PM Pik Vima Yojana : आपल्या भारतातील आणि विशेषतः महाराष्ट्रातील शेती ही पूर्णपणे निसर्गाच्या लहरीपणावर अवलंबून आहे. कधी कडक दुष्काळ, कधी ओला दुष्काळ, तर कधी अवकाळी पाऊस आणि गारपीट यामुळे शेतकऱ्यांच्या हाता तोंडाशी आलेला घास हिरावून घेतला जातो. अशा कठीण परिस्थितीत शेतकऱ्यांना आर्थिक आधार देण्यासाठी केंद्र सरकार आणि राज्य सरकार संयुक्तपणे ‘प्रधानमंत्री पीक विमा योजना’ (Pradhan Mantri Fasal Bima Yojana – PMFBY) राबवत आहे.
२०२६ मध्ये या योजनेत काही महत्त्वाचे बदल झाले असून, विम्याच्या हप्त्यांचे (Premium) नियम सुधारण्यात आले आहेत. जर तुम्ही महाराष्ट्रातील शेतकरी असाल आणि २०२६ च्या हंगामासाठी तुमच्या पिकांचा विमा उतरवणार असाल, तर हा लेख तुमच्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. या लेखात आपण पीक विमा योजनेची उद्दिष्टे, नवीन नियम, विम्याचा हप्ता, आवश्यक कागदपत्रे आणि ऑनलाईन अर्ज कसा करावा, याची संपूर्ण माहिती सविस्तर पाहणार आहोत.
१. प्रधानमंत्री पीक विमा योजना म्हणजे काय? (What is PMFBY?)
प्रधानमंत्री पीक विमा योजना PM Pik Vima Yojana ही केंद्र सरकारद्वारे २०१६ मध्ये सुरू करण्यात आलेली एक महत्त्वाकांक्षी योजना आहे. नैसर्गिक आपत्ती, कीड किंवा रोगांमुळे पिकांचे नुकसान झाल्यास शेतकऱ्यांना आर्थिक नुकसान भरपाई देणे हा या योजनेचा मुख्य हेतू आहे. ही योजना ‘क्षेत्र दृष्टिकोन’ (Area Approach) तत्त्वावर काम करते, म्हणजेच एका विशिष्ट महसूल मंडळातील किंवा गावातील पिकांच्या सरासरी उत्पादनावर आधारित नुकसान भरपाई निश्चित केली जाते. मात्र, काही विशिष्ट स्थानिक आपत्तींसाठी (उदा. गारपीट, भूस्खलन, शेतात पाणी साचणे) वैयक्तिक पातळीवरही नुकसान भरपाई दिली जाते.
२. पीक विमा योजना २०२६ PM Pik Vima Yojana : नवीन बदल आणि विम्याच्या हप्त्याचे दर (Premium Rates)
महाराष्ट्रात यापूर्वी अत्यंत लोकप्रिय असलेली ‘१ रुपयात पीक विमा योजना’ २०२६ च्या नवीन सुधारणांनुसार बदलली आहे. आता शेतकऱ्यांना त्यांच्या पिकांच्या प्रकारानुसार शासन निर्णयानुसार ठरवून दिलेला अत्यंत कमी दराचा विमा हप्ता (Premium) स्वतः भरावा लागतो. उर्वरित मोठी रक्कम केंद्र आणि राज्य सरकार अनुदान म्हणून विमा कंपन्यांना देते.
PM Pik Vima Yojana २०२६ मधील नवीन प्रिमियमचे दर खालीलप्रमाणे आहेत:
पिकाचा प्रकार / हंगाम
शेतकऱ्यांनी भरायचा विम्याचा हप्ता (% Sum Insured)
खरीप पिके (उदा. सोयाबीन, कापूस, धान, मका, तूर)
२.०%
रब्बी पिके (उदा. गहू, हरभरा, ज्वारी)
१.५%
वार्षिक नगदी व फळपिके (उदा. कांदा, केळी, आंबा, ऊस)
५.०%
शेतकऱ्यांचा हिस्सा सोडून उरलेला सर्व विम्याच्या हप्त्याचा खर्च (Premium) केंद्र शासन आणि राज्य शासन ५०:५० या प्रमाणात स्वतः उचलते.
