अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) भारतामध्ये नद्या, तलाव, सरोवरे, दलदलीचे प्रदेश आणि इतर पाणथळ क्षेत्रे पर्यावरणाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची आहेत. या पाणथळ क्षेत्रांमुळे जैवविविधतेचे संरक्षण होते, अनेक पक्षी आणि जलचरांना नैसर्गिक अधिवास मिळतो, तसेच स्थानिक नागरिकांना मासेमारी, शेती, पर्यटन आणि इतर उपजीविकेच्या संधी उपलब्ध होतात. मात्र, वाढते प्रदूषण, अतिक्रमण, नैसर्गिक अधिवासांचा ऱ्हास आणि पर्यावरणातील बदल यांमुळे अनेक पाणथळ क्षेत्रांसमोर आव्हाने निर्माण झाली आहेत.
ही परिस्थिती लक्षात घेऊन केंद्र सरकारने अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) हा उपक्रम सुरू केला. या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश भारतातील रामसर स्थळांचे पर्यावरणीय महत्त्व जपणे, जैवविविधतेचे संवर्धन करणे, निसर्ग पर्यटनाला प्रोत्साहन देणे आणि स्थानिक समुदायांसाठी शाश्वत उपजीविकेच्या संधी निर्माण करणे हा आहे.
अमृत धरोहर उपक्रमाची घोषणा केंद्रीय अर्थसंकल्प 2023-24 मध्ये करण्यात आली. त्यानंतर पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने 5 जून 2023 रोजी या उपक्रमाच्या अंमलबजावणीची रणनीती सुरू केली. या उपक्रमात केंद्र सरकारची विविध मंत्रालये, राज्य सरकारे, पाणथळ क्षेत्र प्राधिकरणे, संशोधन संस्था आणि स्थानिक समुदाय यांचा सहभाग अपेक्षित आहे.
अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) 2026 म्हणजे काय?
अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) हा भारत सरकारच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाचा पर्यावरण संवर्धनाशी संबंधित उपक्रम आहे.
या अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) अंतर्गत देशातील रामसर स्थळांचे वैशिष्ट्यपूर्ण पर्यावरणीय महत्त्व जपण्यावर भर दिला जातो. रामसर स्थळे म्हणजे आंतरराष्ट्रीय महत्त्व असलेली पाणथळ क्षेत्रे. अशा क्षेत्रांमध्ये विविध प्रकारचे पक्षी, मासे, वनस्पती आणि इतर जलचर प्राणी आढळतात.
अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) केवळ पर्यावरणाचे संरक्षण करण्यापुरता मर्यादित नाही. या उपक्रमामध्ये निसर्ग पर्यटनाचा विकास, स्थानिक नागरिकांचे कौशल्य प्रशिक्षण, पर्यायी रोजगाराच्या संधी आणि पाणथळ क्षेत्रांवर अवलंबून असलेल्या समुदायांचे जीवनमान सुधारण्याचाही विचार करण्यात आला आहे.
उदाहरणार्थ, एखाद्या रामसर स्थळाच्या परिसरात राहणाऱ्या स्थानिक नागरिकांना निसर्ग मार्गदर्शक , पर्यटन नौकाचालक किंवा पर्यावरणपूरक पर्यटनाशी संबंधित कौशल्यांचे प्रशिक्षण मिळू शकते. अशा उपक्रमांमुळे पर्यावरणाचे संवर्धन करताना स्थानिक लोकांना उत्पन्नाच्या पर्यायी संधी उपलब्ध होण्यास मदत होते.
अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) ही प्रत्येक नागरिकाला थेट आर्थिक अनुदान देणारी योजना नाही. तिचे लाभ उपक्रमाच्या घटकांनुसार, निवडलेल्या स्थळांनुसार आणि संबंधित विभागांच्या अंमलबजावणीवर अवलंबून असतात.
अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) सुरू करण्यामागील उद्देश जाणून घेऊया .
भारतामध्ये अनेक पाणथळ क्षेत्रे पर्यावरणीय आणि सामाजिक दृष्टीने महत्त्वाची आहेत. ही क्षेत्रे पावसाचे पाणी साठवणे, भूजल पुनर्भरण, पूरस्थितीचा परिणाम कमी करणे आणि विविध प्रजातींना अधिवास उपलब्ध करून देणे अशा अनेक भूमिका बजावतात.
