ठेवण्याचा एक उत्तम मार्ग आहे. सरकारने अलीकडेच या नियमांमध्ये काही महत्त्वाचे आणि फायदेशीर बदल केले आहेत.
कालावधी वाढवण्याचे सविस्तर नियम आणि त्याची प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:
कालावधी वाढवण्याचे नवीन नियम (New Extension Rules)
१. १ वर्षाची मुदत (Time Limit): तुमचे खाते ५ वर्षे पूर्ण होऊन मॅच्युअर (Mature) झाल्यापासून १ वर्षाच्या आत तुम्हाला कालावधी वाढवण्यासाठी अर्ज करावा लागतो. जर १ वर्ष उलटून गेले, तर खाते वाढवता येत नाही आणि ते बंद करून नवीन खाते उघडावे लागते.
२. अनेक वेळा वाढवण्याची मुभा (Multiple Extensions): पूर्वी हा ३ वर्षांचा कालावधी फक्त एकदाच वाढवता यायचा. परंतु सुधारित नियमांनुसार, आता तुम्ही ५ वर्षांचा मूळ कालावधी संपल्यावर ३-३ वर्षांच्या ब्लॉक (Blocks) मध्ये अनेक वेळा खाते पुढे सुरू ठेवू शकता.
३. व्याजदराचा नियम (Interest Rate Change):
महत्त्वाचा नियम: जेव्हा तुम्ही खाते ३ वर्षांसाठी वाढवता, तेव्हा तुम्हाला सुरुवातीचा (५ वर्षांपूर्वीचा) व्याजदर मिळत नाही. तुमचे खाते ज्या दिवशी मॅच्युअर झाले, त्या दिवशी बाजारात SCSS योजनेचा जो नवीन व्याजदर चालू असेल, तोच दर पुढील ३ वर्षांसाठी लागू होतो.
४. मॅच्युरिटी तारखेपासूनच अंमलबजावणी: जरी तुम्ही मॅच्युरिटीनंतर ६ महिन्यांनी अर्ज केला, तरी तुमचे खाते वाढवल्याची तारीख ही मॅच्युरिटीच्या दिवसापासूनच धरली जाते. त्यामुळे मधल्या काळातील व्याजाचे नुकसान होत नाही.
५. मुदतपूर्व बंद करण्याचे नियम (Premature Closure in Extension): जर तुम्ही ३ वर्षांसाठी खाते वाढवले आणि त्यानंतर १ वर्षाच्या आत ते बंद केले, तर मुद्दल रकमेतून १% दंड (Penalty) कापला जातो.
कालावधी वाढवण्याची सविस्तर प्रक्रिया (Step-by-Step Process)
तुम्ही तुमचे SCSS खाते ज्या पोस्ट ऑफिस किंवा बँकेच्या शाखेत उघडले आहे, तिथे जाऊन खालील प्रक्रियेचा अवलंब करावा लागेल:
1.Form-4 (मुदतवाढ अर्ज) प्राप्त करणे:
बँक किंवा पोस्ट ऑफिसमधून ‘Form-4’ (Form for Extension of Account) घ्या. तुम्ही हा फॉर्म पोस्ट ऑफिसच्या किंवा बँकेच्या संकेतस्थळावरून ऑनलाईन डाऊनलोड देखील करू शकता.
2.माहिती भरणे आणि पासबुक जोडणे:
रीख, मॅच्युरिटीची तारीख आणि तुमची स्वाक्षरी अचूक भरा. या अर्जासोबत तुमचे मूळ पासबुक (Original Passbook) जोडणे अनिवार्य आहे.
3.कागदपत्रे आणि पॅन-आधार जोडणे:
नियमांनुसार तुमचे आधार कार्ड आणि पॅन कार्ड खात्याशी लिंक असणे गरजेचे आहे. नसल्यास, त्यांच्या साक्षांकित प्रती अर्जासोबत जोडा.
4.पासबुकवर नोंद करून घेणे:
अधिकारी तुमच्या खात्याची पडताळणी करून प्रणालीमध्ये मुदत ३ वर्षांनी वाढवतील आणि तुमच्या मूळ पासबुकवर पुढील ३ वर्षांसाठी खाते वाढवले (Extended up to [तारीख]) असल्याचा अधिकृत शिक्का आणि स्वाक्षरी देऊन पासबुक तुम्हाला परत करतील.
जर मुदत वाढवली नाही तर काय होते?
जर तुमचे खाते ५ वर्षांनी मॅच्युअर झाले आणि तुम्ही १ वर्षाच्या आत ते वाढवलेही नाही किंवा बंदही केले नाही, तर ते खाते ‘मॅच्युअर खाते’ म्हणून पडून राहते. अशा वेळी:
मॅच्युरिटीच्या तारखेपासून ते तुम्ही पैसे काढण्याच्या तारखेपर्यंतच्या काळासाठी तुम्हाला SCSS चा ८.२% हा उच्च व्याजदर मिळणार नाही.
त्याऐवजी, पोस्ट ऑफिसच्या साध्या बचत खात्याचा (Savings Account) जो दर असतो (साधारण ४%), तितकेच व्याज त्या काळासाठी दिले जाते.
त्यामुळे ५ वर्षे पूर्ण होताच जागरूक राहून एकतर पैसे काढून घ्यावेत किंवा वेळेत Form-4 भरून मुदत वाढवून घ्यावी.