३. PM Pik Vima Yojana योजनेची मुख्य उद्दिष्टे (Objectives of the Scheme)
आर्थिक स्थिरता देणे: नैसर्गिक संकटामुळे पीक वाया गेल्यास शेतकऱ्यांचे आर्थिक नुकसान भरून काढणे.
शेतीमध्ये सातत्य राखणे: नुकसान भरपाई मिळाल्यामुळे शेतकरी पुढच्या हंगामात पुन्हा जोमाने शेती करू शकतो, त्याला कर्जबाजारी व्हावे लागत नाही.
आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर: शेतकऱ्यांना शेतीत नवीन आणि सुधारित तंत्रज्ञान वापरण्यास प्रोत्साहित करणे.
पतपुरवठा चालू ठेवणे: शेतकऱ्यांना बँकांकडून शेतीसाठी कर्ज मिळण्यात येणाऱ्या अडचणी दूर करणे.
४. पीक विमा योजनेत कोणकोणत्या जोखमींचा समावेश होतो? (Risks Covered)
या योजनेअंतर्गत पिकाच्या पेरणीपासून ते कापणीनंतरच्या काळातील नुकसानीची सुरक्षा दिली जाते:
पेरणी न होऊ शकणे (Prevented Sowing): प्रतिकूल हवामानामुळे (उदा. पाऊस न पडल्यामुळे) जर शेतकऱ्याला अधिसूचित भागात पेरणीच करता आली नाही, तर विम्याच्या रकमेच्या ठराविक टक्के भरपाई मिळते.
हंगामातील पिकाचे नुकसान (Standing Crop Loss): दुष्काळ, पूर, कीड, रोग, वीज पडणे किंवा नैसर्गिक आग यामुळे उभे पीक नष्ट झाल्यास विमा कवच मिळते.
स्थानिक आपत्ती (Localized Calamities): गारपीट, जमीन खचणे, ढगफुटी किंवा शेतात पाणी साचून (Inundation) झालेल्या स्थानिक नुकसानीसाठी वैयक्तिक शेताची पाहणी करून भरपाई दिली जाते.
कापणीनंतरचे नुकसान (Post-Harvest Losses): पीक कापणी केल्यानंतर ते सुकवण्यासाठी शेतात ठेवले असताना, पुढील १४ दिवसांच्या आत जर चक्रांकार वादळ, अवकाळी पाऊस किंवा गारपिटीमुळे नुकसान झाले, तर त्याची भरपाई दिली जाते.
५. विम्यासाठी आवश्यक कागदपत्रे (Required Documents)
जर तुम्हाला २०२६ च्या हंगामासाठी पीक विम्याचा फॉर्म भरायचा असेल, तर खालील कागदपत्रे तुमच्याकडे असणे अनिवार्य आहे:
७/१२ आणि ८-अ उतारा: चालू वर्षाचा आणि डिजिटल स्वाक्षरी असलेला उतारा असावा.
आधार कार्ड: अर्जदाराचे आधार कार्ड बँक खात्याशी लिंक असणे आवश्यक आहे.
बँक पासबुक: बँक खाते राष्ट्रीयकृत किंवा जिल्हा बँकेचे असावे, ज्यावर आयएफएससी (IFSC) कोड स्पष्ट दिसेल.
पीक पेरा स्वयंघोषणापत्र (Sowing Certificate): तुम्ही शेतात कोणते पीक पेरले आहे, याचे तलाठी किंवा ग्रामसेवकाकडून प्रमाणित केलेले किंवा स्वतः स्वाक्षरी केलेले पत्र. (तसेच E-Pik Pahani करणे बंधनकारक आहे).
भाडेपट्टा करार (असेल तर): जर जमीन भाड्याने घेऊन किंवा बटाईने शेती केली जात असेल, तर त्याबाबतचा कायदेशीर करार.