अमृत धरोहर उपक्रमामागे पुढील उद्दिष्टे आहेत.
1. रामसर स्थळांचे संरक्षण करणे
रामसर स्थळांमध्ये आढळणाऱ्या नैसर्गिक परिसंस्थांचे संरक्षण करणे हा या अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) चा महत्त्वाचा उद्देश आहे. अशा क्षेत्रांमधील जैवविविधता, वनस्पती, पक्षी आणि जलचरांचे संवर्धन करण्यासाठी संबंधित विभागांच्या माध्यमातून प्रयत्न केले जातात.
2. जैवविविधतेला प्रोत्साहन देणे
पाणथळ क्षेत्रांमध्ये विविध प्रकारच्या वनस्पती, मासे, पक्षी आणि इतर जीव आढळतात. या प्रजातींची माहिती संकलित करणे, त्यांचे अधिवास जपणे आणि संवर्धनासाठी आवश्यक उपाययोजना करणे यावर भर दिला जातो.
3. निसर्ग पर्यटनाचा विकास करणे
रामसर स्थळांमध्ये पर्यावरणपूरक पर्यटनाच्या अनेक संधी असतात. पक्षीनिरीक्षण, निसर्ग भ्रमंती आणि स्थानिक जैवविविधतेची माहिती अशा उपक्रमांमुळे पर्यटकांना पर्यावरणाविषयी जागरूक करता येते.
निसर्ग पर्यटनाचा विकास करताना पाणथळ क्षेत्रांचे नुकसान होणार नाही याची काळजी घेणे आवश्यक असते.
4. स्थानिक नागरिकांना पर्यायी रोजगार उपलब्ध करणे
अनेक गावांतील नागरिकांचे जीवनमान पाणथळ क्षेत्रांवर अवलंबून असते. त्यामुळे या परिसरातील नागरिकांना पर्यावरणपूरक पर्यटन, निसर्ग मार्गदर्शन आणि इतर पर्यायी उपजीविकेच्या क्षेत्रांमध्ये प्रशिक्षण देण्याचा प्रयत्न केला जातो.
5. पाणथळ क्षेत्रांतील कार्बनचे महत्त्व समजून घेणे
पाणथळ क्षेत्रे कार्बन साठवणुकीच्या दृष्टीने महत्त्वाची असतात. त्यामुळे अशा परिसंस्थांमधील कार्बनचे मूल्यांकन आणि पर्यावरणीय महत्त्वाचा अभ्यास करणे हा या उपक्रमातील एक घटक आहे.
अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) चे चार प्रमुख घटक जाणून घेऊया .
अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) च्या अंमलबजावणीसाठी चार प्रमुख घटक निश्चित करण्यात आले आहेत.
1. प्रजाती आणि अधिवास संवर्धन
या अमृत धरोहर योजना (amrit dharohar yojana) तर्गत रामसर स्थळांमधील वनस्पती, पक्षी, जलचर आणि इतर प्रजातींची माहिती संकलित करणे तसेच त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासांचे संरक्षण करण्यावर भर दिला जातो.
प्रत्येक पाणथळ क्षेत्रातील जैवविविधता वेगवेगळी असू शकते. त्यामुळे त्या क्षेत्रातील पर्यावरणीय परिस्थिती आणि स्थानिक प्रजातींचा अभ्यास महत्त्वाचा असतो.
केंद्र सरकारच्या 2024 च्या आढाव्यानुसार, भारतीय वनस्पती सर्वेक्षण संस्था आणि भारतीय प्राणी सर्वेक्षण संस्था यांनी 75 रामसर स्थळांमधील वनस्पती आणि प्राणी यांची सूची तयार करण्यासंबंधी काम केले आहे.
2. निसर्ग पर्यटन
या घटकांतर्गत रामसर स्थळांवर पर्यावरणपूरक पर्यटनाच्या संधी विकसित करण्याचा प्रयत्न केला जातो.
निसर्ग पर्यटनामध्ये पुढील प्रकारच्या उपक्रमांचा समावेश होऊ शकतो.