ज्येष्ठ नागरिक बचत योजनेच्या (SCSS) मुदतवाढीबाबत (Extension) आणि या योजनेच्या प्रशासकीय नियमांबद्दल अशा काही अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि बारीक गोष्टी आहेत, ज्या सामान्यतः पासबुकवर किंवा अर्जावर लिहिलेल्या नसतात.
कर्ज, कर, आणि कायदेशीर वारसदार (Nominee) यांबाबतची ही ‘अधिक माहिती’ प्रत्येक ज्येष्ठ नागरिकाला माहित असणे गरजेचे आहे:
मुदतवाढीच्या काळातील व्याज वितरणाचा नियम (Interest During Extension)
जेव्हा तुम्ही खाते ३ वर्षांसाठी वाढवता, तेव्हा व्याजाची रक्कम मिळण्याची पद्धत बदलत नाही. मूळ ५ वर्षांच्या कालावधीप्रमाणेच, वाढवलेल्या ३ वर्षांतही तुम्हाला दर तीन महिन्यांनी (त्रैमासिक – १ एप्रिल, १ जुलै, १ ऑक्टोबर, १ जानेवारी) व्याज मिळत राहते. हे व्याज थेट तुमच्या जोडलेल्या बचत खात्यात (Savings Account) जमा होते.
खातेदाराचा मृत्यू झाल्यास मुदतवाढीचे व खात्याचे नियम (Death of Account Holder)
SCSS गुंतवणुकीमध्ये हा सर्वात संवेदनशील आणि महत्त्वाचा नियम आहे:
संयुक्त खाते असल्यास (Joint Account): जर खाते पती-पत्नीचे संयुक्त असेल आणि मुख्य खातेदाराचा मृत्यू झाला, तर पती किंवा पत्नी (Spouse) हे खाते पुढे सुरू ठेवू शकतात, जर त्यांचे वय स्वतः ६० वर्षे (किंवा सेवानिवृत्तांसाठी ५५ वर्षे) असेल आणि त्यांची स्वतःची गुंतवणूक मर्यादा (३० लाख) ओलांडत नसेल.
वारसदार (Nominee) नियम: जर खाते वैयक्तिक (Single) असेल आणि खातेदाराचा मृत्यू झाला, तर मृत्यूच्या तारखेपासून हे खाते बंद (Close) मानले जाते.
मृत्यूवर व्याज दर: खातेदाराच्या मृत्यूनंतर वारसदाराला मुद्दल रक्कम परत मिळेपर्यंतच्या मधल्या काळासाठी SCSS चा ८.२% व्याजदर मिळत नाही. त्याऐवजी, पोस्ट ऑफिसच्या साध्या बचत खात्याचा (साधारण ४%) दर आकारला जातो.
एकाधिक खाती उघडण्याचा नियम (Multiple Accounts Rule)
अनेक ज्येष्ठ नागरिकांना वाटते की ते केवळ एकच SCSS खाते उघडू शकतात. परंतु नियमांनुसार:
तुम्ही देशभरातील कोणत्याही बँक किंवा पोस्ट ऑफिसमध्ये कितीही खाती (Multiple Accounts) उघडू शकता. मात्र, अट एकच आहे – तुमच्या सर्व खात्यांमधील एकूण गुंतवणुकीची बेरीज ३० लाख रुपयांपेक्षा जास्त होता कामा नये.
SCSS खात्यावर कर्ज (Loan Against SCSS)
बँकेच्या मुदत ठेवीवर (FD) जसे आपल्याला तातडीच्या काळात ९०% पर्यंत कर्ज मिळते, तशी सुविधा SCSS मध्ये उपलब्ध आहे का?
उत्तर आहे: नाही. ज्येष्ठ नागरिक बचत योजनेच्या बदल्यात (Collateral म्हणून ठेवून) तुम्हाला कोणत्याही बँक किंवा पोस्ट ऑफिसमधून कर्ज (Loan) घेता येत नाही. पैशांची अत्यंत निकड असल्यास खाते मुदतपूर्व बंद करणे (Premature Closure) हाच एकमेव पर्याय उरतो.
ऑनलाईन मुदतवाढ (Online Extension Option)
जर तुमचे SCSS खाते पोस्ट ऑफिसमध्ये असेल आणि तुम्ही IPPB (India Post Payments Bank) चे मोबाईल बँकिंग किंवा नेट बँकिंग वापरत असाल, किंवा जर बँकेत खाते असेल, तर मुदतवाढीसाठी प्रत्यक्ष रांगेत उभे राहण्याची गरज नाही.
तुम्ही तुमच्या नेट बँकिंग लॉगिनमध्ये ‘Service Requests’ किंवा ‘DOP Services’ अंतर्गत जाऊन मॅच्युरिटीनंतर घरबसल्या ‘Extend SCSS Account’ या पर्यायावर क्लिक करून ऑनलाईन Form-4 सबमिट करू शकता.
अंतिम सल्ला: जर तुमचे ५ वर्षे पूर्ण होत असतील, तर मॅच्युरिटीच्या नेमक्या तारखेच्या एक महिना आधीच बँकेत किंवा पोस्ट ऑफिसमध्ये जाऊन तुमच्या खात्याचा स्टेटस तपासा, जेणेकरून मुदतवाढ करायची असल्यास ऐनवेळी कागदपत्रांची धावपळ होणार नाही.