६. पीक विमा २०२६ ऑनलाईन अर्ज कसा करावा? (Step-by-Step Online Application Process)
तुम्ही स्वतः मोबाईलवरून किंवा जवळच्या Csc (सामूहिक सेवा केंद्र) म्हणजेच महा-ई-सेवा केंद्रावर जाऊन अर्ज करू शकता.
1.अधिकृत वेबसाईटला भेट द्या:पायरी १.
सर्वप्रथम केंद्र सरकारच्या पीक विम्याच्या अधिकृत पोर्टल pmfby.gov.in वर जा.
2.Farmer Corner निवडा:पायरी २.
होमपेजवर असलेल्या ‘Farmer Corner’ या पर्यायावर क्लिक करा. तुमचा मोबाईल नंबर वापरून ‘Guest Farmer’ म्हणून लॉगिन किंवा नवीन रजिस्ट्रेशन करा.
3.सर्व वैयक्तिक माहिती भरा:पायरी ३.
तुमचे नाव, आधार कार्ड नंबर, पत्ता आणि चालू मोबाईल नंबर अचूक भरा. त्यानंतर तुमची बँक निवडून खाते क्रमांक आणि IFSC कोड काळजीपूर्वक टाईप करा.
4.जमिनीची आणि पिकाची माहिती जोडा:पायरी ४.
तुमचे राज्य (Maharashtra), जिल्हा, तालुका, आणि गाव निवडा. तुमच्या जमिनीचा गट नंबर/सर्व्हे नंबर टाकून तुमचे पीक निवडा. जमिनीची माहिती महाभुलेख (Mahabhulekh) सर्व्हरवरून ऑटो-फेच (Auto-fetch) होईल.
5.कागदपत्रे अपलोड करा:पायरी ५.
तुमचा ७/१२ उतारा, बँक पासबुक आणि पीक पेरा प्रमाणपत्र यांची स्पष्ट स्कॅन केलेली कॉपी किंवा फोटो अपलोड करा.
6.विमा हप्ता (Premium) भरा आणि पावती डाऊनलोड करा:पायरी ६.
सर्व माहिती तपासल्यानंतर कॉम्प्युटर स्क्रीनवर दिसणारा प्रिमियमचा आकडा पहा. हा हप्ता तुम्ही UPI, नेट बँकिंग किंवा डेबिट कार्डद्वारे ऑनलाईन भरू शकता. पेमेंट यशस्वी झाल्यावर ‘Application ID’ आणि पावती (Receipt) नक्की प्रिंट करून सुरक्षित ठेवा.
७. पीक नुकसान झाल्यास क्लेम (Claim) कसा करावा? (७२ तासांचा नियम)
PM Pik Vima Yojana : अनेक शेतकरी पीक विमा भरतात, पण नुकसान झाल्यावर योग्य वेळी माहिती न दिल्यामुळे त्यांना भरपाई मिळत नाही. हे टाळण्यासाठी खालील गोष्टी लक्षात ठेवा :
नैसर्गिक आपत्तीमुळे पीक नुकसान झाल्यास ७२ तासांच्या आत (Within 72 Hours) विमा कंपनीला किंवा सरकारला कळवणे बंधनकारक आहे.
नुकसान नोंदवण्याच्या पद्धती:
Crop Insurance App: गुगल प्ले स्टोअरवरून ‘Crop Insurance’ ॲप डाऊनलोड करा. त्यात ‘Report Crop Loss’ वर क्लिक करून, ७२ तासांच्या आत नुकसानीचे जिओ-टॅग (Geo-tagged) फोटो अपलोड करा.
टोल-फ्री क्रमांक: पीक विमा कंपनीच्या किंवा सरकारच्या 14447 या टोल-फ्री नंबरवर कॉल करून तक्रार नोंदवा.
लेखी अर्ज: तुमच्या तालुक्यातील कृषी अधिकारी (TAO) किंवा संबंधित विमा कंपनीच्या कार्यालयात लेखी अर्ज सादर करा.