पक्षीनिरीक्षण आणि निसर्ग निरीक्षण
प्रशिक्षित निसर्ग मार्गदर्शकांच्या माध्यमातून माहिती देणे
पर्यावरणपूरक पर्यटन सेवा
स्थानिक संस्कृती आणि नैसर्गिक वारशाची ओळख
पर्यटकांमध्ये पर्यावरण संवर्धनाविषयी जागरूकता निर्माण करणे
या क्षेत्रात स्थानिक नागरिकांना प्रशिक्षण दिल्यास पर्यटनाशी संबंधित कौशल्ये विकसित होण्यास मदत होऊ शकते.
3. पाणथळ क्षेत्रांवर आधारित उपजीविका
पाणथळ क्षेत्रांवर अवलंबून असलेल्या स्थानिक समुदायांना पर्यावरणपूरक पर्यायी रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देणे हा या घटकाचा उद्देश आहे.
स्थानिक नागरिकांना त्यांच्या परिसरातील उपलब्ध संधींनुसार पर्यटन, निसर्ग मार्गदर्शन, नौकाविहाराशी संबंधित सेवा आणि इतर कौशल्यांचे प्रशिक्षण दिले जाऊ शकते.
या उपक्रमामुळे स्थानिक समुदायांचा पर्यावरण संवर्धनातील सहभाग वाढवण्यास मदत होते.
4. पाणथळ क्षेत्रांतील कार्बन
पाणथळ परिसंस्था कार्बन साठवण्यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतात. या घटकांतर्गत पाणथळ क्षेत्रांतील कार्बन साठा आणि त्यासंबंधित पर्यावरणीय बाबींचे मूल्यांकन करण्यावर भर दिला जातो.
यामुळे पाणथळ क्षेत्रांचे हवामान बदलाच्या दृष्टीने असलेले महत्त्व समजण्यास मदत होते.
अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) नेसाठी पात्रता कोणाला आहे?
अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) ही थेट वैयक्तिक आर्थिक लाभ देणारी सर्वांसाठी खुली योजना नसल्यामुळे तिच्यासाठी एकच सार्वत्रिक पात्रता निकष किंवा सर्व नागरिकांसाठी लागू होणारा ऑनलाइन अर्ज उपलब्ध असल्याचे गृहीत धरता येत नाही.
या उपक्रमांतर्गत विविध प्रशिक्षण आणि संवर्धन कार्यक्रमांसाठी संबंधित रामसर स्थळांच्या परिसरातील स्थानिक समुदायांना सहभागी करून घेतले जाऊ शकते.
प्रशिक्षण कार्यक्रमांमध्ये सहभागी होण्याची संधी पुढील गटांना मिळू शकते. मात्र, अंतिम निवड संबंधित कार्यक्रमाच्या अटी आणि स्थानिक यंत्रणेवर अवलंबून असते.
1. रामसर स्थळांच्या परिसरातील स्थानिक नागरिक
संबंधित पाणथळ क्षेत्राच्या आसपास राहणाऱ्या नागरिकांना पर्यावरण संवर्धन आणि निसर्ग पर्यटनाशी संबंधित उपक्रमांमध्ये सहभागी होण्याची संधी मिळू शकते.
2. स्थानिक समुदाय आणि स्वयं-सहायता गट
स्थानिक समुदाय, महिला गट आणि उपजीविकेसाठी पर्यावरणपूरक उपक्रमांमध्ये सहभागी होऊ इच्छिणाऱ्या गटांचा सहभाग संबंधित कार्यक्रमानुसार विचारात घेतला जाऊ शकतो.
3. स्थानिक नौकाचालक आणि पर्यटनाशी संबंधित नागरिक
काही निवडक ठिकाणी नौकाचालक, स्थानिक पर्यटन सेवा पुरवणारे नागरिक आणि निसर्ग मार्गदर्शक होऊ इच्छिणाऱ्या व्यक्तींना प्रशिक्षण देण्यात आले आहे.
4. पर्यावरण संवर्धनात रस असलेले नागरिक
पाणथळ क्षेत्रांचे संरक्षण, जैवविविधता आणि निसर्ग पर्यटन यामध्ये योगदान देऊ इच्छिणाऱ्या स्थानिक नागरिकांचा सहभाग कार्यक्रमाच्या स्वरूपानुसार घेतला जाऊ शकतो.
अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) चे फायदे जाणून घेऊया .
या अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) चे फायदे पर्यावरण, स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि समुदाय विकास या तीनही क्षेत्रांशी संबंधित आहेत.
1. स्थानिक नागरिकांना कौशल्य प्रशिक्षण
निसर्ग पर्यटन आणि पर्यायी उपजीविकेशी संबंधित प्रशिक्षणामुळे स्थानिक नागरिकांची कौशल्ये विकसित होऊ शकतात.
2. पर्यायी रोजगाराच्या संधी
निसर्ग मार्गदर्शक, पर्यटन सेवा, नौकाविहाराशी संबंधित सेवा आणि पर्यावरणपूरक उपक्रमांमध्ये रोजगाराच्या संधी निर्माण होण्यास मदत होऊ शकते.
3. स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना
पर्यावरणपूरक पर्यटन वाढल्यास स्थानिक सेवा, वाहतूक, निवास आणि इतर व्यवसायांना फायदा होण्याची शक्यता असते.
4. पर्यावरण संवर्धनाविषयी जागरूकता
स्थानिक नागरिक आणि पर्यटकांना पाणथळ क्षेत्रांचे महत्त्व समजल्यास त्यांचे संरक्षण करण्यासाठी सामुदायिक सहभाग वाढू शकतो.
5. जैवविविधतेचे संरक्षण
पक्षी, जलचर आणि स्थानिक वनस्पतींच्या अधिवासांचे संरक्षण करण्यासाठी वैज्ञानिक अभ्यास आणि स्थानिक सहभागाला प्रोत्साहन मिळते.
6. स्थानिक संस्कृती आणि नैसर्गिक वारशाचे जतन
निसर्ग पर्यटनाच्या माध्यमातून एखाद्या प्रदेशातील स्थानिक संस्कृती, परंपरा आणि पर्यावरणीय वैशिष्ट्यांची ओळख पर्यटकांना करून देता येते.
7. आर्थिक लाभाबाबत महत्त्वाची माहिती
अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) तर्गत प्रत्येक व्यक्तीला ठरावीक रक्कम मिळते, असा सार्वत्रिक अधिकृत नियम उपलब्ध माहितीतून सिद्ध होत नाही. तसेच सर्व नागरिकांना थेट अनुदान, मासिक मानधन किंवा निश्चित आर्थिक मदत मिळते असे सांगणे योग्य नाही.
प्रशिक्षण, प्रमाणपत्र किंवा इतर सुविधा संबंधित कार्यक्रमाच्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार दिल्या जाऊ शकतात. त्यामुळे कोणत्याही आर्थिक लाभाचा दावा करण्यापूर्वी संबंधित अधिकृत आदेश तपासावा.
अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) अंतर्गत कोणते प्रशिक्षण दिले जाते?
अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) च्या निसर्ग पर्यटन आणि क्षमता विकासाशी संबंधित कार्यक्रमांमध्ये स्थानिक नागरिकांना कौशल्य प्रशिक्षण देण्यावर भर देण्यात आला आहे.
केंद्र सरकारच्या अधिकृत प्रसिद्धीपत्रकांमध्ये पुढील प्रकारच्या प्रशिक्षण कार्यक्रमांचा उल्लेख आहे.
1. Alternative Livelihood Programme (ALP)
या कार्यक्रमाचा उद्देश स्थानिक नागरिकांना पर्यायी उपजीविकेच्या संधींसाठी आवश्यक कौशल्ये विकसित करण्यास मदत करणे हा आहे.
पाणथळ क्षेत्रांवर अवलंबून असलेल्या नागरिकांना त्यांच्या परिसरातील पर्यटन आणि इतर पर्यावरणपूरक उपक्रमांशी संबंधित कौशल्ये शिकवली जाऊ शकतात.
2. Paryatan Navik Certificate (PNC)
या प्रशिक्षणाचा संबंध पर्यटन नौकाचालक कौशल्यांशी आहे. संबंधित प्रशिक्षण पूर्ण केलेल्या पात्र सहभागी व्यक्तींना कार्यक्रमाच्या नियमानुसार प्रमाणपत्र दिले जाऊ शकते.