८. शेतकर्यांसाठी महत्त्वाच्या टिप्स आणि सामान्य चुका
बँक खाते आधार लिंक (NPCI Seeded) असावे: विमा मंजूर झाल्यावर पैसे थेट तुमच्या बँक खात्यात येतात. जर बँक खाते आधार कार्डशी जोडलेले नसेल, तर पैसे जमा होण्यास अडचण येते.
E-Pik Pahani (ई-पीक पाहणी): विमा फॉर्मवर तुम्ही जे पीक निवडले आहे, त्याचीच नोंद तुमच्या ७/१२ वर ई-पीक पाहणी ॲपद्वारे केलेली असणे आवश्यक आहे. दोन्ही पिकांमध्ये तफावत आढळल्यास विमा क्लेम फेटाळला जातो.
मुदतीपूर्वी अर्ज करा : शेवटच्या तारखेची वाट पाहू नका, कारण शेवटच्या दिवसांत सर्व्हर डाऊन होण्याच्या समस्या उद्भवतात.
PM Pik Vima Yojana 2026 ही महाराष्ट्रातील प्रत्येक शेतकरी बांधवासाठी एक वरदान आहे. शेतीमधील आर्थिक जोखीम कमी करण्याचा हा एक उत्तम मार्ग आहे. २०२६ च्या नवीन नियमांनुसार प्रिमियम दरांमध्ये बदल झाले असले, तरी पिकांना मिळणारे सुरक्षा कवच अत्यंत गरजेचे आहे. त्यामुळे सर्व शेतकऱ्यांनी मुदतीच्या आत आपल्या खरीप आणि रब्बी पिकांचा विमा उतरवून आपली शेती सुरक्षित करावी.
प्रधानमंत्री पीक विमा योजना (PMFBY) PM Pik Vima Yojana पोर्टलवर शेतकरी बांधवांसाठी घरबसल्या पिकाचा विमा हप्ता (Premium) मोजण्याची अत्यंत सोपी सुविधा देण्यात आली आहे. यामुळे अर्ज भरण्यापूर्वीच तुम्हाला कोणत्या पिकासाठी किती पैसे भरावे लागणार आहेत, याची अचूक माहिती मिळते.
पीक विमा हप्ता ऑनलाईन कॅल्क्युलेट करण्याची पद्धत (Step-by-Step)
1.अधिकृत पोर्टलला भेट द्या
सर्वप्रथम केंद्र सरकारच्या पीक विम्याच्या अधिकृत वेबसाईट pmfby.gov.in वर जा.
2.Insurance Calculator निवडा
होमपेजवर तुम्हाला विविध पर्याय दिसतील. त्यापैकी ‘Insurance Calculator’ (किंवा Premium Calculator) या पर्यायावर क्लिक करा.
3.हंगाम आणि वर्षाची निवड करा
आता तुमच्या स्क्रीनवर एक फॉर्म उघडेल. त्यामध्ये खालील माहिती निवडा
Season (हंगाम): खरीप (Kharif) किंवा रब्बी (Rabi).
Year (वर्ष): २०२६ (2026).
Scheme (योजना): Pradhan Mantri Fasal Bima Yojana (PMFBY).
4.राज्य आणि जमिनीची माहिती भरा
State: महाराष्ट्र (Maharashtra) निवडा.
District: तुमचा जिल्हा निवडा.
Taluka/Sub-District: तुमचा तालुका निवडा.
5.पीक आणि क्षेत्र (Area) टाका
Crop: तुम्ही ज्या पिकाचा विमा काढणार आहात ते पीक निवडा (उदा. सोयाबीन, कापूस, हरभरा इ.).
Area in Hectare: तुम्ही किती हेक्टर जमिनीवर ते पीक पेरले आहे किंवा पेरणार आहात, ते क्षेत्र आकड्यात टाका (उदा. 1 हेक्टर किंवा 0.40 हेक्टर).
6.Calculate वर क्लिक करा
सर्व माहिती अचूक भरल्यानंतर खाली दिलेल्या ‘Calculate’ या बटणावर क्लिक करा.
स्क्रीनवर तुम्हाला कोणती माहिती दिसेल?
तुम्ही ‘Calculate’ वर क्लिक करताच, स्क्रीनवर एका सेकंदात संपूर्ण हिशोब (Calculation) खालील मुद्द्यांसह समोर येईल:
Sum Insured (विमा संरक्षित रक्कम): तुमच्या १ हेक्टर पिकासाठी सरकारकडून जास्तीत जास्त किती रुपयांचे विमा कवच दिले जात आहे (उदा. ₹५०,०00).
Actuarial Premium Rate: विमा कंपनीचा एकूण मूळ दर किती आहे.
Farmer Share (शेतकऱ्याचा हप्ता): विम्याच्या एकूण रक्कमेपैकी तुम्हाला स्वतःला किती पैसे भरायचे आहेत, ती रक्कम येथे ठळक अक्षरात दिसेल (उदा. खरीप पिकासाठी २%).
महाराष्ट्रात प्रधानमंत्री पीक विमा योजनेची (PMFBY) अंमलबजावणी करण्यासाठी राज्य सरकारने संपूर्ण जिल्ह्यांची विभागणी वेगवेगळ्या समूहांमध्ये (Clusters) केली असून, प्रत्येक समूहासाठी एका विशिष्ट विमा कंपनीची नियुक्ती केली आहे.
तुमच्या पिकाचे नुकसान झाल्यास ७२ तासांच्या आत संपर्क करण्यासाठी कृषी रक्षक हेल्पलाईन (KRPH) चा मुख्य टोल-फ्री क्रमांक खालीलप्रमाणे आहे, तसेच जिल्हावार विमा कंपन्यांची यादी व त्यांचे संपर्क क्रमांक खाली सविस्तर दिले आहेत:
📞 सर्व संकटांसाठी एकच मुख्य हेल्पलाईन (केंद्र सरकार): 14447
💬 व्हॉट्सॲप चॅटबॉट क्रमांक: 7065514447
महाराष्ट्रातील जिल्हावार पीक विमा कंपन्या आणि टोल-फ्री क्रमांक
भारतीय कृषी विमा कंपनी (AIC)
अमरावती, नागपूर, लातूर, सांगली, ठाणे, सिंधुदुर्ग, मुंबई उपनगर, वर्धा, भंडारा, गडचिरोली
1800-210-4444
एचडीएफसी अर्गो (HDFC ERGO)
नाशिक, जालना, यवतमाळ, सातारा
1800-266-0700
इफ्को टोकियो (IFFCO-Tokio)
छ. संभाजीनगर (औरंगाबाद), भंडारा, पालघर
1800-103-5490 / 14447
रिलायन्स जनरल इन्शुरन्स (Reliance General)
परभणी, वर्धा, नागपूर, जालना (काही तालुके/नगदी पिके)
1800-102-4088
युनायटेड इंडिया इन्शुरन्स (United India)
सोलापूर, जळगाव, धुळे, वाशीम
1800-425-3444
ओरिएंटल इन्शुरन्स (Oriental Insurance)
नांदेड, बुलढाणा, कोल्हापूर
1800-118-485
एसबीआय जनरल इन्शुरन्स (SBI General)
अहमदनगर, पुणे, धाराशिव (उस्मानाबाद)
1800-22-1111
चोला मँडलम (Cholamandalam MS)
रायगड, रत्नागिरी, चंद्रपूर
1800-200-5544
वेगवेगळ्या हंगामांत (उदा. खरीप आणि रब्बी) किंवा फळपीक विमा योजनेसाठी शासनाच्या क्लस्टर धोरणानुसार काही जिल्ह्यांच्या कंपन्यांमध्ये किरकोळ बदल होऊ शकतात. त्यामुळे ७२ तासांच्या आत क्लेम नोंदवताना वर दिलेल्या 14447 या केंद्र सरकारच्या मुख्य ‘कृषी रक्षक’ हेल्पलाईनवर कॉल करणे सर्वात सोपे आणि सुरक्षित पडते. अधिकारी तुमचा जिल्हा विचारून थेट संबंधित कंपनीकडे तुमची तक्रार वर्ग करतात.