3. Nature Guide Training
निसर्ग मार्गदर्शक प्रशिक्षणामध्ये स्थानिक जैवविविधता, पक्षी, वनस्पती आणि पर्यावरणीय वैशिष्ट्यांविषयी पर्यटकांना माहिती कशी द्यावी याचे कौशल्य विकसित करण्यावर भर असतो.
प्रशिक्षण कुठे झाले?
केंद्र सरकारच्या अधिकृत प्रसिद्धीपत्रकांनुसार पहिल्या टप्प्यात पाच प्राधान्य रामसर स्थळांवर प्रशिक्षण उपक्रम राबवण्यात आले होते.
1) सुलतानपूर राष्ट्रीय उद्यान – हरियाणा
2) सिरपूर वेटलँड – मध्य प्रदेश
3) यशवंत सागर – मध्य प्रदेश
4) भितरकनिका मॅन्ग्रोव्ह – ओडिशा
5) चिलिका सरोवर – ओडिशा
भितरकनिका आणि चिलिका येथे स्थानिक समुदायातील सदस्य, नौकाचालक आणि वन विभागाशी संबंधित कर्मचाऱ्यांसाठी प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित करण्यात आल्याची माहिती पर्यटन मंत्रालयाने प्रसिद्ध केली होती.
या प्रशिक्षणाच्या काही कार्यक्रमांमध्ये 15 दिवसांच्या प्रशिक्षण सत्रांचा उल्लेख आहे. मात्र, ही माहिती संबंधित ठिकाणी आयोजित केलेल्या विशिष्ट कार्यक्रमांसाठी आहे. सर्व प्रशिक्षण कार्यक्रमांचा कालावधी सारखाच असेल असे नाही.
अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) नेसाठी आवश्यक कागदपत्रे जाणून घेऊया .
अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) हा व्यापक पर्यावरण संवर्धन आणि समुदाय सहभागाचा उपक्रम आहे. त्यामुळे सर्व नागरिकांसाठी लागू असलेली एकच अधिकृत कागदपत्रांची यादी उपलब्ध असल्याचे सांगता येत नाही.
तथापि, एखाद्या स्थानिक प्रशिक्षण कार्यक्रमासाठी किंवा सहभागी निवडीसाठी संबंधित विभाग काही प्राथमिक कागदपत्रे मागू शकतो.
संभाव्य कागदपत्रे पुढीलप्रमाणे असू शकतात:
1) आधार कार्ड किंवा अन्य मान्य ओळखपत्र
2) पत्त्याचा पुरावा
3) पासपोर्ट आकाराचा फोटो
4) मोबाईल क्रमांक
5) स्थानिक रहिवासासंबंधी आवश्यक पुरावा
6) संबंधित कामाचा किंवा व्यवसायाचा अनुभव असल्यास त्याचा पुरावा
7) प्रशिक्षणासाठी आवश्यक असलेले शैक्षणिक प्रमाणपत्र, लागू असल्यास
8) संबंधित विभागाने मागितलेली इतर कागदपत्रे
ही संभाव्य कागदपत्रांची माहिती आहे; अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) साठी निश्चित अधिकृत यादी नाही. अर्ज किंवा प्रशिक्षणासाठी संपर्क साधताना संबंधित प्रशिक्षण आयोजक, राज्य पाणथळ क्षेत्र प्राधिकरण किंवा स्थळ व्यवस्थापन कार्यालयाकडूनच अंतिम यादी मिळवावी. कोणत्याही अनधिकृत व्यक्तीकडे वैयक्तिक कागदपत्रे किंवा पैसे देऊ नयेत.
अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) साठी अर्ज कसा करावा?
अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) साठी सर्व नागरिकांना लागू असलेले एकच केंद्रीय ऑनलाइन अर्ज पोर्टल किंवा सर्वांसाठी खुली नोंदणी प्रक्रिया असल्याचे अधिकृत माहितीतून निश्चित होत नाही.
या उपक्रमातील सहभाग विविध रामसर स्थळांवरील कार्यक्रम, प्रशिक्षण उपक्रम आणि संबंधित राज्य किंवा स्थानिक यंत्रणांच्या माध्यमातून होऊ शकतो.
त्यामुळे इच्छुक नागरिकांनी पुढील पद्धतीने माहिती घ्यावी.