पीक विमा योजनेबद्दल आणखी काही महत्त्वाच्या आणि व्यावहारिक गोष्टी ज्या प्रत्येक शेतकऱ्याला माहित असणे अत्यंत गरजेचे आहे, त्या खालीलप्रमाणे आहेत:
१. ७२ तासांच्या आत तक्रार नोंदवताना लागणारी माहिती
जेव्हा नैसर्गिक आपत्तीमुळे (पूर, गारपीट, वीज पडणे) पिकाचे नुकसान होते, तेव्हा ७२ तासांच्या आत तक्रार करताना तुमच्याकडे खालील माहिती तयार असावी लागते:
विमा पावती क्रमांक (Application / Receipt Number)
नुकसानीचा प्रकार (उदा. पीक पाण्यात बुडाले, की गारपीट झाली)
नुकसान झालेली तारीख आणि वेळ
पिकाचे नाव आणि अंदाजे किती टक्के नुकसान झाले आहे
२. क्लेम मंजूर झाल्यानंतर पैसे कधी आणि कसे मिळतात?
PM Pik Vima Yojana पंचनामा (Survey): तुम्ही तक्रार नोंदवल्यानंतर विमा कंपनीचा प्रतिनिधी, कृषी सहाय्यक आणि तलाठी तुमच्या शेतावर येऊन नुकसानीचा पंचनामा करतात.
बँक खात्यात जमा: पंचनामा अहवाल मंजूर झाल्यानंतर पुढील ३० ते ४५ दिवसांच्या आत विम्याची रक्कम थेट तुमच्या आधार लिंक असलेल्या बँक खात्यात (Direct Benefit Transfer – DBT) जमा केली जाते.
३. ‘मध्य-हंगाम प्रतिकूल परिस्थिती’ (Mid-Season Adversity) म्हणजे काय?
जर एखाद्या भागात सलग १५ दिवस किंवा त्यापेक्षा जास्त काळ पाऊस पडला नाही (दुष्काळ) किंवा अतिवृष्टी झाली, आणि त्यामुळे पिकाचे ५०% पेक्षा जास्त नुकसान होण्याची शक्यता असेल, तर विमा कंपनी संपूर्ण हंगाम संपायची वाट न पाहता, शेतकऱ्यांना अंदाजित नुकसान भरपाईच्या २५% रक्कम आगाऊ (Advance) म्हणून देते. जेणेकरून शेतकऱ्याला तात्काळ आर्थिक मदत मिळेल.
४. पीक विमा नाकारला जाण्याची मुख्य कारणे (रिजेक्शन टाळण्यासाठी काय करावे?)
अनेकदा शेतकरी तक्रार करतात की विमा भरला पण पैसे मिळाले नाहीत. त्याची मुख्य कारणे खालीलप्रमाणे असतात:
७२ तासांची मुदत चुकवणे: नुकसान होऊन ४-५ दिवस उलटून गेल्यावर तक्रार केल्यास क्लेम फेटाळला जाऊ शकतो.
चुकीचा सर्व्हे/गट नंबर: विमा फॉर्म भरताना बँक किंवा सीएससी केंद्राकडून जमिनीचा गट नंबर चुकीचा टाकला गेला असेल तर पैसे अडकतात.
ई-पीक पाहणी न करणे: तुम्ही ऑनलाईन विम्यात ‘सोयाबीन’ निवडले आणि ७/१२ वर ‘कापूस’ नोंदवला असेल, तर विम्याचे पैसे मिळत नाहीत.
५. तक्रार निवारण (विमा कंपनीने ऐकले नाही तर काय करावे?)
PM Pik Vima Yojana : जर विमा कंपनीने तुमचा क्लेम चुकीच्या कारणास्तव फेटाळला किंवा फोन उचलला नाही, तर तुम्ही तुमच्या तालुक्याच्या तालुका कृषी अधिकारी (TAO) यांच्याकडे लेखी तक्रार करू शकता. जिल्हा पातळीवर जिल्हाधिकारी (Collector) यांच्या अध्यक्षतेखाली ‘जिल्हास्तरीय तक्रार निवारण समिती’ (DGRC) असते, तिथे दाद मागू शकता.