1: अधिकृत वेबसाइटला भेट द्या
सर्वप्रथम पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अधिकृत वेबसाइटला भेट द्या.
वेबसाइट: https://moef.gov.in/
येथे पर्यावरण संवर्धन, पाणथळ क्षेत्रे आणि संबंधित सरकारी उपक्रमांची अधिकृत माहिती तपासा.
2: आपल्या परिसरातील रामसर स्थळाची माहिती घ्या
आपल्या जिल्ह्यात किंवा जवळच्या परिसरात रामसर स्थळ असल्यास त्या ठिकाणाशी संबंधित अधिकृत माहिती मिळवा.
त्या स्थळाचे व्यवस्थापन कोणत्या विभागाकडे आहे, कोणते संवर्धन उपक्रम सुरू आहेत आणि स्थानिक समुदायासाठी प्रशिक्षण कार्यक्रम उपलब्ध आहेत का, हे तपासणे आवश्यक आहे.
3: राज्य पाणथळ क्षेत्र प्राधिकरण किंवा संबंधित विभागाशी संपर्क साधा
आपल्या राज्यातील, वन विभाग किंवा संबंधित स्थळ व्यवस्थापन कार्यालयाशी संपर्क साधा.
अमृत धरोहर अंतर्गत स्थानिक नागरिकांसाठी प्रशिक्षण, निसर्ग मार्गदर्शक कार्यक्रम किंवा पर्यायी उपजीविकेचे उपक्रम सुरू आहेत का, याची माहिती मागा.
4: उपलब्ध प्रशिक्षण कार्यक्रमाची पात्रता तपासा
संबंधित विभागाकडून प्रशिक्षण कार्यक्रमाची जाहिरात किंवा अधिकृत सूचना उपलब्ध असल्यास ती काळजीपूर्वक वाचा.
त्यामध्ये पुढील माहिती तपासा.
1) कोणत्या नागरिकांना सहभागी होता येईल?
2) प्रशिक्षण कोणत्या ठिकाणी होणार आहे?
3) अर्ज किंवा निवड प्रक्रिया काय आहे?
4) कोणती कागदपत्रे आवश्यक आहेत?
5) प्रशिक्षणाचा कालावधी किती आहे?
6) प्रमाणपत्र किंवा इतर सुविधा दिल्या जाणार आहेत का?
5: संबंधित विभागाच्या सूचनेनुसार अर्ज करा
प्रशिक्षणासाठी नोंदणी सुरू असल्यास संबंधित विभागाने सांगितलेल्या पद्धतीने अर्ज सादर करा.
अर्ज ऑनलाइन, ऑफलाइन किंवा स्थानिक यंत्रणेमार्फत स्वीकारला जाऊ शकतो. मात्र, कोणती पद्धत लागू आहे हे संबंधित कार्यक्रमाच्या अधिकृत सूचनेवर अवलंबून असते.
6: निवड आणि प्रशिक्षणाबाबत माहिती मिळवा
अर्ज किंवा नोंदणी केल्यानंतर संबंधित विभागाकडून निवडीची प्रक्रिया आणि प्रशिक्षणाचे वेळापत्रक समजून घ्या.
निवड झाल्यास प्रशिक्षणात नियमित सहभाग घ्या आणि कार्यक्रमाच्या अटी पूर्ण करा.
अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) नेत महाराष्ट्रातील नागरिकांसाठी संधी जाणून घेऊया .
महाराष्ट्रातही पाणथळ क्षेत्रे आणि जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाची स्थळे आहेत. त्यामुळे पर्यावरण संवर्धन, स्थानिक पर्यटन आणि समुदाय सहभागाच्या दृष्टीने अमृत धरोहरसारख्या उपक्रमांचे महत्त्व आहे.
महाराष्ट्रातील नागरिकांनी आपल्या परिसरातील रामसर स्थळे आणि त्यांच्याशी संबंधित अधिकृत विभागांची माहिती तपासावी.
महाराष्ट्रातील निसर्ग पर्यटन, पक्षीनिरीक्षण आणि पाणथळ क्षेत्रांच्या संवर्धनाशी संबंधित उपक्रमांमध्ये स्थानिक नागरिकांना सहभागी होण्याच्या संधी मिळू शकतात. मात्र, प्रत्येक रामसर स्थळावर अमृत धरोहर अंतर्गत प्रशिक्षण किंवा आर्थिक मदत सुरू आहे असे गृहीत धरू नये.
स्थानिक नागरिकांनी पुढील कार्यालयांकडे चौकशी करावी :
1) महाराष्ट्र वन विभाग
2) महाराष्ट्र राज्य पाणथळ क्षेत्र प्राधिकरण
3) संबंधित जिल्ह्याचे वन विभाग कार्यालय
4) संबंधित रामसर स्थळाचे व्यवस्थापन कार्यालय
5) स्थानिक जैवविविधता व्यवस्थापन समिती
या कार्यालयांकडून उपलब्ध असलेल्या कार्यक्रमांची आणि सहभागाच्या अटींची माहिती मिळवता येऊ शकते.
अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) आणि पर्यटन मंत्रालयाचा क्षमता विकास उपक्रम जाणून घेऊया .
अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) च्या निसर्ग पर्यटन घटकाशी संबंधित प्रशिक्षण कार्यक्रमांमध्ये पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयासोबत पर्यटन मंत्रालयाचाही सहभाग आहे.
स्थानिक समुदायांना पर्यटनाशी संबंधित कौशल्ये विकसित करण्यासाठी प्रशिक्षण देण्यावर भर दिला जातो. यामध्ये पर्यायी उपजीविका, पर्यटन नौकाचालक प्रमाणपत्र आणि निसर्ग मार्गदर्शक प्रशिक्षण यांचा समावेश होऊ शकतो.
या प्रशिक्षणांचा उद्देश स्थानिक नागरिकांना त्यांच्या परिसरातील नैसर्गिक संपत्तीचा पर्यावरणपूरक पद्धतीने उपयोग करून उपजीविकेच्या संधी विकसित करण्यास मदत करणे हा आहे.
मात्र, प्रशिक्षण कार्यक्रमांची उपलब्धता, निवड प्रक्रिया आणि सहभागी होण्याच्या अटी या प्रत्येक ठिकाणी वेगळ्या असू शकतात.
अमृत धरोहर आणि रामसर स्थळांचे महत्त्व जाणून घेऊया .
रामसर स्थळे ही आंतरराष्ट्रीय महत्त्व असलेली पाणथळ क्षेत्रे आहेत. या स्थळांना रामसर कराराच्या चौकटीत महत्त्व दिले जाते.
पाणथळ क्षेत्रे केवळ पाण्याचे स्रोत नसून संपूर्ण परिसंस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहेत.
1) पक्षी आणि जलचरांचे संरक्षण
अनेक स्थलांतरित पक्षी विशिष्ट ऋतूंमध्ये पाणथळ क्षेत्रांमध्ये येतात. काही पक्षी या ठिकाणी खाद्य मिळवतात, तर काही प्रजाती प्रजननासाठी अशा क्षेत्रांवर अवलंबून असतात.
2) पूरस्थितीचा परिणाम कमी करण्यास मदत
नैसर्गिक पाणथळ क्षेत्रे पावसाचे पाणी साठवण्यास मदत करू शकतात. त्यामुळे काही भागांमध्ये अतिवृष्टीच्या काळात पाण्याचा प्रवाह नियंत्रित होण्यास मदत होते.
3) भूजल पुनर्भरण
काही पाणथळ परिसंस्था भूजल पुनर्भरणाच्या प्रक्रियेत योगदान देतात. त्यामुळे त्यांचे संरक्षण दीर्घकालीन जलसुरक्षेसाठी महत्त्वाचे आहे.
4) स्थानिक उपजीविकेला आधार
मासेमारी, शेती, पर्यटन आणि इतर स्थानिक व्यवसायांसाठी अनेक समुदाय पाणथळ क्षेत्रांवर अवलंबून असतात.
अमृत धरोहरसारख्या उपक्रमांमुळे या पर्यावरणीय आणि सामाजिक महत्त्वाची जाणीव वाढवण्यास मदत होते.
अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) ची अंमलबजावणी कोण करते?
अमृत धरोहर उपक्रमाची प्रमुख जबाबदारी पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाशी संबंधित आहे.
या उपक्रमाच्या विविध घटकांच्या अंमलबजावणीसाठी पुढील संस्था आणि यंत्रणांचा सहभाग असू शकतो.
1. पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय : उपक्रमाची धोरणात्मक दिशा आणि संबंधित पर्यावरणीय कामकाजाशी संबंधित समन्वय.
2. पर्यटन मंत्रालय : निवडक स्थळांवरील निसर्ग पर्यटन आणि क्षमता विकासाशी संबंधित उपक्रमांमध्ये सहभाग.
3. राज्य पाणथळ क्षेत्र प्राधिकरण: राज्यातील पाणथळ क्षेत्रांचे व्यवस्थापन आणि संबंधित उपक्रमांमध्ये समन्वय.
4. वन विभाग आणि स्थानिक प्रशासन: संबंधित स्थळांवरील संवर्धन आणि स्थानिक कार्यक्रमांच्या अंमलबजावणीसाठी सहकार्य.
5. संशोधन संस्था: जैवविविधतेचा अभ्यास, वनस्पती आणि प्राण्यांची माहिती संकलित करणे आणि वैज्ञानिक संशोधन.
6. स्थानिक समुदाय: पर्यावरण संवर्धन, स्थानिक ज्ञान आणि शाश्वत उपजीविकेच्या उपक्रमांमध्ये सहभाग.
अमृत धरोहर योजनेशी संबंधित महत्त्वाच्या सूचना जाणून घेऊया .
1) अमृत धरोहरबाबत इंटरनेटवर माहिती शोधताना काही गोष्टी लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे.
2) ही सर्व नागरिकांसाठी थेट रोख अनुदान देणारी योजना नाही.
3) प्रत्येक नागरिकाला ठरावीक आर्थिक मदत मिळते असा अधिकृत सार्वत्रिक नियम सांगता येत नाही.
4) सर्वांसाठी एकच ऑनलाइन अर्ज पोर्टल असल्याचे निश्चित नाही.
5) प्रशिक्षण आणि निवड प्रक्रिया स्थळ व कार्यक्रमानुसार बदलू शकते.
6) कागदपत्रांची अंतिम यादी संबंधित आयोजक किंवा विभागाकडूनच घ्यावी.
7) शासन निर्णय, मंत्रालयाची सूचना आणि अधिकृत प्रसिद्धीपत्रके यांनाच प्राधान्य द्यावे.
8) कोणत्याही अनधिकृत एजंटला पैसे देऊ नयेत.
9) प्रशिक्षण किंवा प्रमाणपत्र मिळण्याची हमी देणाऱ्या अनधिकृत जाहिरातींपासून सावध राहावे.
अमृत धरोहर योजना (amrut dharohar yojana) 2026 हा भारतातील रामसर स्थळे आणि पाणथळ परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी महत्त्वाचा केंद्र सरकारचा उपक्रम आहे. या उपक्रमामध्ये जैवविविधता संवर्धन, निसर्ग पर्यटन, स्थानिक समुदायांची उपजीविका आणि पाणथळ क्षेत्रांतील कार्बन मूल्यांकन या चार प्रमुख घटकांवर भर दिला जातो.
या उपक्रमामुळे स्थानिक नागरिकांना कौशल्य प्रशिक्षण आणि पर्यावरणपूरक पर्यटनाशी संबंधित पर्यायी उपजीविकेच्या संधी उपलब्ध होण्यास मदत होऊ शकते. त्याचबरोबर पाणथळ क्षेत्रांचे पर्यावरणीय महत्त्व जपण्यासही हातभार लागतो.
या उपक्रमात सहभागी होऊ इच्छिणाऱ्या नागरिकांनी आपल्या परिसरातील रामसर स्थळाचे व्यवस्थापन कार्यालय, राज्य पाणथळ क्षेत्र प्राधिकरण किंवा संबंधित सरकारी विभागाशी संपर्क साधावा. प्रशिक्षणाची उपलब्धता, पात्रता, कागदपत्रे आणि अर्ज प्रक्रिया यांची माहिती अधिकृत सूचनेनुसारच घ्यावी.
अशा प्रकारे स्थानिक नागरिकांचा सहभाग आणि सरकारी यंत्रणांचे सहकार्य यांमधून भारतातील महत्त्वाच्या पाणथळ क्षेत्रांचे संवर्धन अधिक प्रभावीपणे करता येऊ शकते.